Engelli Bireylere Sağlanan Vergisel Avantajlar: Azerbaycan – Türkiye Karşılaştırması

Yıl 2025, Cilt: 3 Sayı: 2, 52 - 66, 31.12.2025

Betül Ertuğrul

Öz

3 Aralık Dünya Engelliler Günü, engelli bireylerin haklarına, ihtiyaçlarına ve toplumsal yaşamda karşılaştıkları zorluklara dikkat çekmeyi amaçlayan önemli bir farkındalık günüdür. 1992 yılında Birleşmiş Milletler tarafından ilan edilen bu gün, engelli bireylerin topluma tam ve eşit katılımını teşvik etmeyi ve farkındalık yaratmayı hedeflemektedir. Ancak bu farkındalığın ve iyileştirme çabalarının sürdürülebilir olabilmesi, engelli nüfusun deneyimlerinin, sorunlarının ve toplumsal yaşama katılımının toplumda doğru temsil edilebilmesi için kapsamlı verilerin üretilmesine ihtiyaç vardır. Türkiye’de engellilerle ilgili sosyo-ekonomik veriler güncelliğini yitirmiş durumdadır. Bu çalışma, Türkiye ve Azerbaycan’da engelli bireylere sağlanan vergisel avantajları sosyal devlet ilkesi, vergide adalet ve eşitlik kavramları çerçevesinde karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Araştırmada nitel yöntem yaklaşımı benimsenmiş olup, betimsel analiz ve senaryo temelli karşılaştırmalı analiz teknikleri birlikte kullanılmıştır. Betimsel analiz kapsamında her iki ülkenin vergi sistemlerindeki engellilere yönelik düzenlemeler incelenmiş; senaryo temelli analizde ise benzer gelir düzeyine ve engellilik oranına sahip iki birey örneği üzerinden uygulamalar karşılaştırılmıştır. Bulgular, Türkiye’nin gelir, harcama ve servet üzerinden alınan vergilerde engelli bireylere yönelik daha kapsamlı ve çok boyutlu avantajlar sunduğunu; Azerbaycan’ın ise daha sınırlı ve doğrudan vergisel indirimlerle yetindiğini göstermektedir. Türkiye’deki uygulamaların engelli bireylerin ekonomik bağımsızlığını güçlendirdiği, sosyal hayata katılımını artırdığı ve dikey adalet ilkesini desteklediği sonucuna ulaşılmıştır. Azerbaycan’ın ise gelir vergisi odaklı sınırlı düzenlemeleri sosyal yardımlar aracılığıyla tamamladığı görülmektedir. Çalışma, vergisel politikaların sadece mali bir araç değil, aynı zamanda sosyal kapsayıcılık ve eşit vatandaşlık için etkili bir politika aracı olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Vergi , Engelli bireyler , Sosyal devlet , Türkiye , Azerbaycan.

Tax Advantages Provided to Disabled Individuals: The Comparison Between Azerbaıjan and Turkiye

Öz

December 3rd, International Day of Persons with Disabilities, is an important day of awareness aimed at drawing attention to the rights, needs, and challenges faced by individuals with disabilities in social life. Proclaimed by the United Nations in 1992, this day seeks to promote the full and equal participation of persons with disabilities in society and to foster global awareness. However, for such awareness and improvement efforts to be sustainable, it is essential to produce comprehensive data that accurately represent the experiences, problems, and social participation of the disabled population. In Turkey, socio-economic data concerning individuals with disabilities have become outdated. This study comparatively examines the tax advantages provided to persons with disabilities in Turkey and Azerbaijan within the framework of the principles of the welfare state, tax justice, and equality. A qualitative research approach was adopted, utilizing both descriptive and scenario-based comparative analysis techniques. Within the scope of the descriptive analysis, the tax regulations concerning individuals with disabilities in both countries were examined; in the scenario-based analysis, the practices were compared through examples of two individuals with similar income levels and degrees of disability. The findings reveal that Turkey offers more comprehensive and multidimensional advantages for individuals with disabilities in taxes levied on income, expenditure, and wealth, while Azerbaijan provides more limited and direct tax reductions. It was concluded that the practices in Turkey strengthen the economic independence of persons with disabilities, increase their participation in social life, and support the principle of vertical equity. In contrast, Azerbaijan appears to complement its limited income tax-focused arrangements through social assistance mechanisms. The study demonstrates that tax policies function not only as fiscal instruments but also as effective tools for promoting social inclusion and equal citizenship.

Anahtar Kelimeler

Taxation , Persons with disabilities , Welfare state , Turkiye , Azerbaijan.

Kaynakça

• 1319 Sayılı Emlak Vergisi Kanunu, https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.1319.pdf, 25.11.2024.
• 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanunu. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.4.193.pdf, 09.11.2024.
• 197 Sayılı Motorlu Taşıtlar Vergisi Kanunu, https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.197.pdf, 17.11.2024.
• 2018-2024 Yılları Arasında Uygulanan Engelli İndirimi Tutarları. https://www.birlesikuzmanlar.com.tr/engellilik-indirimi#, 10.11.2024.
• 3065 Sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu, https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.3065.pdf, 10.11.2024.
• 4458 Sayılı Gümrük Vergisi Kanunu, https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.4458.pdf, 25.11.2024.
• 4760 Sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanunu, https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.4760.pdf, 17.11.2024.
• Aghayev, O., & OKTAYER, N. (2013). Vergi Adaletinin Sağlanmasında Vergi Politikalarının Rolü: Türkiye Ve Azerbaycan Örneği. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Akbulaev, N. (2024). The impact of tax revenue on Azerbaijan’s economic growth. Public Finance Quarterly= Pénzügyi Szemle, 70(1), 66-82.
• Allahverdi, M., & Kuzucu, S. C. (2017). Azerbaycan Vergi Sistemi’nin E-Dönüşüm Süreci ve Vergi Gelirlerine Etkisi. Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi, 4(7), 83-95.
• ASHB İstatistik Bülteni, https://www.aile.gov.tr/sgbd/istatistik-sayfalari/aylik-istatistik-bulteni/, 26.12.2024.
• Ay, H. (2021). Kamu Maliyesi, Enki Matbaacılık, İzmir.
• Azerbaycan Cumhuriyeti Çalışma ve Halkın Sosyal Güvenliği Bakanlığı. https://sosial.gov.az/?hl=en, 26.12.2024.
• Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet İstatistik Komitesi, https://www.stat.gov.az/source/healthcare/, 26.12.2024.
• Azerbaycan Cumhuriyeti Vergi Kanunu. https://www.taxes.gov.az/az/page/ar-vergi-mecellesi, 28.11.2024.
• Engelli ve Yaşlı İstatistik Bülteni, Aralık 2021, https://www.aile.gov.tr/media/96693/eyhgm_istatistik_bulteni_aralik_2021.pdf, 26.12.2024
• Engelli ve Yaşlı İstatistik Bülteni, Nisan 2023, https://aile.gov.tr/media/135432/eyhgm_istatistik_bulteni_nisan_23.pdf, 26.12.2024.
• Engelli ve Yaşlı İstatistik Bülteni, Ocak 2022, https://www.aile.gov.tr/media/98625/eyhgm_istatistik_bulteni_ocak_2022.pdf, 26.12.2024
• Gelir İdaresi Başkanlığı, Engelliler için Vergi Rehberi (2024). https://gib.gov.tr/sites/default/files/fileadmin/beyannamerehberi/2024/2024engellilervergirehberi.pdf
• Gelir İdaresi Başkanlığının Çeşitli Vergi İstatistikleri. https://www.gib.gov.tr/sites/default/files/fileadmin/user_upload/VI/CVI3.htm, 09.11.2024.4
• Gürçam, Ö. S., & Aliyev, P. (2021) Türk Vergi Sistemi Ve Azerbaycan Vergi Sistemi Karşılaştırması: Genel Bir Değerlendirme. Ve Pazarlama Alanında Akademik Çalışmalar-I, 115.
• İbrahimov, U. (2023). Türkiye ve Azerbaycan Vergi Sistemlerinde Vergi Gelirlerinin Yapıları ve Kayıt dışı Ekonomiler (Yüksek lisans tezi). Kütahya Dumlupınar Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/
• Karadeniz, H. K. (2017). Bir Vergi Harcaması Olarak Araç Alımında Engellilere Tanınan Özel Tüketim Vergisi İstisnasının Değerlendirilmesi. Maliye Araştırmaları-1, 137.
• Keskin, E., Terzioğlu, N. K. (2023). Türk Vergi Sisteminde Engellilere Tanınan Vergisel Kolaylıklar, Vergi Raporu, 288, (121-134).
• Sonkur, G. (2025) Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, Türk Vergi Sisteminde Engelli Bireylere Sağlanan Vergisel Ayrıcalıklar ve Değerlendirilmesi. 20(1), 311-333.
• Şamilli, A. (2017). Azerbaycan Vergi Sisteminin Analizi ve Türkiye’de Uygulanan Servet Vergilerinin Azerbaycan Vergi Sisteminde Uygulama Olanaklarının Değerlendirilmesi (Yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/ 66 Yıl (Year): 2025 Cİlt (Volume):3 Sayı (Issue): 2
• Taghiyev, R. (2020). Alkol ve tütün ürünleri üzerinde uygulanan özel tüketim vergisinin etkinliği: Türkiye ve Azerbaycan örneği (Master's thesis, Bursa Uludag University (Turkey)).
• Tosuner, M. & Arıkan, Z. & Bay, H. (2024). Türk Vergi Sistemi, Kanyılmaz Matbaası, İzmir.
• TÜİK, Nüfus ve Konut Araştırması, 2011, 15843. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Nufus-ve-Konut-Arastirmasi-2011-15843, 26.12.2024.
• TÜİK, Türkiye Sağlık Araştırması, 2022, 49747. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Turkiye-Saglik-Arastirmasi-2022-49747, 26.12.2024.
• Yapıcı, F. (2013). Azerbaycanın Vergi Jurnali. Azerbaycan Vergi Sisteminin Gelecek İnkişaf Yolları.
• Yayman, D., & Çımat, A. (2012). Türk vergi hukukunda yer alan sakat ve özürlülere yönelik vergisel ayrıcalıklar. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 16(3), 297-322.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Seçkin Yayıncılık, Ankara.
• Yin, R. K. (2018). Case Study Research and Applications: Design and Methods. Sage Publications.