Hoca Neş’et Dîvânı’nda Giyim, Kuşam ve Süslenme Unsurları

Abstract

Klasik Türk şiiri, yüzyıllar boyunca şekillenen estetik yapısı içinde yalnızca soyut duyguları değil dönemin sosyal hayatını, maddi kültürünü ve inanç dünyasını da yansıtan zengin bir içeriğe sahiptir. Özellikle Lâle Devri ile ivme kazanan yenileşme hareketleri ve Nedim (ö. 1730)'in öncülük ettiği mahallîleşme akımı, gündelik hayata ait maddi kültür unsurlarının şiirde daha somut biçimde işlenmesine zemin hazırlamıştır. Bu çalışma, XVIII. yüzyılın önde gelen şairlerinden Hoca Neş'et'in (ö. 1807) Dîvânı'nda yer alan giyim, kuşam ve süslenme unsurlarını tespit ederek bu unsurların şiirde kazandıkları sembolik anlamları ve estetik işlevlerini ortaya koymaktadır. Çalışmada Dîvân'daki ilgili kavramlar tasnif edilerek örnek beyitler üzerinden değerlendirilmiş; bu unsurların edebî sanatlarla nasıl ilişkilendirildiği gösterilmiştir. Hem Nakşibendi tarikatına mensup hem de Mevlevîlik geleneğiyle yakın ilişki içinde olan Hoca Neş'et, şiirlerinde “sikke, tennûre, hırka, destâr, kemer” gibi tarikata özgü kıyafetleri yoğun biçimde kullanmış; bu maddi unsurları tasavvufi kimliğin, manevi olgunluğun ve değerler hiyerarşisinin görünür sembolleri hâline getirmiştir. Öte yandan atlas, dîbâ-yı zer-dûz, hil’at ve kaftan gibi dünyevi ihtişamın simgeleri, daima derviş kıyafetiyle karşıtlık kurularak maddi zenginliğe karşı tasavvufi fakr anlayışının üstünlüğü savunulmuştur. Ayna, gül-âb, hına, misk, anber, sürme ve şâne gibi süslenme unsurları ise Dîvân’da yalnızca süslenme unsurlarının bir parçası olarak değil, peygamber sevgisini, ilahi aşkı ve tasavvufi hakikat arayışını sembolik düzlemde ifade eden estetik unsurlar olarak kullanılmıştır. Tüm bu unsurlar; tenasüp, tezat, teşbih, telmih, istiare ve hüsn-i ta'lil gibi klasik belâgat terimleri ışığında estetik bir bütünlüğe kavuşturulmuştur. Çalışma, Hoca Neş'et'in giyim, kuşam ve süslenme unsurlarını kendi yaşam deneyimi, tarikat kültürü ve estetik anlayışıyla yoğurarak XVIII. yüzyıl klasik Türk şiirinde özgün bir şiir dili oluşturduğunu ortaya koymaktadır.

Keywords

• Hoca Neş’et
• Giyim
• Kuşam
• Süslenme
• Mevlevilik
• Maddi kültür

Supporting Institution

Bu araştırma için herhangi bir dış finansman alınmamıştır.

Ethical Statement

Bu çalışma insan veya hayvan katılımcıları içermemektedir. Tüm prosedürler bilimsel ve etik ilkelere uygun olarak gerçekleştirilmiş olup, atıfta bulunulan tüm çalışmalar uygun şekilde kaynak gösterilmiştir.

Thanks

Yazar herhangi bir kişi veya kuruma teşekkür etmek istememektedir.

Elements of Clothing, Attire and Adornment in Hoca Neş’et’s Divan

Abstract

Classical Turkish poetry possesses a rich content that reflects not only abstract emotions but also the social life, material culture, and belief systems of its age within an aesthetic structure shaped over centuries. In particular, the reform movements that gained momentum during the Tulip Era and the localization movement pioneered by Nedim (d. 1730) paved the way for the more concrete treatment of material cultural elements of daily life in poetry. This study aims to identify the elements of clothing, attire, and adornment found in the Divan of Hoca Neş’et (d. 1807), one of the leading poets of the 18th century, and to reveal the symbolic meanings and aesthetic functions these elements acquire in poetry. In this study, the relevant concepts in the Divan were classified and analyzed using sample couplets; the study demonstrates how these elements are associated with literary devices. Hoca Neş'et, who was a member of the Naqshbandi order and also maintained close ties with the Mevlevi tradition, made extensive use of order-specific garments such as “sikke, tennûre, hırka, destâr, and kemer” in his poetry; transforming these material elements into visible symbols of Sufi identity, spiritual maturity, and the hierarchy of values. On the other hand, symbols of worldly splendor-such as atlas, gold-embroidered brocade, ceremonial robes, and caftans-were consistently contrasted with dervish attire to assert the superiority of the Sufi concept of poverty over material wealth. Adornment elements such as mirrors, rosewater, henna, musk, amber, kohl, and shane are used in the Divan not merely as decorative elements, but as aesthetic elements that symbolically express love for the Prophet, divine love, and the quest for Sufi truth. All these elements have been brought together into an aesthetic whole through the lens of classical rhetorical terms such as harmony, contrast, simile, allusion, metaphor, and poetic justification. This study demonstrates that Hoca Neş'et, by blending elements of clothing, attire, and adornment with his own life experience, Sufi order culture, and aesthetic sensibility, created a unique poetic language within 18th-century classical Turkish poetry.

Keywords

• Hoca Neş’et
• Clothing
• Attire
• Adornment
• Mevlevi Order
• Material Culture

References

1. Arvas, E. (2025). Hoca Neş’et Dîvânı’nda mahallî unsurlar. Sonçağ Yayıncılık.
2. Bektaş, D. D. E. (2011). Pertev'in Hoca Neş'et biyografisi. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 181–205. https://izlik.org/JA86SF36JU
3. Bozkurt, N. (2022). Kıyafet. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 25, ss. 508–509). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
4. Çağbayır, Y. (2007). Orhun Yazıtlarından günümüze Türkiye Türkçesinin söz varlığı: Ötüken Türkçe sözlük. Ötüken Neşriyat.
5. Çapan, P. (2000). Yahya Bey Dîvânı'nda estetik ve kültürel bir değer olarak giyim kuşam ve renk unsurları. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 3, 169–198. https://izlik.org/JA75CT34GM
6. Devellioğlu, F. (2012). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat (29. bs.). Aydın Kitabevi Yayınları.
7. Genç, İ. (2005). Hoca Neş'et: Hayatı, edebî kişiliği ve Dîvânı'nın tenkidli metni (2. bs.). Kanyılmaz Matbaası.
8. Gölpınarlı, A. (2015). Tasavvuftan dilimize geçen deyimler ve atasözleri. İnkılâp Kitabevi.

9. İpşirli Argıt, B. (2015). Osmanlı İstanbul'unda giyim kuşam. İçinde A. Bilgin (Ed.), Antik Çağ'dan XVI. yüzyıla Büyük İstanbul tarihi: Toplum, giyim-kuşam, merasim, eğlence (ss. 230–263). İBB Kültür AŞ Yayınları.
10. Kaplan, Y. (2009). Sâbit Divanı'nda mahallîleşme ve 17. yüzyıl sosyal hayat unsurları. Turkish Studies, 4(5), 209–248.
11. Koçu, R. E. (2015). Türk giyim kuşam ve süslenme sözlüğü. Doğan Kitap.
12. Kudret, C. (2017). Dîvân şiirinde üç büyükler: Fuzuli, Baki, Nedim. Kapı Yayınları.
13. Onay, A. T. (2014). Açıklamalı Dîvân şiiri sözlüğü (C. Kurnaz, Haz.). Kurgan Edebiyat.
14. Öztekin, Ö. (2016). XIX. yüzyılda İstanbul: Kent mimarisini şiir üzerinden okumak. Ürün Yayınları.
15. Öztoprak, N. (2000). Divân şiirinde Osmanlı geleneğinin izleri. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 2, 155–168. https://izlik.org/JA33ZG28MS
16. Öztürk, I. P. (2011). Klasik Türk şiirinde giyim-kuşam (Yayımlanmamış doktora tezi). Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Pakalın, M. Z. (1993). Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü (Cilt 1–3). Millî Eğitim Basımevi.
18. Pala, İ. (2011). Ansiklopedik Dîvân şiiri sözlüğü. Kapı Yayınları.
19. Sâmî, Ş. (2012). Kâmûs-ı Türkî: Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat (2. bs.). İdeal-Kültür Yayıncılık.
20. Serdaroğlu Coşkun, V. (2017). Zâtî Divanı'na göre 16. yüzyılda sosyal hayat. Erdem Yayınları.
21. Şentürk, A. A. (2021). Osmanlı şiiri kılavuzu (Cilt 5). DBY Yayınları.
22. Tok, E. (2010). Osman Nevres Dîvânı'nda maddî kültür (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
23. Uludağ, S. (2012). Tasavvuf terimleri sözlüğü. Kabalcı Yayınevi.