Tax Advantages Provided to Disabled Individuals: The Comparison Between Azerbaıjan and Turkiye

Öz

December 3rd, the International Day of Persons with Disabilities, is an important awareness day aimed at drawing attention to the rights, needs, and challenges faced by persons with disabilities in social life. Proclaimed by the United Nations in 1992, this day seeks to promote the full and equal participation of persons with disabilities in society. The sustainable achievement of these objectives is closely linked to the need for up-to-date and comprehensive data that accurately reflect the experiences of persons with disabilities and their participation in social life. In Türkiye, the fact that socio-economic data on persons with disabilities are largely outdated makes this need even more pressing. This study comparatively examines the tax advantages provided to persons with disabilities in Türkiye and Azerbaijan within the framework of the social state principle and the concepts of tax justice and equality. A qualitative research approach is adopted, combining descriptive analysis and scenario-based comparative analysis techniques. The findings indicate that Türkiye offers more comprehensive and multidimensional advantages for persons with disabilities in taxes on income, expenditure, and wealth, whereas Azerbaijan implements more limited and direct tax reductions. It is concluded that practices in Türkiye strengthen the economic independence of persons with disabilities, increase their participation in social life, and support the principle of vertical equity. In contrast, Azerbaijan is observed to complement its limited income tax–focused regulations through social assistance mechanisms. The study demonstrates that tax policies are not merely fiscal instruments but also effective policy tools for social inclusion and equal citizenship.

Anahtar Kelimeler

• Taxation
• Persons with disabilities
• Welfare state
• Turkiye
• Azerbaijan.

Engelli Bireylere Sağlanan Vergisel Avantajlar: Azerbaycan – Türkiye Karşılaştırması

Öz

3 Aralık Dünya Engelliler Günü, engelli bireylerin haklarına, ihtiyaçlarına ve toplumsal yaşamda karşılaştıkları sorunlara dikkat çekmeyi amaçlayan önemli bir farkındalık günüdür. Birleşmiş Milletler tarafından 1992 yılında ilan edilen bu gün, engelli bireylerin topluma tam ve eşit katılımını teşvik etmeyi hedeflemektedir. Bu hedeflerin sürdürülebilir biçimde gerçekleştirilebilmesi, engelli bireylerin deneyimlerini ve toplumsal yaşama katılımlarını doğru biçimde yansıtan güncel ve kapsamlı verilere duyulan ihtiyaçla yakından ilişkilidir. Türkiye’de engellilere ilişkin sosyo-ekonomik verilerin büyük ölçüde güncelliğini yitirmiş olması bu ihtiyacı daha da önemli kılmaktadır. Bu çalışma, Türkiye ve Azerbaycan’da engelli bireylere sağlanan vergisel avantajları sosyal devlet ilkesi ile vergide adalet ve eşitlik kavramları çerçevesinde karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Araştırmada nitel yöntem yaklaşımı benimsenmiş olup, betimsel analiz ve senaryo temelli karşılaştırmalı analiz teknikleri birlikte kullanılmıştır. Bulgular, Türkiye’nin gelir, harcama ve servet üzerinden alınan vergilerde engelli bireylere yönelik daha kapsamlı ve çok boyutlu avantajlar sunduğunu; Azerbaycan’ın ise daha sınırlı ve doğrudan vergisel indirimler uyguladığını göstermektedir. Türkiye’deki uygulamaların engelli bireylerin ekonomik bağımsızlığını güçlendirdiği, sosyal hayata katılımını artırdığı ve dikey adalet ilkesini desteklediği sonucuna ulaşılmıştır. Azerbaycan’ın ise gelir vergisi odaklı sınırlı düzenlemeleri sosyal yardımlar aracılığıyla tamamladığı görülmektedir. Çalışma, vergisel politikaların sadece mali bir araç değil, aynı zamanda sosyal kapsayıcılık ve eşit vatandaşlık için etkili bir politika aracı olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Vergi
• Engelli bireyler
• Sosyal devlet
• Türkiye
• Azerbaycan.

Kaynakça

1. 1319 Sayılı Emlak Vergisi Kanunu, https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.1319.pdf, 25.11.2024.
2. 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanunu. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.4.193.pdf, 09.11.2024.
3. 197 Sayılı Motorlu Taşıtlar Vergisi Kanunu, https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.197.pdf, 17.11.2024.
4. 2018-2024 Yılları Arasında Uygulanan Engelli İndirimi Tutarları. https://www.birlesikuzmanlar.com.tr/engellilik-indirimi#, 10.11.2024.
5. 3065 Sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu, https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.3065.pdf, 10.11.2024.
6. 4458 Sayılı Gümrük Vergisi Kanunu, https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.4458.pdf, 25.11.2024.
7. 4760 Sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanunu, https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.4760.pdf, 17.11.2024.
8. Aghayev, O., & OKTAYER, N. (2013). Vergi Adaletinin Sağlanmasında Vergi Politikalarının Rolü: Türkiye Ve Azerbaycan Örneği. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.

9. Akbulaev, N. (2024). The impact of tax revenue on Azerbaijan’s economic growth. Public Finance Quarterly= Pénzügyi Szemle, 70(1), 66-82.
10. Allahverdi, M., & Kuzucu, S. C. (2017). Azerbaycan Vergi Sistemi’nin E-Dönüşüm Süreci ve Vergi Gelirlerine Etkisi. Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi, 4(7), 83-95.
11. ASHB İstatistik Bülteni, https://www.aile.gov.tr/sgbd/istatistik-sayfalari/aylik-istatistik-bulteni/, 26.12.2024.
12. Ay, H. (2021). Kamu Maliyesi, Enki Matbaacılık, İzmir.
13. Azerbaycan Cumhuriyeti Çalışma ve Halkın Sosyal Güvenliği Bakanlığı. https://sosial.gov.az/?hl=en, 26.12.2024.
14. Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet İstatistik Komitesi, https://www.stat.gov.az/source/healthcare/, 26.12.2024.
15. Azerbaycan Cumhuriyeti Vergi Kanunu. https://www.taxes.gov.az/az/page/ar-vergi-mecellesi, 28.11.2024.
16. Engelli ve Yaşlı İstatistik Bülteni, Aralık 2021, https://www.aile.gov.tr/media/96693/eyhgm_istatistik_bulteni_aralik_2021.pdf, 26.12.2024
17. Engelli ve Yaşlı İstatistik Bülteni, Nisan 2023, https://aile.gov.tr/media/135432/eyhgm_istatistik_bulteni_nisan_23.pdf, 26.12.2024.
18. Engelli ve Yaşlı İstatistik Bülteni, Ocak 2022, https://www.aile.gov.tr/media/98625/eyhgm_istatistik_bulteni_ocak_2022.pdf, 26.12.2024
19. Gelir İdaresi Başkanlığı, Engelliler için Vergi Rehberi (2024). https://gib.gov.tr/sites/default/files/fileadmin/beyannamerehberi/2024/2024engellilervergirehberi.pdf
20. Gelir İdaresi Başkanlığının Çeşitli Vergi İstatistikleri. https://www.gib.gov.tr/sites/default/files/fileadmin/user_upload/VI/CVI3.htm, 09.11.2024.4
21. Gürçam, Ö. S., & Aliyev, P. (2021) Türk Vergi Sistemi Ve Azerbaycan Vergi Sistemi Karşılaştırması: Genel Bir Değerlendirme. Ve Pazarlama Alanında Akademik Çalışmalar-I, 115.
22. İbrahimov, U. (2023). Türkiye ve Azerbaycan Vergi Sistemlerinde Vergi Gelirlerinin Yapıları ve Kayıt dışı Ekonomiler (Yüksek lisans tezi). Kütahya Dumlupınar Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/
23. Karadeniz, H. K. (2017). Bir Vergi Harcaması Olarak Araç Alımında Engellilere Tanınan Özel Tüketim Vergisi İstisnasının Değerlendirilmesi. Maliye Araştırmaları-1, 137.
24. Keskin, E., Terzioğlu, N. K. (2023). Türk Vergi Sisteminde Engellilere Tanınan Vergisel Kolaylıklar, Vergi Raporu, 288, (121-134).
25. Sonkur, G. (2025) Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, Türk Vergi Sisteminde Engelli Bireylere Sağlanan Vergisel Ayrıcalıklar ve Değerlendirilmesi. 20(1), 311-333.
26. Şamilli, A. (2017). Azerbaycan Vergi Sisteminin Analizi ve Türkiye’de Uygulanan Servet Vergilerinin Azerbaycan Vergi Sisteminde Uygulama Olanaklarının Değerlendirilmesi (Yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/ 66 Yıl (Year): 2025 Cİlt (Volume):3 Sayı (Issue): 2
27. Taghiyev, R. (2020). Alkol ve tütün ürünleri üzerinde uygulanan özel tüketim vergisinin etkinliği: Türkiye ve Azerbaycan örneği (Master's thesis, Bursa Uludag University (Turkey)).
28. Tosuner, M. & Arıkan, Z. & Bay, H. (2024). Türk Vergi Sistemi, Kanyılmaz Matbaası, İzmir.
29. TÜİK, Nüfus ve Konut Araştırması, 2011, 15843. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Nufus-ve-Konut-Arastirmasi-2011-15843, 26.12.2024.
30. TÜİK, Türkiye Sağlık Araştırması, 2022, 49747. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Turkiye-Saglik-Arastirmasi-2022-49747, 26.12.2024.
31. Yapıcı, F. (2013). Azerbaycanın Vergi Jurnali. Azerbaycan Vergi Sisteminin Gelecek İnkişaf Yolları.
32. Yayman, D., & Çımat, A. (2012). Türk vergi hukukunda yer alan sakat ve özürlülere yönelik vergisel ayrıcalıklar. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 16(3), 297-322.
33. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Seçkin Yayıncılık, Ankara.
34. Yin, R. K. (2018). Case Study Research and Applications: Design and Methods. Sage Publications.