Kemal Paşazâde Said Bey ve Tanzimat Sonrasında Fransızcadan Yapılan Çevirilerle İlgili İlk Eleştiri Çalışmaları

Abstract

Tanzimat, getirdiği fikirlerle Osmanlı Devleti’nde tavandan tabana doğru yayılan yeni bir zihniyet ve yeni bir medeniyet anlayışı gerçekleştirmeye çalışıyordu. Bu süreçte Batılılaşma ve muasır medeniyetler seviyesine ulaşma amacıyla topluma mesajlar verilmesinde genellikle Batı dünyasından Türkçeye yapılan çeviriler çok önemli bir rol üstlenmişti. O dönemde Fransa, Avrupa’nın, hatta dünyanın süper gücü kabul edildiğinden Osmanlı aydınını da derinden etkilemişti. Bu nüans göz önünde bulundurulduğunda, Arapçadan çevrilen az sayıda dinî içerikli kitap istisna kabul edilirse, yapılan çevirilerin büyük bir kısmının Fransızcadan olması doğal karşılanmalıdır. Osmanlı aydınları, çeviri işinin kısa zamanda bir meslek hâline dönüşüp yaygınlaşmasıyla, çevrilen eserlerde yapılan tercüme hataları gibi önemli bir problemle karşılaştı ve gazete ve dergilerde bu problemin çözümüne yönelik yazılar yazmaya, hatta müstakil eserler yayımlamaya başladılar. Kemal Paşazâde Said Bey, çeviri problemini gündeme taşıyarak tartışmaları başlattı ve kendi deyişiyle hayatının yirmi beş yılını vakfederek elde ettiği birikim ve araştırmalarının neticesini yansıtacağına inandığı bir dizi çalışma yayımlamaya başladı. Bu makale ile Said Bey’in başlattığı eleştiri çalışmaları, amaçları, topluma verilmek istenen mesajlar ve birbirlerini ilim adına ve vatanseverlik duygusuyla eleştiren Osmanlı aydınlarının aynı dergide çalışma anlayışları ve oluşturdukları eleştiri dilinin tasviri amaçlanmıştır.

Keywords

• osmanlı devleti
• tanzimat
• çeviri
• Kemal Paşazâde Said Bey
• Galatât-ı Terceme

Kemal Paşazâde Said Bey and the First Critical Studies on Translations from French after the Tanzimat

Abstract

The Tanzimat movement sought to realize a new mentality and a new understanding of civilization that spread from the top down within the Ottoman Empire through the ideas it introduced. In this process, translations from the Western world into Turkish played a crucial role in delivering messages to society with the aim of Westernization and attaining the level of contemporary civilizations. At the time, France was regarded as the superpower of Europe, and even the world, which profoundly influenced the Ottoman intelligentsia. Considering this nuance, it is understandable that the vast majority of translations were from French, with the exception of a small number of religious books translated from Arabic. As the work of translation rapidly became a profession and spread, Ottoman intellectuals encountered a significant problem: the errors found in the translated works. To address this issue, they began writing articles in newspapers and magazines, and even publishing independent works aimed at finding a solution. Kamāl Pashazāda Saʿīd Bey was the person who brought the translation problem to the agenda and initiated the debates. He began publishing a series of studies that he believed would reflect the accumulation of knowledge and research he had dedicated twenty-five years of his life to, in his own words. This article aims to depict the critical works initiated by Saʿīd Bey, their objectives, the messages intended for society, and the working ethos and critical language established by the Ottoman intellectuals who criticized one another in the name of scholarship and a sense of patriotism, all while contributing to the same journal.

Keywords

• The Ottoman Empire
• The Tanzimat
• Translation
• Kamāl Pashazāda Saʿīd Bey
• Ğalaṭāt-i Terceme

References

1. Akay, H. (1998). Tanzimat Sonrası Türk Edebiyatında Yeni Fikirler. İstanbul: Kitabevi.
2. Akbayar, N. (1985). “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Çeviri”. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. C. II. s.447-451. İstanbul: İletişim Yayınları.
3. Akünal, D. (1985). “Çeviri ve Batılılaşma”. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. C. II. s. 452-454. İstanbul: İletişim Yayınları.
4. Akyüz, K. (1975). Encümen-i Dâniş. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
5. Ali Kemalî. (1933). Tercüme Hakkında Düşünceler ve Tatbikata Ait Bazı Numuneler. İstanbul: Resimli Ay Matbaası.
6. Aynî M. A. (1339). İntikâd ve Mülâhazalar, Dinî, Felsefî, Tasavvufî, Ahlâkî ve Edebî. İstanbul: Orhaniye Matbaası.
7. Benli, A. (2022). “Adanalı Hoca Hayret’in Abdullah Hasîb’in İmruülkays Muallaka’sı Tercüme ve Şerhine Dair Eleş‐tirileri”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi (Cilt/Volume: 6, Sayı/Issue: 4, Aralık/December). s. 1990-2004.
8. Berkes, N. (1978). Türkiye’de Çağdaşlaşma. İstanbul: Doğu-Batı Yayınları.

9. Beyhan, M. A. (2008). “Said Bey, Lastik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C.XXXV. s. 549-551. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
10. Fatin İhsan. (1306). Hatîât-ı Terceme. İstanbul: Asaduryan Şirket-i Mürettibiye Matbaası.
11. Fatma Aliye. (1332). Ahmed Cevdet Paşa ve Zamanı. Dersaadet: Kanaat Kütüphanesi.
12. Göktürk, A. (1994). Çeviri: Dillerin Dili. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
13. Günyol, V. (1983). "Türkiye'de Çeviri", Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. C: II, s. 324-330. İstanbul: İletişim Yayınları.
14. Güler, M. İ. ve Yavuz, B. (2023). “Türkçede İlk Çeviri Eleştirisi: Kıssa-i Anter Mukaddimesi”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi. Sayı: 12/3. s. 1055-1076.
15. Hanioğlu, M. Ş. (1981). Bir Siyasal Düşünür Olarak Doktor Abdullah Cevdet ve Dönemi. İstanbul: Üçdal Neşriyat.
16. Kafadar, O. (1997). Türk Eğitim Düşüncesinde Batılılaşma. İstanbul: Vadi Yayınları.
17. Karakuş, R. (1995). 1908-1933 Türkiye’de Felsefenin Kavranışı ve Bu Kavranışta Dinin Konumu-Felsefe Serüveni‐ miz. İstanbul: Seyran Kitap.
18. Kerman, Z. (1978). 1862-1910 Yılları Arasında Victor Hugo’dan Türkçeye Yapılan Tercümeler Üzerinde Bir Araştırma. Doktora Tezi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları No: 2436. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası.
19. Koray, E. (1991). Türkiye’nin Çağdaşlaşma Sürecinde Tanzimat. İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları.
20. Kuntay, M. C. (1944). “Tercüme Merhalesinde Resmî ve Hususi Adımlar”. Tercüme Dergisi. C. V, S. 25 s.53-60, Ankara: Milli Eğitim Basımevi.
21. Mardin, Ş. (1997). Türk Modernleşmesi. İstanbul: İletişim Yayınları
22. Mardin, Ş. (1998). Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu. İstanbul: İletişim Yayınları
23. Mehmed Halid. (1306). Tedkîk-i Galatât-ı Terceme. İstanbul: Asaduryan Şirket-i Mürettibiye Matbaası.
24. Moran, B. (1985). “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Roman”. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. C. II. s. 409-418. İstanbul: İletişim Yayınları.
25. Nayır, Y. N. “Tercümeye Dair”. Tercüme Dergisi. C. III. S. 18. s. 422-425. Ankara.
26. Okandan, R. G. (1940). "Amme Hukukumuzda Tanzimat Devri". Tanzimat-I. s.97-128. İstanbul: Maarif Matbaası.
27. Yücedağ, İ., Kemal Paşazâde Said Bey ve Tanzimat Sonrasında Fransızcadan Yapılan Çevirilerle İlgili İlk Eleştiri Çalışmaları
28. Pakalın, M. Z. (1993). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. C. I-III, İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
29. Said, Kemalpaşazade. (1306a). Galatât–ı Terceme Defter: 1. İstanbul: Mahmud Bey Matbaası.
30. Said, Kemalpaşazade. (1306b). Galatât–ı Terceme Defter: 4. İstanbul: Mahmud Bey Matbaası.
31. Said, Kemalpaşazade. (1306c). Galatât–ı Terceme Defter: 5. İstanbul: Kasbar Matbaası.
32. Said, Kemalpaşazade. (1308). Galatât–ı Terceme Defter: 6. İstanbul: Kasbar Matbaası.
33. Said, Kemalpaşazade. (1309). Galatât–ı Terceme Defter: 9. İstanbul: Kasbar Matbaası.
34. Said, Kemalpaşazade. (1325). Galatât-ı Terceme Defter: 18. İstanbul. Hilal Matbaası.
35. Semercioğlu, U. (2010). “Osmanlı’da İlk Çeviri Eleştirileri”. Buca Eğitim Fakültesi Dergisi. C.XXVIII. s.29-38
36. Savory, T. (1994). Tercüme Sanatı. Çev. Hamit Dereli. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
37. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/said-kemal-pasazade-mehmed-said Tuncel, M. (1939). Tercüme Nasıl Yapılır. İstanbul: Kanaat Kitabevi.
38. Tuncel, B. (1961). “Hasan Ali Yücel ve Tercüme”, Tercüme Dergisi. C: XV. S. 75-76. s.1-9. Ankara: Milli Eğitim Basımevi.
39. Turhan, M. (1951). Kültür Değişmeleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
40. Ülken, H. Z. (2011). Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi. İstanbul: Ülken Yayınları.
41. Ülken, H. Z. (1935). Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü. İstanbul: Dün ve Yarın Tercüme Külliyatı, Vakit 1917 Gazete Matbaa Kütüphane.
42. Yüce, B. (2009). Galatât-ı Terceme Defterleri’nde Çeviri Normları. Ankara: Bilkent Üniversitesi Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü. Türk Edebiyatı Bölümü: (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).