Taşkın Verilerinin Modellenmesinde MEP Yönteminin Kullanılabilirliğinin Araştırılması
Abstract
Yağış-akış süreci, mühendislik açısından su çevriminin temel bileşenlerinden biridir ve olası yağışlardan oluşabilecek akışın tahmini, su kaynaklarının planlanmasında büyük önem taşır. Bu bağlamda hem fiziksel hem de veri tabanlı birçok model geliştirilmiştir. Akış hidrografı, bir havzanın zamanla değişen akış tepkisini yansıtırken, günümüzde taşkın verilerinin yorumlanması ve modellenmesi hidrolojik çalışmaların önemli bir parçasını oluşturur. Bu çalışmada, gözlemlenmiş taşkın hidrografları ve havza özellikleri kullanılarak Çoklu İfade Programlama (MEP) yöntemiyle taşkınların modellenme potansiyeli araştırılmıştır. Çalışmanın odak noktası, Isparta Sütçüler Havzası'na ait 1995 yılı taşkın verilerinin MEP ile modellenmesidir. Geliştirilen modellerin doğruluk ve uygulanabilirlik düzeylerini değerlendirmek için Determinasyon Katsayısı (R2) ve Ortalama Mutlak Hata (MAE) gibi çeşitli istatistiksel metrikler kullanılmıştır. Söz konusu çalışma neticesinde, taşkın verilerinin MEP ile modellenmesinde tek bir zaman serisi yerine daha küçük periyotlar kullanılması durumunda başarılı ve etkili sonuçlar elde edildiği, MEP yönteminin taşkın modelleme çalışmalarında yüksek doğruluk ve uygulanabilirlik sağladığı sonucuna varılmıştır. Özellikle yağış ve akış gibi elde edilmesi zor verilerin MEP ve benzeri yapay zekâ teknikleriyle işlenmesinin, debi tahminlerinin doğruluğu açısından önem arz ettiği kıymetlendirilmiştir.
Keywords
References
- N. Ağıralioğlu, “Akarsu Havzaları İçin Birleşik Bir Akış Modeli,” Doçentlik tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul, Türkiye, 1981.
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Su Yönetimi Genel Müdürlüğü, Taşkın Yönetimi. (2017). Erişim Tarihi: 17.03.2025. [Online]. https://www.tarimorman.gov.tr/SYGM/Belgeler/Ta%C5%9Fk%C4%B1n%20Dairesi%20Sunum/Ta%C5%9Fk%C4%B1n_kitap.pdf.
- V. T. Chow, D. R. Maidment and L. W. Mays, Applied Hydrology. New York, NY, USA: McGraw-Hill, 1988.
- C. C. Choi, “Coupled Hydrologic and Hydraulic Models and Applications,” M.S. thesis, Dept. of Civil and Environmental Engineering, The University of Iowa, lowa City, IA, USA, 2013.
- J. Y. Cheng, “Modification of Kinematic Wave Cascading Model for Low Impact Watershed Development,” Ph.D. dissertation, Dept. of Civil Engineering, Univ. of Colorado, Denver, CO, USA, 2011.
- Y. K. Tung, “River flood routing by nonlinear Muskingum method,” J. Hydraul. Eng., vol. 111, no. 12, pp. 1447-1460, 1985, doi: 10.1061/(ASCE)0733-9429(1985)111:12(1447).
- M. Sarıgöl, “Taşkın Ötelenmesinde Kullanılan Bazı Hidrolojik ve Hidrolik Yöntemlerinin Performanslarının Karşılaştırılması,” Doktora tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Trabzon, Türkiye, 2018.
- H. Karahan ve G. Gürarslan, “Kinematik dalga yaklaşımı kullanılarak taşkın öteleme problemlerinin modellenmesi: Sütçüler örneği,” VII. Ulusal Hidroloji Kongresi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta, Türkiye, 26–27 Eyl. 2012.
- A. O. Ogunlela and M. Y. Kasali, “Kinematic flood routing of Asa River,” Int. J. Eng. Technol. Res., vol. 2, no. 3, pp. 13-17, 2014, doi: 10.5281/zenodo.1094627.
- O. Atalay, “Taşkın Hidrografının Elde Edilmesiyle İlgili Yöntemlerin Karşılaştırılması,” Yüksek lisans tezi, Kocaeli Üniversitesi, Fen Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, Türkiye, 2008.