İsmâil Hakkı Bursevî’nin Tefsiru Sureti’z-Zilzâl Adlı Risâlesi: Tahkik ve İnceleme

Öz

Bu çalışma, XVIII. yüzyıl Osmanlı düşünce dünyasının önde gelen mutasavvıf-müfessirlerinden İsmâil Hakkı Bursevî’nin (ö. 1137/1725) Tefsîru Sûreti’z-Zilzâl adlı risâlesinin tahkikli neşrini ve içerik tahlilini konu edinmektedir. Bursevî risâleyi, 1122/1710 yılında Mısır’da meydana gelen ve bizzat şahitlik ettiği büyük deprem vesilesiyle kaleme almış, Zilzâl sûresinin tefsirinden hareketle deprem olgusunu zâhirî ve işari tefsir yöntemleriyle ele almıştır. Metinde zelzele, ilâhî kudretin bir tecellisi ve kıyamet tasvirleriyle irtibatlı bir hadise olarak değerlendirilmiştir. Risâle, Bursevî’nin meşhur tefsiri Rûhu’l-Beyân’daki Zilzâl Sûresi yorumundan hem hacim hem de işari yorum boyutu bakımından belirgin biçimde farklılaşmaktadır. Rûhu’l-beyân’da sûre, Kur’an’ın genel anlamı ve klasik tefsir anlayışı çerçevesinde izah edilirken, risâlede belirli bir zaman ve mekânda yaşanan bir afet tecrübesiyle irtibatlandırılarak özel bir bağlamda tefsir edilmiştir. Bu yönüyle eser, yalnızca bir sure tefsiri çalışması olarak değil, aynı zamanda Osmanlı düşünce dünyasında depremler ve diğer tabiat olaylarının nasıl algılandığı, bunların hangi teolojik çerçevede yorumlandığı ve tasavvufî düşüncenin bu yorumlara nasıl yön verdiği konusunda önemli ipuçları sunmaktadır. Çalışmada Türkiye’deki kütüphanelerde muhafaza edilen iki yazma nüsha karşılaştırılarak metin tahkik edilecek, farklılıklar tespit edilip dipnotlandırılacak ve risâlenin tefsir yöntemi ile deprem tasavvuruna dair temel temaları ortaya konulacaktır. Bu yönüyle araştırma, Bursevî’nin düşünce dünyasına ve Osmanlı tefsir geleneğinde tabiat olaylarının teolojik/tasavvufî yorumlarına dair literatüre katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• İsmâil Hakkı Bursevî
• Tefsîru Sûreti’z-Zilzâl
• İşârî tefsir
• Tahkik
• Tahlil
• Deprem.

Ismāʿīl Ḥaqqī al-Brusawī's Treatise Tafsīr Sūrat al-Zilzāl: Critical Edition and Analysis

Öz

This study focuses on the critical (taḥqīq) edition and content analysis of Tafsīr Sūrat al-Zilzāl (Tefsîru Sûreti’z-Zilzâl), a treatise by İsmāʿīl Ḥaqqī al-Bursawī (d. 1137/1725), one of the leading Sufi exegete-mystics (mutasavvıf-mufassir) of the eighteenth-century Ottoman intellectual world. Al-Bursawī composed this treatise on the occasion of the major earthquake that occurred in Egypt in 1122/1710, which he personally witnessed, and—drawing upon his exegesis of Sūrat al-Zilzāl—addressed the phenomenon of earthquakes through both ẓāhirī (literal/exoteric) and ishārī (allusive/mystical) exegetical methods. In the text, the earthquake is evaluated as a manifestation of divine power and as an event connected with eschatological depictions of the Day of Resurrection. The treatise differs markedly from al-Bursawī’s commentary on Sūrat al-Zilzāl in his renowned tafsīr Rūḥ al-bayān, both in scope and in the depth of its ishārī interpretations. While in Rūḥ al-Bayān the sūrah is explicated within the framework of the Qur’an’s general meaning and a classical tafsīr approach, in the treatise it is interpreted within a specific context by being linked to a concrete disaster experience lived at a particular time and place. In this respect, the work provides important clues not only as a sūrah commentary, but also regarding how earthquakes and other natural phenomena were perceived in the Ottoman intellectual milieu, within what theological framework they were interpreted, and how Sufi thought shaped these interpretations. In the present study, the text will be established through the comparison of two manuscript copies preserved in libraries in Turkey; their variants will be identified and annotated in footnotes, and the treatise’s exegetical method as well as its principal themes concerning the conceptualization of earthquakes will be set forth. Accordingly, the research aims to contribute to the scholarship on al-Bursawī’s intellectual world and to the literature on the theological/Sufi interpretations of natural phenomena within the Ottoman tafsīr tradition.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• İsmāʿīl Ḥaqqī al-Bursawī
• Tafsīr Sūrat al-Zilzāl
• Ishārī tafsīr
• Critical edition (taḥqīq)
• Analysis
• Earthquake.

Kaynakça

1. Alîyyü’l-Kârî. el-Esrâru’l-merfû'a fi’l-ahbâri’l-mevdû'a. thk. Muhammed es-Sabbâğ. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, ts.
2. Aynî, Mehmet Ali. İsmâil Hakkı Bursevî. haz. İsmail Dervişoğlu. İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları, 2013.
3. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiu’s-Sahîh. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
4. Bursevî, İsmâil Hakkı. Silsilenâme-i Celvetiyye. İstanbul: Haydarpaşa Hastanesi Matbaası, 1291.
5. Bursevî, İsmâil Hakkı. Rûhu’l-beyân fî tefsîri'l-Kur'ân. thk. Abdullatif Hasan Abdurrahman. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2018.
6. Bursevî, İsmâil Hakkı. Tamâmü’l-feyz fî bâbi’r-ricâl: Atpazarî Kutup Osman Efendi Menâkıbı. çev. Ramazan Muslu - Ali Namlı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2020.
7. Bursevî, İsmâil Hakkı. Tefsîru Sûreti’z-Zilzâl. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Beyazıt, 3507/11), 127b-132a.
8. Bursevî, İsmâil Hakkı. Tefsîru Sûreti’z-Zilzâl. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Âtıf Efendi, 1496, 155b-160b.

9. Bursevî, İsmâil Hakkı. Üç Tuhfe: Seyr-i Sülûk. haz. M. Ali Akidil - Şeyda Öztürk. İstanbul: İnsan Yayınları, 2000.
10. Coşan, Kadri Ziyaeddin. İsmâil Hakkı Bursevî ve Fâtiha Sûresi Tefsiri. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2014.
11. Denizer, Nurullah. Kur’ân’ın Sûfî Yorumu. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2019.
12. Görgülü, Faruk. “Neml Sûresindeki Metaforik Anlatımların İşârî Tefsirlere Yansıması: Bursevî Örneği”. Turkish Studies-Comparative Religious Studies 20/3 (2025), 1013-1037. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.82547
13. Görgülü, Faruk. Osmanlı Tefsir Geleneğinde Zilzâl Sûresi Risâleleri. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023
14. Günel, Fuat. “Ahmed Teymur Paşa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/140-141. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
15. Hızlı, Mefail. “Bursa Mahkeme Sicillerine Göre Bursevî’nin Ailesi, Tekkesi ve Vakıfları”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/2 (Haziran 2004), 1-44.
16. Hisar, Recep (ed.). Balkanlardan Bursa’ya Hatt-ı İrşad: İsmâil Hakkı Bursevî: Yazma Eser Sergisi Kataloğu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2025.
17. Irâkî, Zeynüddin Abdurrahîm b. el-Hüseyn. Tahrîcü ehâdîsi İhyâʾi ulûmi’d-dîn. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2005.
18. Isfahânî, Ebû Nuaym. Hilyetü’l-evliyâ ve tabakâtü’l-asfiyâ. 10 Cilt. Mısır: Matbaatü’s-Saâde, 2009.
19. Kur’ân Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. çev. Hayreddin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020.
20. Küçük, Hülya - Ceyhan, Semih. “Râbia el-Adeviyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/380-382. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
21. Münzirî, Ebû Muhammed Zekiyyüddîn. et-Tergîb ve’t-terhîb. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1417.
22. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiu’s-Sahîh. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
23. Namlı, Ali. İsmâil Hakkı Bursevî: Hayatı, Eserleri, Tarîkat Anlayışı. İstanbul: İnsan Yayınları, 2001.
24. Namlı, Ali. “İsmâil Hakkı Bursevî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 23/102-106. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
25. Namlı, Ali. “Rûhu’l-Beyân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/211-213. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
26. Nîsâbûrî, Hâkim. el-Müstedrek ales's-Sahîhayn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
27. Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâleddin Abdurrahman b. Ebî Bekr. ed-Dürrü’l-mensur fi’t-tefsir bi’l-me’sur. 17 cilt. Kahire: Merkezü'l-Hicr, ts.
28. Şemseddin, Mehmed. Bursa Dergâhları: Yâdigâr-ı Şemsî I–II. haz. Mustafa Kara - Kadir Atlansoy. Bursa: Uludağ Yayınları, 1997.
29. Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerir b. Yezid. Câmiü’l-beyân an te’vili ayi’l-Kur’an. Beyrut: Dâru Hicr, 2001.
30. Tahir, Bursalı Mehmed. Osmanlı Müellifleri. haz. M. A. Yekta Saraç. İstanbul: TÜBA Yayınları, 2016.
31. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1982.
32. Yersiz, Hasan. İsmâil Hakkı Bursevî’nin “Şerhu Tefsîri’l-Cüz’i’l-Âhîr mine’l-Kur’an” Adlı Eserinin Tahkîki. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
33. Yıldız, Sakıb. “Atpazarî Osman Fazlı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/83-85. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
34. Yıldız, Sakıb. “Türk Müfessiri İsmâil Hakkı Burûsevî’nin Hayatı”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (Haziran 1976), 103-126.
35. Yurtsever, M. Murat. İsmail Hakkı Bursevî. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2018.
36. Yurtsever, Murat. “Celvetiyye, İsmail Hakkı Bursevî ve İsmail Hakkı Dergâhı”. Bursa’da Tarikatlar ve Tekkeler. ed. Mustafa Kara. 543-568. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi, 2012.
37. Yurtsever, Murat. “İsmâil Hakkı Bursevî (Edebî Yönü)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/107-108. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
38. Fihrisü’l-Hızâneti’t-Teymûriyye: 1. Cilt: Tefsir. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1948.