Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek
Abstract
“İyice, derinlemesine araştırmak” anlamına gelen “irdele-” fiili “izdele-” yapısı dışında herhangi bir metinde tanıklanamayan ve “Dil Devrimi” ile beraber Türkiye Türkçesi ağızlarından alınarak yazı dilimize kazandırılan bir sözcüktür. Nitekim sözcüğün ağızlarda farklı anlamlarla çok canlı olarak kullanıldığı “Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü” vasıtasıyla tespit edilebilmektedir. Sözcük her ne kadar “irde-” kısmına kadar çok net bir şekilde açıklanabilse de bu gövde üzerine getirilen ekler ile ilgili birtakım soru işaretleri bulunmaktadır. Bu yüzden, sözcüğün hangi eklerden oluştuğunun araştırılması gerekmektedir.
Bu makalede “irdele-” fiilinin “-AlA-”, “-lA-”, “-l-” ve “-A-” eklerinden hangisi ya da hangileriyle oluştuğu tartışılmakta ve sözcüğün yapısı gün yüzüne çıkarılmaya çalışılmaktadır.
Bu dört ek doğrultusunda üç olasılığın bulunduğu söylenebilir. Yapılan incelemelere göre sözcüğün “ir (iz)” isim köküne dayandığı kesindir. Köke getirilen +de- isimden fiil yapma ekiyle sözcük fiilleştirilmiştir. İrde- gövdesine edilgen fiil yapma işlevindeki -l- ekinin eklenmesiyle irdel- olduğu ve pekiştirme ifade eden -A- fiilden fiil yapma ekinin getirilmesiyle de sözcüğün bugünkü şekline kavuştuğu düşünülmektedir.
Keywords
References
- Arat, Reşit Rahmetî (2006), Atabetü’l Hakayık, Ankara: TDK Yayınları.
- Argunşah, Mustafa (2017), Çağatay Türkçesi, İstanbul: Kesit Yayınları.
- Banguoğlu, Tahsin (1956), “Türkçede Tekerrür Filleri”, TDAY-Belleten, s. 111-123.
- Banguoğlu, Tahsin (2007), Türkçenin Grameri, Ankara: TDK Yayınları.
- Bayar, Nevnihal (2006), Açıklamalı Yeni Kelimeler Sözlüğü, Ankara: Akçağ Yayınları.
- Cin, Ali ve Işık, Deniz (2020), “Eski Türkçeden Günümüze +lA- İsimden Fiil Yapım Eki”, Mediterranean Journal of Humanities, C.10, s.79-115.
- Clauson, Sir Gerard (1972), An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish, Oxford: Clarendon Press.
- Çelikbay, Ayhan (2011), “Çağdaş Türk Lehçelerinde Bir Tekrar Fiili Yapma Eki: -GIlA- / -KIlA-”, Türkbilig, S. 21, s. 73-86.
Details
Primary Language
Turkish
Subjects
-
Journal Section
Research Article
Authors
Publication Date
March 21, 2023
Submission Date
July 6, 2022
Acceptance Date
October 6, 2022
Published in Issue
Year 2023 Number: 27
APA
Akyıldız Ay, D., & Demirel Kamanlı, E. (2023). Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek. Dil Ve Edebiyat Araştırmaları, 27, 17-36. https://doi.org/10.30767/diledeara.1230685
AMA
1.Akyıldız Ay D, Demirel Kamanlı E. Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek. Dil ve Edebiyat Araştırmaları. 2023;(27):17-36. doi:10.30767/diledeara.1230685
Chicago
Akyıldız Ay, Didem, and Ezgi Demirel Kamanlı. 2023. “Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek”. Dil Ve Edebiyat Araştırmaları, nos. 27: 17-36. https://doi.org/10.30767/diledeara.1230685.
EndNote
Akyıldız Ay D, Demirel Kamanlı E (March 1, 2023) Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek. Dil ve Edebiyat Araştırmaları 27 17–36.
IEEE
[1]D. Akyıldız Ay and E. Demirel Kamanlı, “Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek”, Dil ve Edebiyat Araştırmaları, no. 27, pp. 17–36, Mar. 2023, doi: 10.30767/diledeara.1230685.
ISNAD
Akyıldız Ay, Didem - Demirel Kamanlı, Ezgi. “Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek”. Dil ve Edebiyat Araştırmaları. 27 (March 1, 2023): 17-36. https://doi.org/10.30767/diledeara.1230685.
JAMA
1.Akyıldız Ay D, Demirel Kamanlı E. Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek. Dil ve Edebiyat Araştırmaları. 2023;:17–36.
MLA
Akyıldız Ay, Didem, and Ezgi Demirel Kamanlı. “Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek”. Dil Ve Edebiyat Araştırmaları, no. 27, Mar. 2023, pp. 17-36, doi:10.30767/diledeara.1230685.
Vancouver
1.Didem Akyıldız Ay, Ezgi Demirel Kamanlı. Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek. Dil ve Edebiyat Araştırmaları. 2023 Mar. 1;(27):17-36. doi:10.30767/diledeara.1230685