Kur’ân-ı Kerîm’in tefsiri, tarih boyunca İslâm medeniyetinin ilmî ve kültürel gelişimini yansıtan temel bir faaliyet olmuştur. Bu çerçevede ortaya çıkan medeniyet tefsiri anlayışı, Kur’ân’ın mesajını ümmetin ve insanlığın toplumsal gelişimiyle ilişkilendirme çabası olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışma, medeniyet tefsiri kavramını kavramsal ve yöntemsel boyutlarıyla ele alarak çağdaş İslâm kimliğinin oluşum sürecindeki yerini incelemektedir. Tefsirin tarihî ve kültürel bağlamlara dayalı yorum süreçleri ile İslâm kimliğinin dinî, siyasî ve sosyo-kültürel unsurları arasındaki karşılıklı etkileşim analiz edilmektedir. Her ne kadar bu yaklaşım son yıllarda ilgi görmeye başlamış olsa da literatürde sistematik ve derinlikli çalışmalar sınırlıdır. Bu durum, araştırmanın özgünlüğünü ve önemini artırmaktadır. Araştırmada tarihsel, betimleyici ve içerik analizine dayalı nitel yöntemler kullanılmış; çağdaş tefsir literatürü taranarak medeniyet vurgusu tespit edilmiştir. Ayrıca 20. yüzyıldan itibaren Kur’ân’ın medeniyet odaklı yorumlarına dair gelişmeler tarihsel bir perspektifle değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Kur’ân’ın bir hidayet ve medeniyet inşa kitabı olarak yorumlanmasının, çağdaş İslâm kimliğinin güçlenmesinde önemli katkılar sunduğunu göstermektedir. Bu yaklaşım, Kur’ânî ilkelerin adalet, özgürlük, insan onuru ve toplumsal yapı gibi alanlarda çağın meselelerine çözüm üretmesine imkân sağlamakta; bireysel aidiyet duygusunu pekiştirerek İslâmî söylemin güncellenmesine katkı sunmaktadır.
The interpretation of the Qur’an has historically reflected the intellectual and cultural vitality of Islamic civilization. More than a textual endeavor, it has served as a dynamic force shaping religious and societal developments within Muslim communities. This study explores al-tafsīr al-ḥaḍārī (civilizational interpretation) as a contemporary approach that links Qur’anic teachings with the broader concerns of civilizational progress and identity formation. Focusing on the relationship between exegesis and Islamic identity, the research analyzes how civilizational tafsīr clarifies core values such as justice, freedom, dignity, and development through a maqāṣid-based and holistic reading of the Qur’an. It seeks to demonstrate how this method reinforces Islamic identity by addressing modern challenges and cultivating a renewed, purpose-driven discourse. Despite growing interest, comprehensive academic works on civilizational tafsīr remain scarce. This study aims to fill that gap by offering a conceptual and methodological framework that highlights its relevance in strengthening the spiritual and cultural identity of the Ummah. Methodologically, the research combines inductive, descriptive, analytical, and historical approaches. It examines contemporary tafsīr literature to identify civilizational dimensions and traces the evolution of this exegetical model since the mid-20th century. The Qur’an’s role in constructing and preserving collective identity is also assessed through historical examples. The findings indicate that civilizational tafsīr positions the Qur’an as both a guide for personal faith and societal advancement. By integrating Islamic principles with contemporary realities, it enhances the sense of belonging among Muslims and contributes to the renewal of Islamic thought while preserving theological integrity.
Tafsīr Civilizational Exegesis Contemporary Qur’anic Discourse Islamic Identity Maqāṣid-Based Interpretation of the Qur’an.
لطالما كان التفسير الإسلامي للقرآن الكريم مرآةً تعكس نبض الحضارة الإسلامية عبر القرون، حيث لم يكن مجرد تفسير نصوص دينية فحسب، بل كان محركاً ثقافياً وفكرياً يعكس تحولات المجتمعات الإسلامية. يتناول هذا البحث مفهوم التفسير الحضاري للقرآن الكريم بوصفه اتجاهًا معاصرًا يسعى إلى ربط النص القرآني بقضايا النهوض الحضاري للأمة الإسلامية والإنسانية جمعاء، ودور ذلك التفسير الحضاري للنصوص القرآنية في بناء وتعزيز الهوية الإسلامية المعاصرة من خلال بيان مفهوم التفسير الحضاري للقرآن الكريم، وتحديد ماهيّة الهويّة الإسلاميّة ومكوّناتها الأساسيَّة، واستكشاف العلاقة بين التفسير والهويَّة مع رصد دور التفسير الحضاري في تعزيز الهويَّة الإسلاميَّة، محاولاً استقصاء العلاقة بين عملية التأويل التي تستند إلى سياقات حضارية معينة، وبين المكون الأساسي لتشكيل الهوية الإسلامية التي تجمع بين العناصر الدينية والثقافية والسياسية، ورغم الاعتراف المتزايد بأهمية منهج التفسير الحضاري، فإنه لا تزال هناك حاجة ماسة لتحديد مقدار إسهامه الفعلي في بناء الهوية الإسلامية وملامح هذا الإسهام، وبالنظر إلى مصطلح "التفسير الحضاري"، فإننا لا نكاد نجد مؤلفًا مستقلًا أو دراساتٍ سابقةٍ وافية حوله إلا بعض المقالات العامّة في الشابكة التي تتحدث عن ماهيته وبعض الأمثلة عليه، ولذلك جاء هذا البحث فريدًا في بابه للحديث عن دور التفسير الحضاري في بناء الهوية الإسلامية، ويهدف هذا البحث إلى تفعيل القيم القرآنية الكبرى في مجالات العمران والعدالة والحرية والكرامة الإنسانية، ضمن رؤية مقاصدية وسننية تتجاوز القراءة التجزيئية إلى قراءة شمولية حضارية.
ومن خلال تحقيق هذه الأهداف، يأمل البحث أن يضيف لبنة في بناء الوعي بأهمية الربط بين القرآن كتابًا ورسالةً، وبين واقع الأمة هويةً وحضارةً، فالوصول إلى فهم أعمق لدور التفسير الحضاري سيزوّد الباحثين والعاملين في الحقل الإسلامي بأدوات أنجع لصياغة خطاب ديني وثقافي يرسخ الهوية الإسلامية لدى الأجيال الجديدة، ويعزز من قدرة الأمة على مواجهة التحديات بثقة ورؤية واضحة.
اعتمد البحث منهجًا استقرائيًّا وصفيًا تحليليًا تاريخيًّا يقوم على استقراء الأدبيات التفسيرية المعاصرة، واستنباط أبعادها الحضارية، وربطها بمفهوم الهوية الإسلامية وخصائصها، كما تم توظيف المنهج التاريخي لتتبع تطور فكرة التفسير الحضاري عبر الإشارة إلى جهود رواد هذا الفكر من منتصف القرن العشرين إلى اليوم، كما استخدم هذا المنهج لاستعراض كيف ساهم القرآن عبر العصور في بناء هوية الأمة والمحافظة عليها، وذلك لتقديم خلفية تاريخية تدعم التحليل النظري، وخلصت هذه الدراسة إلى أن منهج التفسير الحضاري – الذي ينظر إلى القرآن الكريم بوصفه كتاب هداية وبناء حضاري – يؤدي دورًا محوريًا في ترسيخ الهوية الإسلامية؛ إذ يُبرز قيم الإسلام العالمية ومقاصده الكلية بطريقة تستجيب لقضايا العصر مما يعزّز شعور الفرد المسلم بالانتماء والفخر بهويته الدينية والثقافية، وقد أظهرت النتائج أن توظيف التفسير الحضاري يساهم في تجديد الخطاب الديني، وضمان استمرارية النموذج المعرفي والأخلاقي الإسلامي في النفوس، عبر التركيز على ثوابت العقيدة مع انفتاح واعٍ على مستجدات الحضارة الحديثة.
تفسير التفسير الحضاري الخطاب القرآني المعاصر الهوية الإسلامية التفسير المقاصدي للقرآن الكريم
| Primary Language | Arabic |
|---|---|
| Subjects | Tafsir |
| Journal Section | Research Article |
| Authors | |
| Submission Date | July 10, 2025 |
| Acceptance Date | November 16, 2025 |
| Publication Date | December 31, 2025 |
| DOI | https://doi.org/10.61272/duid.1739763 |
| IZ | https://izlik.org/JA42NW64SC |
| Published in Issue | Year 2025 Volume: 9 Issue: 2 |
Düzce Divinity Journal is licensed under the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Licence (CC BY NC).