AZERBAYCAN'DA ROMAN TÜRÜNÜN ORTAYA ÇIKIŞI

Öz

Dünya edebiyatında romanın yaratılışı, gelişim yolu ve aşamaları ile diğer sorunlar her zaman ilgi odağı olmuştur. Romanın ilk ilkel örneklerinin hala antik edebiyatta karşımıza çıktığı tartışılmaz bir gerçektir. Ancak Sümer edebiyatında ortaya çıkan roman benzeri destanlar ve şiirler daha sonra ortadan kaybolduğu gibi, sosyal ve siyasi olayların karmaşıklığı nedeniyle Roma ve Çin edebiyatında ortaya çıkan ilkel roman da kendini gösterememiştir. Edebi bir tür olarak roman, XIII-XIV. yüzyıllardan itibaren dünya edebiyat deneyiminde ortaya çıktı ve çoğunlukla şövalyelik romanlarıydı. Ortaçağ Doğu edebiyatında “Havarnâme”, “Hamzanâme”, “Muhtarnâme”, “Vaganâme” ve benzeri mektuplar, her ne kadar dinî bir ruha ve efsane unsurlara sahip olsa da roman yolunun ürünleriydi. Hint ve Arap hükümdarlarla ilgili “Tarih” eserlerinde de yeni unsurlar güçlüydü. Romanın hızla gelişmesi ve romanın edebiyatın önde gelen türlerinden biri haline gelmesi, onun sosyo-analitik karakteri, sosyo-politik olaylara etkisi, yaşam zıtlıkları, geniş bir çerçevede ilişkiler, daha kapsamlı ve çeşitli olması ve karakterlerinin mükemmelleştirilmesi yaşamı belirli bir çerçeve içinde anlatması ile ilgilidir. Bu açıdan bakıldığında dünya edebiyatındaki mükemmel romanları, insanlık tarihinin bir nevi tabletleri, sanatsal kroniği olarak anlamak mümkündür. Ortadoğu'da roman türü Avrupa'ya göre çok daha sonra ortaya çıktı. Arabistan'da uyanış ve rönesans döneminde Jurcu Zeidan tarafından İslam tarihine ilişkin bir dizi roman yaratıldı. Çin'de, Hindistan'da, Türkiye'de ve diğer ülkelerde romanın yaratılışı, kapitalizmin, burjuvazinin, ulusal uyanışın, özgüvenin ve mücadelelerin ortaya çıkışı dönemine rastlamıştır. Bu ülkelerde roman 19. yüzyılda ortaya çıktı. Azerbaycan romanı 19. yüzyılda yaratılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycan edebiyatı
• Doğu edebiyatı
• dünya edebiyatı
• antik edebiyat
• edebi tür
• roman türü
• Azerbaycan romanı

THE EMERGENCE OF THE NOVEL GENRE IN AZERBAYCAN

Abstract

In world literature, the creation of the novel, its development path and stages, as well as other problems, have always been in the center of attention. It is an indisputable fact that the first primitive examples of the novel still appear in ancient literature. Nevertheless, just as epics and poems similar to the novel that appeared in Sumerian literature later disappeared, they and the primitive novel that appeared in Roman and Chinese literature could not show themselves due to the complexity of social and political events. The novel as a literary genre appeared in the world literary experience from the XIII-XIV centuries, which were mostly novels of chivalry. In the Eastern literature of the Middle Ages, “Khavarnama”, “Hamzanama”, “Mukhtarnama”, “Vaganama” and other similar letters were products of the novel path, although they had a religious spirit and legendary elements. Novel elements were also strong in the “History” works about Indian and Arab rulers. The rapid development of the novel and the transformation of the novel into a leading genre of literature are related to its socio-analytical character, its influence on socio-political events, life contrasts, relationships in a broad framework, its description of life in a more comprehensive and diverse manner, and the perfection of its characters. From this point of view, the perfect novels in the world literature can be understood as a kind of tablets from the history of mankind, its artistic chronicle. In the Middle East, the novel genre appeared much later than in Europe. During the period of awakening and renaissance in Arabia, a series of novels related to the history of Islam was created by Jurci Zaidan. In China, India, Turkey and other countries, the creation of the novel fell into the period of the advent of capitalism, the bourgeoisie, national awakening, self-confidence and struggles. In these countries, the novel appeared already in the 19th century. The Azerbaijani novel was created in the 19th century.

Keywords

• Azerbaijani literature
• Eastern literature
• world literature
• antique literature
• literary genre
• novel genre
• Azerbaijan novel

References

1. “Azərbaycan” jurnalı. (1963). № 8.
2. “Azərbaycan” jurnalı. (1993). № 9-10.
3. “Ədəbiyyat qəzeti., (1934). 15 aprel.
4. “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti. (1955). 11 may. № 20.
5. “Ərmağan” jurnalı. (1920). № 1.
6. “İnqilab və mədəniyyət” jurnalı. (1947). № 4
7. “İqbal” qəzeti. (1913). 25 oktyabr. № 489.
8. “Kaspi” qəzeti. (1912). № 264.

9. “Məlumat” qəzeti. (1911). 6 iyul. № 5.
10. “Şərqi-Rus” qəzeti. (1914). Tiflis, Qeyrət mətbəəsi, 16, 18 yanvar. № 5, 6.
11. «Иностранная литература» jurnalı. (1963). № 11.
12. «Литературный Азербайджан» jurnalı. (1963). № 6.
13. Agah, Ləvənd Sirri. (1951). Türk ədəbiyyatı. İstanbul.
14. Araslı, Həmid. (1944). XVII-XVIII əsrlərdə Azərbaycan ədəbiyyatı // Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, I cild. Bakı.
15. Arif, Məmməd (1958). Ədəbi – tənqidi məqalələr. Bakı.
16. Axundov, Mirzə Fətəli. (1951). Əsərləri, II cilddə, II cild. Bakı.
17. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi materialları. (1926). II cild, II hissə. Bakı.
18. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi. (1946). I cild. Bakı.
19. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi. (1957). II cild. Bakı.
20. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər. (1961). Bakı.
21. Əfəndiyev, Hidayət. (1963). Azərbaycan bədii nəsrinin tarixindən. Bakı.
22. Həsənova, Rahifə. (1991). XIX əsrdə Rusiya-Azərbaycan ədəbi əlaqələri tarixindən. Filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiya. Bakı: M.Ə. Rəsulzadə adına BDU-nun kitabxanası.
23. Hüseyn, Mehdi. (1966). Ədəbiyyat və sənət məsələləri. Bakı.
24. Hüseyn, Seyid (1913). Can yanğısı. “İqbal” qəzeti, 25 oktyabr. № 489.
25. İbrahimov, Sənətulla. (1911). Nöhəvəs qələmdaşlara. “Məlumat” qəzeti, 6 iyul. № 5.
26. Köçərli, F. (1963). Seçilmiş əsərləri. Bakı.
27. Məmmədzadə, Mirzə Baba. (1992). Milli Azərbaycan hərəkatı. Bakı.
28. Nəbiyev, Bəkir. (1993). M.F. Axundov fenomeni. “Azərbaycan” jurnalı, № 9-10.
29. Nəbiyev, Vəli. (1992). Azərbaycan bədii nəsrinin janr və üslub təkamülü (XIX-XX əsrlər). Filologiya elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiya. Bakı: EA-nın kitabxanası.
30. Nəzərli, Hacıbaba. (1934). Boy atan və ümidlər verən romançı (M.S. Ordubadi). “Ədəbiyyat qəzeti”, 15 aprel.
31. Quliyev, Həsən. (1979). Azərbaycan romanının formalaşması və inkişafı problemləri (N. Gəncəvinin romanları əsasında). Filologiya elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiya. Bakı: EA-nın Əsaslı Kitabxanası.
32. Quluzadə, Mirzağa. (1946). M. Füzuli // Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi. I cild. Bakı.
33. Rəfili, Mikayıl. (1946). İlk Azərbaycan romanı. Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun əsərləri. Bakı.
34. Rəfili, Mikayıl. (1947). Bolşevik yazıçı (M.S. Ordubadi). “İnqilab və mədəniyyət” jurnalı, № 4.
35. Saraçlı (Məmmədov), Əflatun. (1979). Azərbaycan nəsrinin təkmilləşməsinə dair // XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı məsələləri. Bakı.
36. Saraçlı (Məmməfov), Əflatun. (1983). Azərbaycan bədii nəsri. Bakı.
37. Hüseyn, Seyid. (1914). Bədbəxt milyonçu və yaxud Rzaqulu xan Firəngiməab. “İqbal” qəzeti, 18 aprel. № 630. Talıbzadə, Kamal. (1966). XX əsr Azərbaycan tənqidi. Bakı.
38. Təhmasib, M.H. (1961). Dədə Qorqud boyları haqqında // Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər. Bakı.
39. Xəlilov, Qulu. (1973). Azərbaycan romanının inkişaf tarixindən. Bakı.
40. XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı məsələləri. (1979). Bakı.
41. XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi. (1955). Bakı.
42. Коккьяра, Джузеппе. (1960). История фольклористики в Европе. Москва.
43. Кочарлинский, Ф. (1903). Литература Азербайджанских татар. Тифлис.
44. Ральф, Фокс. (1960). Роман и народ. Москва.
45. Сиповский, В.В. (1909-1910). Очерки из истории русского романа. Санкт-Петербург.