استقلال المفعول المطلق وتقدمه على الفعل في تحمل العبء الدلالي والتأثيري في بعض النماذج من القرآن الكريم

Abstract

يُعالج هذا البحث ظاهرة بلاغية دقيقة في التعبير القرآني، تتمثل في تقديم المفعول المطلق مصدراً مستقلّاً يحمل العبء الدلالي والتأثيري في الجملة، وإنما يقصد بالاستقلال عدم ذكر الفعل الذي يتعلق به عادة، ما يشير إلى بلاغة اختيار المصدر وتمكينه من أداء وظائف الفعل؛ بل وزيادة عن ذلك. ينطلق البحث من ملاحظة نماذج قرآنية متفرقة، يتصدر فيها المصدر المشهد الدلالي والتأثيري، إذ يُحذف الفعل عمداً ويُترك المصدر حاكماً على المعنى. يستهدف العمل الوقوف على القيمة التعبيرية للمفعول المطلق عندما يستقل بالذكر في التعبير القرآني دون فعله، وإبراز دوره البلاغي في تعزيز المعنى وتكثيف الدلالة، بما يبرز قدرة البيان القرآني على توجيه الانتباه إلى العناصر الأكثر تأثيراً في بنية الخطاب، وتكمن أهمية البحث في أنه يكشف عن أحد أوجه الإعجاز البلاغي للقرآن الكريم، ويُبرز قدرة المصدر في اللغة العربية على حمل دلالة الفعل بل وتوسيعها، بما يسهم في فهمٍ أدقَّ لتراكيب الآيات ومقاصدها التأثيرية. استند البحث على المنهج التحليلي البلاغي، في خلال دراسة تطبيقية لمجموعة من الشواهد المتفرقة في سور متعددة من القرآن الكريم، وتحليلها من حيث البنية والأسلوب والدلالة والوظيفة البلاغية والتأثير على السامع، مع الاستفادة من جهود المفسرين وبلاغيي التراث العربي القديم.

Keywords

• اللغة العربية وبلاغتها
• التعبير القرآني
• المصدر
• المفعول المطلق
• عمق الدلالة والتأثير.

The Independence of the Absolute Object and Its Superiority over the Verb in Bearing the Semantic and Pragmatic Load in Examples from the Holy Quran

Abstract

This study addresses a subtle rhetorical phenomenon in Qur’anic expression, namely the presentation of the cognate accusative (al-maf’ūl al-muṭlaq) as an independent verbal noun (maṣdar) that carries the full semantic and rhetorical load of the sentence. What is meant by (independent) here is that the verb, to which the maṣdar is usually related, is intentionally omitted—highlighting the eloquence behind selecting the maṣdar and enabling it to fulfill, and even surpass, the function of the verb. The research stems from observing various Qur’anic instances in which the verbal noun dominates the semantic and rhetorical scene. In such cases, the verb is deliberately elided, leaving the maṣdar to govern the meaning on its own. The study aims to examine the expressive value of the cognate accusative when mentioned independently, and to demonstrate its rhetorical role in enhancing meaning and intensifying semantic impact. It seeks to reveal how the Qur’anic discourse masterfully directs attention to the most impactful elements of its linguistic structure. The significance of this research lies in its uncovering of one aspect of the Qur’an’s rhetorical inimitability (i’jāz), and in its highlighting of the Arabic verbal noun’s capacity to embody and even amplify the meaning typically carried by the verb. This contributes to a deeper understanding of Qur’anic syntactic structures and their intended rhetorical effects. The study adopts an analytical rhetorical methodology, applying it to a selection of dispersed examples drawn from various surahs of the Qur’an. These are examined in terms of syntactic structure, stylistic composition, semantic depth, rhetorical function، and impact on the listener—drawing also on the insights of classical exegetes and Arab rhetoricians.

Keywords

• Arabic Language and Rhetoric
• The Holy Quran
• The Verbal Noun
• Absolute Object
• Depth of Meaning and Impact

Kur'an-ı Kerim'den Bazı Örneklerle Meful-i Mutlak'ın Anlam ve Etki Yükünü Üstlenmesi Bağlamında Bağımsızlığı ve Fiile Üstünlüğü

Abstract

Bu çalışma, Kur’ân-ı Kerîm’in üslubunda dikkat çeken bir retorik özelliği ele almaktadır. Söz konusu özellik, mef’ûl-ü mutlak işlevi gören masdarın, kendisine bağlı fiilin bilinçli olarak hazfedilmesiyle cümle içinde bağımsız bir anlam ve etki gücü kazanmasıdır. Bu durumda masdar, yalnızca fiilin yerini tutmakla kalmaz, aynı zamanda onun ifade gücünü aşan bir vurgu ve anlam derinliği taşır. Çalışma, Kur’ân’ın çeşitli sûrelerinden masdarın anlamsal açıdan merkezî bir rol üstlendiği örnekleri temel almakta, fiilin hazfedildiği bu örneklerde masdarın, cümlenin temel taşıyıcı unsuru hâline gelerek ifadenin etki düzeyini en üst seviyeye çıkardığını göstermektedir. Araştırmanın temel amacı, bu kullanımın Kur’ân’ın belâğat sistemi içindeki yerini belirlemek, anlama olan katkısını ortaya koymak ve masdarın Arap dilindeki anlamsal esnekliğini belâğî açıdan değerlendirmektir. Kur’ân’ın belâğî i’câzının bir boyutunu oluşturan bu özgün kullanımı inceleyen çalışma, masdarın sadece gramatikal bir unsur olmadığını, aksine bağımsız bir anlam ve etki taşıyıcısı olarak işlev gördüğünü ortaya koymayı hedeflemektedir. Ayrıca, Arap dilinde masdarın fiile kıyasla daha geniş bir anlam alanına sahip olabileceğini göstererek âyetlerin yorumlanmasına daha derinlikli bir bakış açısı sunmaktadır. Çalışmada seçilen âyetler belâğat ilmi çerçevesinde çözümlenerek yapı, üslup ve anlam bakımından incelenmiştir. Konu, klasik tefsir kaynakları ile Abdülkâhir el-Cürcânî, ez-Zemahşerî gibi Arap belâğat geleneğinin önemli isimlerinin görüşlerine de başvurularak bütünlüklü bir şekilde ele alınmıştır. Araştırma, Kur’ân’ın üslubundaki iktisâr (özlü anlatım) ve te’kîd (pekiştirme) ilkelerinin bir yansıması olarak masdarın bağımsız kullanımının anlamı güçlendirdiğini ve okuyucu/dinleyici üzerinde daha kalıcı bir etki bıraktığını ortaya koymaktadır. Aynı zamanda Kur’ân’ın dilsel mucizesinin bir başka boyutunun anlaşılmasına katkıda bulunmaktadır.

Keywords

• Arap Dili ve Belagatı
• kur
• Mastar
• Mefûl-ü Mutlak
• Anlam ve Etki Derinliği

References

1. Abdurrahman, Fâtıma Yahyâ Muhammed. el-Mef‘ûlu’l-Mutlak fî Sahîhi’l-Buhârî. Yüksek Lisans Tezi, Ümmüdürmân İslâmî Üniversitesi, Arap Dili Fakültesi, Sudan, 2013.
2. Ahmad b. Hanbel. Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. thk. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
3. Ahmed, İsmâîl Abdullâh. “el-Mef‘ûlu’l-Mutlak fî Sûreti’n-Nisâ’: Dirâsetun İhsâ’iyyetun”. Mecelletu’l-Funûn ve’l-Edeb ve ‘Ulûmi’l-İnsâniyyât ve’l-İctimâ‘, 67/1 (2021): 19–32.
4. Al-Alı, Ahmad. Lübbü’l-Lübâb fi San‘ati’l-İ‘râb: Ta’sîlü’l-Cümleti’l-‘Arabiyye ve Edilletühâ fî Dav’i Muğnî’l-Lebîb. İstanbul: Kitap Dünyası, 2024.
5. Bulut, Ali. el-Belâgatü'l-Müyessera: Meânî - Beyân - Bedî'. İstanbul: İFAV Yayınları, 2022.
6. Câhız, Amr b. Bahr. Resâilü’l-Câhız. thk. Abdüsselam Hârûn. 1. Cilt, Kahire: Mektebetu’l-Hancî, 1964.
7. Cerîr b. Atıyye el-Hatafî. Dîvânü Cerîr. thk. Nu‘mân Muhammed Emîn Tâhâ. Kahire: Dâru’l-Me‘ârif, t., t.y.
8. Cürcânî, Abdülkâhir. Delâilü’l-İ‘câz. thk. Mahmûd Şâkir. Kahire: Matbaatü’l-Medenî, 3. Basım, 1992.

9. Ebû Ali el-Fârisî, el-Hasen b. Ahmed Abdulgaffâr. el-İdâhu’l-‘Ududî. thk. Hasan Şâzlî. Riyad: Riyad Koleji Neşriyatı, 1969.
10. Endelüsî, Ebû Hayyân Muhammed b. Yûsuf. İrtişâfu’d-Darb min Lisâni’l-Arab. thk. Receb Osman. 3. Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Hancî, t.y.
11. Fâkihî, Cemâlüddîn. Şerhu’l-Hudûdi’n-Nahviyye. thk. Muhammed et-Tayyib el-İbrâhîm. Mısır: Dârü’l-Menâhil, t.y.
12. Hamâde, Zâhide Mîdî. el-Eserü’d-Delâlî li’l-Fi‘l fî’l-Kur’ân el-Kerîm. Basra: Câmi‘atü’l-Basra/Külliyyetü’t-Terbiye, t.y.
13. Havvâşe, Sâil Hezzâ‘. “el-Mef‘ûlu’l-Mutlak ve Delâletuhu fî’l-Kur’âni’l-Kerîm”. Mecelletu Dirâsât: el-Ulûmu’l-İnsâniyye ve’l-İctimâiyye / el-Câmi‘atu’l-Ürdüniyye, 48/1 (2021): 140-163.
14. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osman. el-Hasâis. thk. Muhammed Ali’n-Neccâr. 1. Cilt. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyye el-Âmme li’l-Kütüb, 4. Basım, t.y.
15. İbn Hişâm, Cemâlüddîn Abdullâh. EvdaHu’l-Mesâlik ilâ Elfiyyeti İbn Mâlik. thk. Berakât Yûsuf Hebûd. 2. Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, t.y.
16. İbn Hişâm, Cemâlüddîn Abdullâh. Şerhu Şüzûri’z-Zeheb fî Ma‘rifeti Kelâmi’l-‘Arab. thk. Muhammed el-Fâhûrî. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 1988.
17. İbn Mâlik, Muhammed b. Abdullâh. Kitâbu Şerhi’t-Teshîl li-İbn Mâlik. Beyrut: Dârü’t-Te‘âvun, t.y.
18. İbn Mâlik, Muhammed b. Abdullâh. Şerhu Teshîli’l-Fevâid. thk. Abdurrahman es-Seyyid. 1. ve 2. Cilt. Beyrut: Hicr Yay., 1990.
19. İbnü’s-Serrâc, Muhammed b. es-Serî b. Sehl en-Nahvî. el-Usûl fi’n-Nahv. thk. Abdü’l-Hüseyin el-Fetlî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, ts.
20. İbn Sîde, Ali b. İsmâ‘îl. el-Muhassas. thk. Halîl İbrâhim Ceffâl. 1. Cilt. Beyrut: Dâr İhyâi’t-Türâs el-‘Arabî, 1996.
21. İbn Ya‘îş, Ya‘îş b. Ali b. Ya‘îş b. Ebî’s-Sarâyâ Muhammed b. Ali. Şerhu’l-Mufassal li’z-Zemahşerî. takdîm: Emîl Bedî‘ Ya‘kûb. 1. Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
22. İşbîlî, Ali Mü’min İbn Usfûr. Şerhu Cümel ez-Zeccâcî. thk. Sâhib Ebû Cenâh. 2. Cilt. Mısır: Müessesetü’l-Kütüb li’t-Tıbâ‘a ve’n-Neşr, 1980.
23. Kefevî, Eyyûb b. Mûsâ el-Hüseynî el-Kırîmî. el-Külliyyât: Mu‘cem fî’l-Mustalahât ve’l-Furûki’l-Luğaviyye. thk. Adnân Dervîş. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, t.y.
24. Mahzûmî, Mücâhid b. Cebr et-Tâbiî el-Mekkî el-Kureşî. Tefsîru Mücâhid. thk. Muhammed Abdüsselâm Ebû’n-Nîl. 1. Cilt. Mısır: Dârü’l-Fikr el-İslâmî el-Hadîse, 1989.
25. Merâğî, Ahmed b. Mustafa. ‘Ulûmu’l-Belâga: Beyân, Me‘ânî, Bedî‘. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, t.y.
26. Mısrî, Abdullah b. Abdurrahman el-‘Akîlî el-Hemedânî. Şerhu İbn ‘Akîl ‘alâ Elfiyyeti İbn Mâlik. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. 1. Cilt. Kahire: Dârü’t-Türâs, 20. Basım, 1980.
27. Sekkâkî, Yûsuf b. Ebî Bekr b. Muhammed. Miftâhu’l-‘Ulûm. thk. Naîm Zarzûr. 1. Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1987.
28. Samerrâî, Fâzıl. el-Cümletü’l-‘Arabiyye Te’lîfuhâ ve Aksâmuhâ. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, t.y.
29. Samerrâî, Fâzıl. Me‘ânî’n-Nahv. 2. Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 2003.
30. Srâfî, Yûsuf b. Ebî Saîd el-Hasan b. Abdullâh. Şerhu Ebyâti Sîbeveyh. thk. Muhammed Ali er-Rîh Hâşim. 1. Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 1974.
31. Sabbân, Muhammed b. Ali. Hâşiyetü’s-Sıbbân ‘alâ Şerhi’l-Eşmûnî. 2. Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, t.y.
32. Sîbeveyh, Amr b. Osman b. Kanber. el-Kitâb. thk. Abdüsselâm Hârûn. 1 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, t.y.
33. Suyûtî, Celâlüddîn Abdurrahman. Hem‘u’l-Hevâmi‘. 1. ve 3. Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, t.y.
34. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Târîhu’t-Taberî. thk. Muhammed b. Tâhir el-Berzenjî. 1. Cilt. Dımaşk: Dâr İbn Kesîr, 2007.
35. Temîmî, Muammer b. Müsenna. Mecâzu’l-Kur’ân. thk. Muhammed Fuâd Sezgin. 1. Cilt. Mısır: Mektebetu’l-Hancî, t.y.
36. Udayme, Muhammed Abdülhâlık. Dirâsât li-Üslûbi’l-Kur’ân el-Kerîm. thk. Mahmûd Muhammed Şâkir. 9. Cilt. Kahire: Dârü’l-Hadîs, t.y.
37. Zeccâcî, Abdürrahman b. İshak en-Nehâvendî. el-Îdâh fî ‘İlel en-Nahv. thk. Mâzin el-Mubârek. Beyrut: Dârü’n-Nefâis, 5. Basım, 1986.
38. Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ‘an Hakâiki’t-Tenzîl ve ‘Uyûni’l-Ekâvîl fî Vücûhi’t-Te’vîl. thk. Muhammed el-Memcî. 1. ve 4. Cilt. Beyrut: Dâr İhyâi’t-Türâs el-‘Arabî, t.y.
39. Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer. el-Mufassal fî San‘ati’l-İ‘râb. Beyrut: Dârü’l-Hilâl, 1993.