Tefsîrü’l-Menâr Mukaddimesinde Hidâyet ve Islah Ekseni

Year 2025, Volume: 8 Issue: 2, 189 - 202, 31.12.2025

Besri Bilgetay

https://doi.org/10.47145/dinbil.1769584

Abstract

İslâm dünyası, ilk beş asırda sahip olduğu ilmî ve fikrî dinamizmini sonraki dönemlerde büyük ölçüde kaybetmiş, bu gerileme özellikle 19. yüzyılda Batı’nın askerî, siyasî ve kültürel baskılarıyla daha görünür hâle gelmiştir. Bu durum Müslüman aydınları, dinî ve fikrî yeniden inşa arayışına yöneltmiş; Kur’ân’ın toplumsal hayattaki işlevi ve dönüştürücü gücü yeniden gündeme taşınmıştır. Kur’ân’ın insanlığın ıslahı için indirildiği ilkesini esas alan Muhammed Abduh ve öğrencisi Reşîd Rızâ, insanlığın ıslahı ve İslam dünyasının Batı hegemonyasından kurtuluşunun tek çaresinin Kur'ân hükümlerine uyulmasıyla gerçekleşebileceğini salık vermiş ve bu amaçla Tefsîrü’l-Menâr isimli tefsiri kaleme almışlardır. Bu eser, modern dönemin ihtiyaçlarını dikkate alan yenilikçi bir tefsir çalışması olarak dikkat çekmektedir. Bu çalışma, modern dönemin en etkili tefsirlerinden biri kabul edilen Tefsîrü’l-Menâr’ı telif süreci ve metodolojik çerçevesi bağlamında ele almakta; eserin hidâyet ve ıslah ekseninde ortaya koyduğu yaklaşımı incelemektedir. Araştırmanın temel problemi, Muhammed Abduh ve öğrencisi Reşîd Rızâ’nın tefsir anlayışlarının klasik rivâyet merkezli yöntemlerden hangi yönleriyle ayrıldığı ve bu farklılığın modern İslâm düşüncesinde nasıl bir ihya ve toplumsal dönüşüm projesi sunduğudur. Bu doğrultuda çalışmanın amacı, Tefsîrü’l-Menâr’ın metodolojisini tefsir ilminin tarihsel seyri içinde konumlandırarak, Kur’ân’ın bireysel ve toplumsal rehberlik işlevine dair geliştirdiği özgün yaklaşımı ortaya koymaktır. Araştırmada, eser merkezli bir metin analizi yöntemi benimsenmiş; öncelikle Tefsîrü’l-Menâr’ın telif süreci ve Abduh–Reşîd Rızâ ilişkisi tarihsel bağlamda incelenmiş, ardından mukaddimede ortaya konulan temel ilkeler üzerinden eserin tefsir yöntemi değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda, özellikle hidâyet ve ıslah kavramlarının müelliflerin yorum anlayışında nasıl konumlandırıldığı üzerinde durulmuştur. Tefsîrü’l-Menâr üzerine yapılan mevcut çalışmaların genellikle “hidâyet” ve “ıslah” temalarına odaklanmakla birlikte, bu konuları farklı bağlamlarla iç içe ele almaları, söz konusu meselelerin müstakil bir başlık altında değerlendirilmesi gereğini ortaya koymuştur. Bu makale, bu eksikliği gidermeyi ve Tefsîrü’l-Menâr’ı bu yönüyle bütüncül bir bakış açısıyla ele almayı amaçlamaktadır. Kur'ân'ın insanlığın hidâyetini sağlamaya yönelik normlarını sıklıkla işleyen Tefsîrü’l-Menâr, Kur’ân’ın amaç odaklı yorumuna, âyetlerin bağlamına ve belâgatine özel önem göstermiş, İsrâiliyyât rivâyetlerine ise ihtiyatla yaklaşmıştır. Eserin mukaddimesinde, tefsirin temel amacının Kur’ân’ın hidâyet yönünü ortaya çıkarmak olduğu açıkça belirtilmiştir. Tefsîrü’l-Menâr’ın müelliflerine göre tefsir, yalnızca dilsel bir uğraş değil, aynı zamanda bireyleri ahlâkî ve amelî dönüşüme yönlendiren bir faaliyet olmalıdır. Reşîd Rızâ, tefsiri ikiye ayırır: ilki kelimelerin sözlük ve gramatik tahliline dayanan yüzeysel açıklamalardır; ikincisi ise toplumsal sorumluluk bilinciyle, Kur’ân’ın maksat ve hikmetlerini açığa çıkaran gerçek tefsirdir. Bu çerçevede müellifler, tefsirin toplumsal düzeyde farz-ı kifâye hükmünde olduğunu vurgular. Elde edilen bulgular, Tefsîrü’l-Menâr’ın Kur’ân’ı yalnızca dilbilimsel ya da rivâyet temelli bir metin olarak ele almadığını; aksine onu insanlığın evrensel ihtiyaçlarına hitap eden bir hidâyet kitabı olarak merkeze aldığını göstermektedir. Abduh, daha çok Kur’ân’ın doğrudan anlaşılabilirliğini ve ahlâkî boyutunu öne çıkarırken, Reşîd Rızâ ise bu yaklaşımı hadis rivâyetleri ve toplumsal sorunların yorumuyla zenginleştirmiştir. Bununla birlikte her iki müellif de İslâm ümmetinin zayıflığının temel nedenini vahyin rehberliğinden uzaklaşmaya bağlamakta; çözümün ilahî kelâmla yeniden sahih ve bilinçli bir ilişki kurmaktan geçtiğini savunmaktadır. Tefsîrü’l-Menâr, bu yönüyle yalnızca klasik tefsir geleneğinin bir devamı değil, aynı zamanda modern çağın problemlerine cevap arayan kapsamlı bir ihya projesidir. Kur’ân’ın evrensel mesajını hidâyet, ahlâk ve toplumsal ıslah ekseninde yorumlayan eser, metodolojik ve epistemolojik bakımdan çağdaş Müslümanlar için hem ilmî hem de toplumsal düzeyde önemli bir referans kaynağı niteliği taşımaktadır.

Keywords

Tefsîr , Tefsîru’l-Menâr , Hidayet ve Islah , Abduh , Reşîd Rızâ.

The Axis of Guidance and Reform in the Introduction of Tafsīr al-Manār

Abstract

From the early centuries of Islam, the Muslim world had possessed a remarkable intellectual and scholarly dynamism that it had enjoyed in the first five centuries; however, this vitality gradually declined in the following periods and became particularly evident in the nineteenth century under the military, political, and cultural pressures of the West. This situation led Muslim intellectuals to seek a religious and intellectual reconstruction, thereby bringing once again to the fore the social role and transformative power of the Qur’an. Muhammad ʿAbduh and his disciple Rashīd Riḍā, who emphasized the principle that the Qur’an was revealed for the reformation (iṣlāḥ) of humanity, argued that both the reformation of society and the liberation of the Muslim world from Western hegemony could only be achieved through adherence to Qur’anic injunctions. To this end, they composed Tafsīr al-Manār, a work that stands out as an innovative exegetical endeavor attentive to the needs of the modern period. This study examines Tafsīr al-Manār—considered one of the most influential exegetical works of the modern era—within the framework of its compilation process and methodological orientation, and explores its approach centered upon hudā (guidance) and iṣlāḥ (reformation). The main research problem concerns how the exegetical methodology of ʿAbduh and Riḍā diverged from classical narration-centered approaches, and how this divergence constituted a revivalist and a social transformation project with social implications in modern Islamic thought. Accordingly, this article aims to situate the methodology of Tafsīr al-Manār within the historical trajectory of Qur’anic exegesis, while highlighting its distinctive contribution to understanding the Qur’an as a source of both individual and social guidance. Methodologically, this research adopts a text-centered analytical approach. First, the compilation process of Tafsīr al-Manār and the intellectual relationship between ʿAbduh and Riḍā are examined within their historical context; subsequently, the exegetical principles and method articulated in the introduction of the work are analyzed. Particular attention is given to how the concepts of hudā and iṣlāḥ are positioned within the exegetical framework of the authors. The literature on Tafsīr al-Manār often treats the work in relation to diverse themes rather than focusing specifically on guidance and reformation, thus creating a need for a dedicated study on this subject. This article seeks to fill that gap, albeit modestly. The exegetes’ treatment of Qur’anic norms designed to ensure human guidance reveals a purpose-oriented hermeneutic that emphasizes the coherence, context, and eloquence of the Qur’an, while approaching Isrā’īliyyāt reports with caution. In the introduction, the authors explicitly state that the primary aim of exegesis is to bring forth the guiding dimension of the Qur’an. According to them, exegesis is not merely a linguistic or grammatical enterprise but an endeavor that must direct individuals toward moral and practical transformation. Rashīd Riḍā distinguishes between two forms of exegesis: the first, limited to lexical and grammatical elucidation; and the second, true exegesis, which seeks to uncover the objectives and wisdoms of the Qur’an with a sense of social responsibility. On this basis, the authors emphasize that exegesis holds the status of a farḍ kifāya (communal obligation) at the societal level. The findings of this study suggest that Tafsīr al-Manār does not view the Qur’an as a text confined to philological or narrative dimensions, but rather as a book of guidance that addresses the universal needs of humanity. While ʿAbduh foregrounds the Qur’an’s comprehensibility and ethical dimension, Riḍā enriches this approach with hadith traditions and interpretations of contemporary social issues. Both scholars, however, agree that the weakness of the Muslim community stems from its detachment from the guidance of revelation, and that revival can only be achieved through re-establishing a conscious and authentic relationship with the divine Word. In this respect, Tafsīr al-Manār should be seen not merely as a continuation of classical exegetical tradition but also as a comprehensive revivalist project responding to the challenges of modernity. Interpreting the universal message of the Qur’an through the lens of guidance, morality, and social reformation, the work constitutes a significant methodological and epistemological reference point for contemporary Muslims at both scholarly and societal levels.

Keywords

Tafsir , Tafsīr al-Manār , Guidance and Reform , Muḥammad ʿAbduh , Rashīd Riḍā

References

• Adevî, İbrâhim Ahmed el-. Reşîd Rızâ el-İmâmü’l-Mücâhid. Mısır: el-Müessesetü’l-Mısriyyetü’l-Âmmetü, ts.
• Arslan, Emir Şekib. es-Seyyid Reşid Rıza ev İhâ’ü Erba’ine Sene. Dımaşk: Matbaatü İbn Zeytun, 1. Basım, 1937.
• Baljon, J.M.S. Kur’an Yorumunda Çağdaş Yönelimler. çev. Şaban Ali Düzgün. Ankara: Fecr Yayınevi, 1. Basım, 1994.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi. 2 Cilt. İstanbul: Semerkand Yayınları, 2014.
• Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Tarihi. 2 Cilt. Ankara: Fecr Yayınevi, 1996.
• Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yay., 1971.
• Ersöz, Resul. “Kur’ân’ı Maksatları Bağlamında Okumanın Değeri: Makâsıdî Tefsir”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 5/2 (Ekim 2021), 747-778. https://doi.org/10.31121/tader.948697.
• Ferâhîdî, Ebû Abdurrahmân el-Halîl b. Ahmed el-. Kitâbu’l-Ayn Muretteben Ala Hurufi’l-Mu’cem. thk. Abdulhamid Henedâvî. Beyrut: Daru’l Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
• Güneş, Abdulbaki. Aklî Tefsir Hareketi-Mutezile ve Menâr Ekolü. Van: Ahenk Yayınları, 2003.
• İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ. Mu’cemü Mekayîsi’l-Luğa. 8 Cilt. Beyrut: Daru’l-Cîl, 1972.
• İmâre, Muhammed. el-A‘mâlü’l-kâmile li İmâm Muhammed Abduh. 5 Cilt. Kâhire: Dâr’uş-Şurûk, 1. Basım, 1994.
• İnayet, Hamid. Arap Siyasi Düşüncesinin Seyri. çev. Hicabi Kırlangıç. İstanbul: Yöneliş Yayınları, 1991.
• Jansen, J.J.G. Kur’an’a (Bilimsel-Filolojik-Pratik) Yaklaşımlar. çev. Halil Rahman Açar. Ankara: Fecr Yayınevi, 1999.
• Karaman, Hayreddin. Reşid Rıza Gerçek İslâm’da Birlik. İstanbul: İz Yayıncılık, 2012.
• Kavak, Özgür. Modern İslam Hukuk Düşüncesi –Reşid Rıza Örneği-. İstanbul: Klasik Yayınları, 2011.
• Maşalı, Mehmet Emin. “Yakın Dönem Tefsir Geleneğinde Makâsıd Merkezli Yaklaşım (Reşid Rıza ve İbn Âşûr Örneği)”. Makâsıdî Tefsir Kur’ân-ı Kerîm’i Amaç ve Hikmet Eksenli Anlamak. ed. Mustafa Çağrıcı. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2018.
• Mertoğlu, Mehmet Suat. “Tefsîrü’l-Menâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
• Özervarlı, M. Sait. “Muhammed Abduh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
• Özervarlı, M. Sait. “Reşîd Rızâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2008.
• Öztürk, Mustafa. “Sahabe, Kur’an ve Tefsir”. İlahiyat Akademi Dergisi 7-8 (2018), 133-162.
• Râzî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Ömer b. el-Hasan b. el-Huseyn et-Teymî. Mefâtîhu’l-Ğayb (et-Tefsîru’l-Kebîr). 32 Cilt. Beyrut: Daru’l-Fikr, 1981.
• Rızâ, Muhammed Reşid. Târîhu’l-Üstâzi’l-İmâm eş-Şeyh Muhammed Abduh. 3 Cilt. Kâhire: Dâr’ul-Fadîle, 2006.
• Rızâ, Muhammed Reşid. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-Hakîm (el-Menâr). 12 Cilt. Kâhire: Daru’l Menâr, 1947.
• Rızâ, Muhammed Reşid. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-Hakîm Tefsîru’l-Menâr. çev. Mehmet Erdoğan vd. 14 Cilt. İstanbul: Ekin Yayınları, 2011.
• Salmazzem, Mehmet. Kur’ân’ın İ’câzına Çağdaş Bir Yaklaşım Menâr Örneği. Ankara: Araştırma Yayınları, 1. Basım, 2019.
• Soysaldı, Hacı Mehmet. “Kur’an’ın Getirdiği Evrensel Prensipler”. Journal of New World Sciences Academy Social Sciences 2/3 (Temmuz 2007), 144-166. https://doi.org/10.12739/10.12739.
• Şevâkibe, Ahmed Fehd Berekât. Muhammed Reşid Rıza ve Devruhû fi’l-Hayâtil-Fikriyye ve’s-Siyâsiyye. Ammân: Dâru Ammâr, 1989.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî et-. Câmiʿu’l-Beyân an Teʾvîli Âyi’l-Kurʾân. Kâhire: Mektebetü İbn Teymiyye, 2. Baskı., ts.
• Tanâhî, Tâhir et-. Müzekkirâtu’l-İmâm Muhammed Abduh. Kâhire: Dâru’l-Hilâl, ts.
• Taşpınar, Halil. “Muhammed Abduh Bibliyografyası Üzerine Bir Deneme”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/2 (Aralık 2003), 261-290.
• Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-Müfessirûn. Kâhire: Mektebetü Vehbe, ts.
• Zemahşerî, Ebû’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-. el-Keşşaf An Hakaiki Ğavâmidi’t-Tenzîl. 6 Cilt. Riyad: Mektebetu’l-Ubeykan, 1998.