Sazla Anlatılan Kutsal Hikâyeler Âşık Mahzuni Şerif’in Şiirlerinde Peygamber Kıssaları

Abstract

Peygamberler, İslam dinine göre insanlara dünya ve ahiret hayatı için rehberlik eden, vahiy ile gelen ilahi mesajları insanlara ileten, Allah tarafından seçilmiş elçilerdir. Hz. Âdem ile başlayıp Hz. Muhammed ile sona eren peygamberlik müessesesi, Kur’an’da adı geçen 25 peygamberin yanı sıra daha birçok peygamberin varlığını kabul etmektedir. Başlarından geçen birtakım olaylar, kutsal kitaplar ve anlatılar yoluyla günümüze kadar ulaşmış ve peygamber kıssası olarak adlandırılmıştır. Edebî eserlerde de sıklıkla işlenen peygamber kıssaları, genellikle mucizevi veya gerçeküstü olarak tanımlanabilecek hadiseleri içermektedir. Ayrıca bu kıssaların barındırdığı mesajlar ve sonuçları aracılığıyla adalet, doğruluk, iyilik, merhamet, sabır gibi değerler somutlaştırılarak okuyucuya sunulmaktadır. Edebî eserlerin büyük çoğunluğunda kıssanın tamamı yerine bazen bir peygamber adı bazen de kıssada geçen bir nesne, yer, kişi veya varlık vasıtasıyla ilgili kıssa okuyucuya anımsatılmakta ve iletilmek istenen mesaj ortaya konulmaktadır. Bu anlatımlara eserlerinde yoğun şekilde yer vermiş âşıklardan biri de Âşık Mahzuni Şerif’tir. Âşık, Hz. Muhammed, Hz. Âdem, Hz. Eyüp, Hz. Musa ve Hz. İsa başta olmak üzere şiirlerinde birçok peygamber kıssasına yer vermiştir. Mahzuni, şiirlerinde genellikle kıssaya ait birkaç kelimeyle geniş anlatımları hatırlatarak, bazen kendini sorgulamış, bazen topluma mesajlar vermiş, bazen de kıssadaki konu üzerinden bireysel ve toplumsal eleştirilerde bulunarak hedeflediği ideal toplumun niteliklerini ortaya koymaya çalışmıştır.

Keywords

• Âşık Mahzuni Şerif
• Peygamber Kıssaları
• Şiir
• Kutsal
• Değer

Sacred Stories Told With Instrument (Saz): Prophetic Stories in Âşık Mahzuni Şerif’s Poems

Abstract

Prophets are messengers in Islam, chosen by God to guide humanity in both worldly and afterlife matters, conveying divine revelations. The prophethood institution, beginning with Prophet Adam and concluding with Prophet Muhammad, acknowledges many prophets beyond the twenty-five named in the Qur'an. Prophets lives and missions have been preserved through holy texts and narratives known as prophetic stories. Prophetic stories, frequently incorporated into literary works, often depict miraculous or supernatural events. Furthermore, through the messages and moral lessons they convey, these narratives concretize values such as justice, truthfulness, kindness, mercy and patience presenting them to the reader. In most literary works, rather than narrating the entire story, writers often convey their messages through symbolic references—names, places, or objects associated with prophets. One of the minstrels who included these expressions extensively in his works is Âşık Mahzuni Şerif. Âşık included many prophetic stories in his poems, especially Prophet Muhammad, Adam, Job, Moses and Jesus. In his poetry, he frequently alludes to prophetic stories through a few key words, evoking their broader meanings. At times, he engages in self-reflection, delivers societal messages, or critiques individual and communal issues, ultimately striving to delineate the characteristics of an ideal society.

Keywords

• Âşık Mahzuni Serif
• Prophet Story
• Poem
• Sacred
• Value

References

1. Aktaş, A. İ. (2006). Anadolu’yu Kucaklayan Ozan Mahzuni Şerif. Ankara: Baran Ofset.
2. Altınel, T. S. (2020). “Kur’an’ın Kavram ve Bağlam Hassasiyetine Bir Örnek Olarak İdris Peygamber”. Ankara Üni‐ versitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 61(1), 1-29. https://doi.org/10.33227/auifd.688987
3. Artun, E. (2017). Âşıklık Geleneği ve Âşık Edebiyatı. Adana: Karahan Kitabevi.
4. Asil, Y. Ş. (2013). Peygamberler Tarihi. Ankara: Liya Kitap.
5. Ata, A. (1997). Kısasü’l- Enbiya. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Aydın, M. (2019). “Kur’an’da Peygamber Tasavvuru”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(15), 35-60.
7. Bıyıkoğlu, Y. (2016). “Kıssa Üslubu Bağlamında Kur’an’da Eyyub Peygamber”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 44, 211-243. https://doi.org/10.21054/deuifd.284969
8. Boratav, P. N. (2015). 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı. Ankara: BilgeSu Yayıncılık.

9. Demir, R. (2018). Anadolu Masallarında Suç ve Ceza Motifi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
10. Dikmen, M. (1985). Peygamberler Tarihi. İstanbul: Cihan Yayınları.
11. Efe, A. (2007). İslam Büyükleri Ansiklopedisi. Ankara: Akçağ Yayınları.
12. Erkaya, M. E. (2020). Peygamber Kıssaları. Ankara: İlahiyat Yayınları.
13. Gökçe, F. (2019). İslam’da Peygamberlere İman. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
14. Gürtunca, M. F. (1979). (Altıparmak) Peygamberler Tarihi. İstanbul: Sağlam Kitabevi.
15. Harman, Ö. F. (2001). “İsmail”. TDV İslam Ansiklopedisi. 23, 76-80, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştır‐ maları Merkezi.
16. Irmak, Y. (2014a). “Âşık Mahzuni Şerif’in Şiirlerinde Alevilik ve Bektaşilik Öğretisi”. I. Uluslararası Türk Kültürü Kongresi Bildiri Kitabı. 671-699.
17. Irmak, Y. (2014b). “Âşık Mahzuni Şerif’in Şiirlerinde Millî Birlik ve Beraberlik İşlevi”. Studies of The Ottoman Domain, 4(7), 37-58.
18. Kaya, R. (2002). “Kur’an-ı Kerim Kıssaları ve Düşündürdükleri”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 11(2), 31-58.
19. Köksal, M. Â. (2010). Peygamberler Tarihi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
20. Kur’ân-ı Kerim ve Açıklamalı Meâli. (2015). (Haz. Hayrettin Karaman vd.). Ankara: Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
21. Önemli, K. (2020). “İnsanın Düşünce ve Davranışlarına Etkisi Bağlamında Peygamber Kıssalarının Değerlendirilmesi”. Bitlis İslamiyat Dergisi, 2(1), 27-41.
22. Özdemir, C. (2020). “Âşık Tarzı Türk Şiirinde Hz. Süleyman Algısı”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12, 208-232.
23. Sakaoğlu, S. (1986). “Ozan, Âşık, Saz Şairi ve Halk Şairi Kavramları Üzerine”. III. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri I: Genel Konular. 247-251, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Millî Folklor Araştırma Dairesi Yayınları.
24. Sinanoğlu, M. (2018). Peygamberlere İman. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
25. Şişman, B. (2015). “Günümüz Âşıklarında Rüya ve Bâde Motifi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(41), 316-323.Dil ve Edebiyat Araştırmaları (DEA), S. 34, Güz 2026
26. Tabbara, A. A. (1974). “el-Yehiid Fi’l-Kur’an”. (Çev.: Mehmet Aydın), Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 24, 547-582.
27. Turan, M. (2004). “Mahzuni Şerif ve Gelenek”. Kültür-Kimlik Ekseninde Türk Edebiyatı. 97-108, Ankara: Ürün Yayınları.
28. Uzun, M. İ. (2001). “İsmail”. TDV İslam Ansiklopedisi. 23, 80-82, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmala‐ rı Merkezi.
29. Üstün, M. C. (2015). “Nefsî Fenalıklara Karşı Affedicilik ve Hz. Yusuf Örneği”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(37), 1064-1071.
30. Yavuz, S. S. (2007). “Mi’rac”. TDV İslam Ansiklopedisi. 30, 132-135, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştır‐ maları Merkezi.
31. Yavuz, Y. Ş. (2007). “Peygamber”. TDV İslam Ansiklopedisi, 34, 257-262, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi.