İsmâil Hakkı Bursevî’nin Tefsiru Sureti’z-Zilzâl Adlı Risâlesi: Tahkik ve İnceleme

Abstract

Bu çalışma, XVIII. yüzyıl Osmanlı düşünce dünyasının önde gelen mutasavvıfmüfessirlerinden İsmâil Hakkı Bursevî'nin (öl. 1137/1725) Tefsîru Sûreti'z-Zilzâl adlı risâlesinin tahkikli neşrini ve içerik tahlilini konu edinmektedir. Bursevî bu risâleyi, 1117/1705 yılında yazımını tamamladığı Rûhu’l-beyân tefsirinden sonra, 1122/1710 yılında Mısır’da meydana gelen ve bizzat şahitlik ettiği büyük deprem vesilesiyle kaleme almıştır. Risâlede zelzele, ilâhî kudretin bir tecellisi olarak değerlendirilmekte, kıyamet tasvirleriyle ilişkilendirilerek hem zâhirî hem de işârî tefsir yöntemleriyle yorumlanmaktadır. Metin, Bursevî'nin Rûhu'lbeyân'daki Zilzâl sûresi yorumundan hem hacim hem de işârî bakış açısından belirgin biçimde ayrılmaktadır. Rûhu'l-beyân'da sûre klasik tefsir geleneği çerçevesinde genel hatlarıyla izah edilirken, bu risâlede belirli bir zaman ve mekânda yaşanan somut bir afet tecrübesiyle irtibatlandırılarak daha özel bir bağlamda ele alınmıştır. Bu yönüyle eser, yalnızca bir sûre tefsiri değil, aynı zamanda Osmanlı düşünce dünyasında doğa olaylarının nasıl algılandığı, bunların hangi teolojik çerçevede yorumlandığı ve tasavvufî düşüncenin bu yorumlara nasıl yön verdiği konusunda da önemli veriler sunmaktadır. Yöntem olarak çalışmada, Türkiye'deki kütüphanelerde muhafaza edilen iki yazma nüsha karşılaştırmalı biçimde tahkik edilmiş, nüsha farkları tespit edilerek dipnotlandırılmış ve metnin güvenilir bir neşri oluşturulmuştur. İnceleme kısmında ise risâlenin tefsir yöntemi ile deprem tasavvuruna dair temel konular ortaya konulmuştur. Araştırma, mevcut iki nüshanın incelenmesiyle sınırlı tutulmuş, Bursevî'nin konuyla ilgili diğer eserlerindeki deprem yorumlarına girilmemiştir. Sonuç olarak çalışma, bir yandan iki nüshaya dayalı tahkikli metni ortaya koymakta, öte yandan Bursevî'nin deprem gibi sarsıcı bir hadiseyi tefsirin anlam dünyasına nasıl taşıdığını göstererek Osmanlı tefsir geleneğinde tabiat olaylarının teolojik ve tasavvufî bakışla yorumlanmasına dair somut bir örnek ve tematik bir okuma sunmaktadır.

Keywords

• Tefsir
• İsmâil Hakkı Bursevî
• Sûretu’z-Zilzâl
• İşârî tefsir
• Deprem

Ismāʿīl Ḥaqqī al-Brusawī's Treatise Tafsīr Sūrat al-Zilzāl: Critical Edition and Analysis

Abstract

This study focuses on the critical edition and content analysis of Tafsīr Sūrat alZalzalah, a treatise by Ismā'īl Ḥaqqī al-Bursawī (d. 1137/1725), one of the prominent Sufi exegetes of the eighteenth-century Ottoman intellectual world. Al-Bursawī composed this treatise following the major earthquake that occurred in Egypt in 1122/1710, which he personally witnessed, after completing his exegetical work Rūḥ al-Bayān in 1117/1705. In the treatise, the earthquake is interpreted as a manifestation of divine power, associated with eschatological imagery, and analyzed through both exoteric (ẓāhirī) and esoteric (ishārī) exegetical methods. The text significantly differs from al-Bursawī's interpretation of Sūrat alZalzalah in Rūḥ al-bayān in terms of both scope and esoteric perspective. While the surah is explained within the framework of classical exegetical tradition in general terms in Rūḥ alBayān, in this treatise it is addressed in a more specific context, linked to a concrete disaster experience in a particular time and place. In this respect, the work provides important insights not only as a commentary on a surah but also regarding how natural phenomena were perceived in the Ottoman intellectual world, within the theological framework in which they were interpreted, and how Sufi thought shaped these interpretations. Methodologically, two manuscript copies preserved in libraries in Turkey were comparatively examined, textual variants were identified and annotated in footnotes, and a reliable edition of the text was produced. In the analytical section, the fundamental topics concerning the exegetical method of the treatise and its conception of earthquakes were presented. The research was limited to the examination of the two available manuscripts, and al-Bursawī's earthquake interpretations in his other works were not addressed. Consequently, this study presents, on the one hand, a critical edition based on two manuscripts and, on the other hand, offers a concrete example and thematic reading of how natural phenomena were theologically and spiritually interpreted in the Ottoman exegetical tradition by demonstrating how al-Bursawī incorporated a traumatic event such as an earthquake into the semantic world of Qur'anic exegesis.

Keywords

• Tafsīr
• İsmāʿīl Ḥaqqī al-Bursawī
• Sūrat al-Zilzāl
• Ishārī tafsīr
• Earthquake

References

1. Alîyyü’l-Kârî. el-Esrâru’l-merfû'a fi’l-ahbâri’l-mevdû'a. thk. Muhammed es-Sabbâğ. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, ts.
2. Aynî, Mehmet Ali. İsmâil Hakkı Bursevî. haz. İsmail Dervişoğlu. İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları, 2013.
3. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiu’s-Sahîh. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
4. Bursevî, İsmâil Hakkı. Silsilenâme-i Celvetiyye. İstanbul: Haydarpaşa Hastanesi Matbaası, 1291.
5. Bursevî, İsmâil Hakkı. Rûhu’l-beyân fî tefsîri'l-Kur'ân. thk. Abdullatif Hasan Abdurrahman. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2018.
6. Bursevî, İsmâil Hakkı. Tamâmü’l-feyz fî bâbi’r-ricâl: Atpazarî Kutup Osman Efendi Menâkıbı. çev. Ramazan Muslu - Ali Namlı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2020.
7. Bursevî, İsmâil Hakkı. Tefsîru Sûreti’z-Zilzâl. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Beyazıt, 3507/11), 127b-132a.
8. Bursevî, İsmâil Hakkı. Tefsîru Sûreti’z-Zilzâl. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Âtıf Efendi, 1496, 155b-160b.

9. Bursevî, İsmâil Hakkı. Üç Tuhfe: Seyr-i Sülûk. haz. M. Ali Akidil - Şeyda Öztürk. İstanbul: İnsan Yayınları, 2000.
10. Coşan, Kadri Ziyaeddin. İsmâil Hakkı Bursevî ve Fâtiha Sûresi Tefsiri. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2014.
11. Denizer, Nurullah. Kur’ân’ın Sûfî Yorumu. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2019.
12. Görgülü, Faruk. “Neml Sûresindeki Metaforik Anlatımların İşârî Tefsirlere Yansıması: Bursevî Örneği”. Turkish Studies-Comparative Religious Studies 20/3 (2025), 1013-1037. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.82547
13. Görgülü, Faruk. Osmanlı Tefsir Geleneğinde Zilzâl Sûresi Risâleleri. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023
14. Günel, Fuat. “Ahmed Teymur Paşa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/140-141. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
15. Hızlı, Mefail. “Bursa Mahkeme Sicillerine Göre Bursevî’nin Ailesi, Tekkesi ve Vakıfları”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/2 (Haziran 2004), 1-44.
16. Hisar, Recep (ed.). Balkanlardan Bursa’ya Hatt-ı İrşad: İsmâil Hakkı Bursevî: Yazma Eser Sergisi Kataloğu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2025.
17. Irâkî, Zeynüddin Abdurrahîm b. el-Hüseyn. Tahrîcü ehâdîsi İhyâʾi ulûmi’d-dîn. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2005.
18. Isfahânî, Ebû Nuaym. Hilyetü’l-evliyâ ve tabakâtü’l-asfiyâ. 10 Cilt. Mısır: Matbaatü’s-Saâde, 2009.
19. Kur’ân Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. çev. Hayreddin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020.
20. Küçük, Hülya - Ceyhan, Semih. “Râbia el-Adeviyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/380-382. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
21. Münzirî, Ebû Muhammed Zekiyyüddîn. et-Tergîb ve’t-terhîb. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1417.
22. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiu’s-Sahîh. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
23. Namlı, Ali. İsmâil Hakkı Bursevî: Hayatı, Eserleri, Tarîkat Anlayışı. İstanbul: İnsan Yayınları, 2001.
24. Namlı, Ali. “İsmâil Hakkı Bursevî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 23/102-106. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
25. Namlı, Ali. “Rûhu’l-Beyân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/211-213. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
26. Nîsâbûrî, Hâkim. el-Müstedrek ales's-Sahîhayn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
27. Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâleddin Abdurrahman b. Ebî Bekr. ed-Dürrü’l-mensur fi’t-tefsir bi’l-me’sur. 17 cilt. Kahire: Merkezü'l-Hicr, ts.
28. Şemseddin, Mehmed. Bursa Dergâhları: Yâdigâr-ı Şemsî I–II. haz. Mustafa Kara - Kadir Atlansoy. Bursa: Uludağ Yayınları, 1997.
29. Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerir b. Yezid. Câmiü’l-beyân an te’vili ayi’l-Kur’an. Beyrut: Dâru Hicr, 2001.
30. Tahir, Bursalı Mehmed. Osmanlı Müellifleri. haz. M. A. Yekta Saraç. İstanbul: TÜBA Yayınları, 2016.
31. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1982.
32. Yersiz, Hasan. İsmâil Hakkı Bursevî’nin “Şerhu Tefsîri’l-Cüz’i’l-Âhîr mine’l-Kur’an” Adlı Eserinin Tahkîki. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
33. Yıldız, Sakıb. “Atpazarî Osman Fazlı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/83-85. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
34. Yıldız, Sakıb. “Türk Müfessiri İsmâil Hakkı Burûsevî’nin Hayatı”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (Haziran 1976), 103-126.
35. Yurtsever, M. Murat. İsmail Hakkı Bursevî. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2018.
36. Yurtsever, Murat. “Celvetiyye, İsmail Hakkı Bursevî ve İsmail Hakkı Dergâhı”. Bursa’da Tarikatlar ve Tekkeler. ed. Mustafa Kara. 543-568. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi, 2012.
37. Yurtsever, Murat. “İsmâil Hakkı Bursevî (Edebî Yönü)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/107-108. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
38. Fihrisü’l-Hızâneti’t-Teymûriyye: 1. Cilt: Tefsir. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1948.