İş Kanunu’nun Kapsamı Dışında Kalan İş Sözleşmelerinin Değerlendirilmesi

Year 2025, Volume: 29 Issue: 2, 1409 - 1454, 22.12.2025

Şeymanur Simge Kas Uyumaz

https://doi.org/10.60002/ebyuhfd.1651663

Abstract

Bir iş ilişkisine uygulanacak kanun hükümleri, iş ilişkisinin hangi kanun kapsamında değerlendirileceğine göre belirlenmektedir. İşçilerin çalışma koşulları ve hakları 4857 Sayılı İş Kanunu’nda düzenlenmiştir. İş Kanunu, 4. maddede belirtilen istisnai iş ve iş ilişkileri dışında kalan tüm işyerlerine, bu işyerlerindeki işverenlere, işveren vekillerine ve işçilere uygulanmaktadır. İş Kanunu’nun kapsamı dışında kalan istisnai iş ilişkilerine ise kanunun 4. maddesinde yer verilmiştir. Öte yandan, gemiadamları ile işverenleri arasındaki iş ilişkileri 854 Sayılı Deniz İş Kanunu’na, gazeteciler ile işverenleri arasındaki iş ilişkileri ise 5953 Sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun’a (Basın İş Kanunu) tabidir. İş Kanunu’nun kapsamı dışında bırakılan ve Basın İş Kanunu ya da Deniz İş Kanunu’nun kapsamına girmeyen diğer iş ilişkilerinde ise özel bir düzenleme olmadıkça 6098 Sayılı Borçlar Kanunu’nun hizmet sözleşmesine ilişkin hükümleri ile genel hükümleri uygulanmaktadır. İş Kanunu’nun kapsamı dışında kalan iş ilişkilerinde işçilerin önemli işçilik hak ve alacaklarından mahrum kalması söz konusu olabileceğinden kapsam dışı bırakılan istisnai iş ilişkilerinin belirlenmesinde istisnaların dar yorumlanması kuralı ve işçi lehine yorum ilkesi dikkate alınmalıdır.

Keywords

İş Kanunu , İş Kanunu'nun Kapsamı , Deniz İş Kanunu , Tarım ve Orman İşi , Ev Hizmetleri

Evaluation Of Employment Contracts Outside The Scope Of The Labour Law

Abstract

The provisions of the law applicable to a labour relationship are determined according to the law under which the labour relationship will be evaluated. The working conditions and rights of workers are regulated in the Labour Law No. 4857. The Labour Law applies to all workplaces, employers, employers' representatives and employees in these workplaces, except for the exceptional work and labour relations specified in Article 4. The exceptional labour relations that are outside the scope of the Labour Law are specified in Article 4 of the Law. On the other hand, the labour relations between seafarers and their employers are subject to the Maritime Labour Law No. 854, and the labour relations between journalists and their employers are subject to the Law No. 5953 on the Regulation of Relations between Employees and Employers in the Press Profession (Press Labour Law). Unless there is a special regulation, the provisions of the Code of Obligations No. 6098 regarding the service contract and the general provisions of the Code of Obligations are applied to other employment relations that are outside the scope of the Labour Law and are not covered by the Press Labour Law or the Maritime Labour Law. Since employees may be deprived of important labour rights and receivables in employment relationships that are outside the scope of the Labour Law, the rule of narrow interpretation of exceptions and the principle of interpretation in favour of the employee should be taken into consideration in determining the exceptional employment relationships that are excluded from the scope.

Keywords

Labour Law , The Scope of Labour Law , Maritime Labour Law , Agriculturel and Foresty Work , Housework

References

• Akyiğit, Ercan, Bireysel İş Hukuku Ders Kitabı, 3. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2023.
• Arıcı, Kadir, “Tarım ve Orman İşçilerinin Sosyal Güvenliği”, Kooperatifçilik Dergisi, S. 71, 1986, s. 38-50.
• Aydın, Ufuk/Canbey Özgüler, Verda/Kocabaş, Fatma/Yalız Solmaz, Dilek/Katırcı, Hakan/Demirkaya, Seher/Yüce, Arif/Etci, Hilmi, “Türkiye’de Profesyonel Sporcuların Çalışma Koşulları ve Örgütlenme Eğilimleri”, Çalışma ve Toplum Dergisi, C. 4, S. 55, 2017, s. 1873-1912.
• Başbuğ, Aydın/Yücel Bodur, Mehtap, İş Hukuku, 6. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul 2021.
• Baycık, Gaye, İş İlişkisinin Kurulması, Hükümleri ve İşin Düzenlenmesi, Yargıtay’ın İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku Kararlarının Değerlendirilmesi 2016, İstanbul 2018, s. 5-355.
• Baysal, Ulaş, “Elli ve Daha Az İşçi Çalıştırılan Tarım Ve Orman İşlerinin Yapıldığı İşyeri veya İşletmelerde Tarım İşlerinde Çalışmayanlar İş Kanunu Kapsamında Mıdır?”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, C. 72, S. 2, 2014, s. 73-80.
• Bedük, Mehmet Nusret, Deniz İş Sözleşmesi, 1. Baskı, Ekin Yayınları, Bursa 2012.
• Centel, Tankut, “Eşitlik İlkesi Bağlamında Tarım ve Orman İşleri”, Çimento İşveren Dergisi, C. 28, S. 3, 2014, s. 10,17.
• Çelik, Nuri/Caniklioğlu, Nurşen/Canbolat, Talat/Özkaraca, Ercüment, İş Hukuku Dersleri, 36. Bası, Beta Yayınları, İstanbul 2023.
• Çenberci, Mustafa, İş Kanunu Şerhi, 6. Baskı, Seçkin Kitabevi, Ankara 1986.
• Çomaklı, Edanur, Evde Bebek Bakım Sözleşmesi, 1. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2021.
• Demir, Fevzi, “Çalışma Hayatında Çocukların Korunması”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 12, Özel Sayı, 2010, s. 547-577.
• Demircioğlu, Murat/Centel, Tankut/Kaplan, Hasan Ali, İş Hukuku, 21. Bası, Beta Yayınları, İstanbul 2021.
• Demircioğlu, Murat/Korkmaz, Doğan/Kaplan, Hasan Ali, Sorularla İş Sağlığı ve Güvenliği Hukuku, 2. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul 2020.
• Ekin, Ali, Deniz İş Hukukunda İş Sözleşmesinin Feshi ve Sonuçları, 1. Baskı, Filiz Kitabevi, İstanbul 2024.
• Ekmekçi, Ömer/Yiğit, Esra, Bireysel İş Hukuku Dersleri, 3. Baskı, Oniki Levha Yayınları, İstanbul 2024.
• Esener, Turhan, İş Hukuku, 3. Baskı, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, Ankara 1978.
• Eyrenci, Öner/Taşkent, Savaş/Ulucan, Devrim/Baskan, Esra, İş Hukuku, 10. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul 2020.
• Gökçe, Erdal, “Deniz İş Kanununun Hukuk Sistematiğindeki Yeri ve Niteliği”, İstanbul Barosu Dergisi, C. 82, S. 2, 2008, s. 739-758.
• Günay, Cevdet İlhan, İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Dersleri, 6. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2020.
• Güner, M. Deniz, “Gemi Adamlarının Çalışma Süreleri”, Çimento İşveren Sendikası Dergisi, C. 15, S. 6, 2001, s. 7-29.
• Güzel, Ali/Okur, Ali Rıza/Caniklioğlu, Nurşen, Sosyal Güvenlik Hukuku, 20. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul 2024.
• Kar, Bektaş, “İş Hukukunda Yorum”, Sicil İş Hukuku Dergisi, S. 28, 2012, s. 72-81. (Yorum)
• Kar, Bektaş, Deniz İş Hukuku, 3. Bası, Yetkin Yayınları, Ankara 2021.(Deniz İş)
• Karaman, Mehmet Halis, “İş Hukukunda Ev Hizmetleri”, Sicil İş Hukuku Dergisi, S. 43, 2020, s. 213-233.
• Karataş, Ayşegül/Şimdi, Halil, “Türkiye Uluslararası Gemi Sicili Kanunu Amacına Ulaştı Mı?”, Alfanümerik Dergi, C. 7, S. 3, 2019, s. 71-86.
• Kaya, Mutlu/Erol, Nisanur, “El Sanatları Ürünlerinin Kırsal Turizm Kapsamında Değerlendirilmesi: Espiye - Akkaya Köyü Örneği”, Journal of Humanities and Tourism Research, C. 11, S. 1, 2021, s. 226-240.
• Kılıç, Mehmet, “4857 Sayılı Yeni İş Kanunu Kapsamında Tarım İşçilerinin Hukuki Durumu”, Tarım Ekonomisi Dergisi, C. 12, S. 2, 2006, s. 39-49.
• Kılkış, İlknur, “Tarımda Ücretle Çalışanların Çalışma Sorunları: Tarım İş Yasası'nın Eksikliği”, Kamu-İş Dergisi, C. 3, S. 3, 1994, s. 35-62.
• Kurt Konca, Nesibe, “Yabancı Bayraklı Gemilerde Çalışan Gemi Adamlarının Hizmet Sözleşmelerinden Kaynaklanan Davalarda Görevli Mahkemenin Belirlenmesi”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 16, Özel Sayı, 2015, s. 1299-1320.
• Kurtişoğlu Yücel, Ezel, Basın Özgürlüğü Bağlamında Basın İş Sözleşmesinden Doğan Borçlar, 1. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2022.
• Küçükgüngör, Erkan, “Türk Hukukunda Sporcuların Hukuki Durumu”, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 2, S.2, 1998, s. 1-15.
• Manav, A. Eda, “Ev Hizmetlerinde Çalışanların Sigortalılığı”, TBB Dergisi, S. 120, 2015, s. 509-537.
• Mollamahmutoğlu, Hamdi/Astarlı, Muhittin/Baysal, Ulaş, İş Hukuku, 7. Baskı, Lykeion Yayınları, Ankara 2022.
• Moral, Duygu/Kişi, Hakkı, “Deniz Hizmet Sözleşmelerinin Sona Ermesi”, Dokuz Eylül Üniversitesi Denizcilik Fakültesi Dergisi, C. 2, S. 2, 2010, s. 21-42.
• Muran, Hakan, “Deniz Yüzeyi Temizleme Teknesinin Gemi Niteliği”, İstanbul Barosu Dergisi, C. 90, S. 1, 2016, s. 59-83.
• Narmanlıoğlu, Ünal, İş Hukuku Ferdi İş İlişkileri I, 4. Baskı, İstanbul 2012.
• Okur, Ali Rıza, “Ev Hizmetlerinde (İşlerinde) Çalışanların Sigortalılığı”, Kamu-İş İş Hukuku ve İktisat Dergisi, Yargıç Resul Aslanköylü’ ye Armağan, C. 7, S. 3, 2004, s. 72-78.
• Özdönmez, Metin, “Ormancılık İşkolunda İşçi İstihdamı”, Tarım ve Orman İşçilerinin Sorunlarına İlişkin Çözüm Önerileri Semineri, 1998, s. 40-50.
• Özen, Atilla, Avukatlık Hukuku Ders Kitabı, 2. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2025.
• Özer, Hatice Duygu, “188 Sayılı Ilo Balıkçılık İstihdam Sözleşmesi Işığında İş Hukukunda Balıkçılık”, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi, C. 24, S. 3, 2020, s. 67-105.
• Öztürk, Özge, “Deniz İş Hukukunda Fazla Çalışmanın Esasları”, İstanbul Aydın Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, S. 2, 2019, s. 209-238.
• Senyen Kaplan, Emine Tuncay, Bireysel İş Hukuku, 11. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2020.
• Soyer, M. Polat, İş İlişkisinin Kurulması, Hükümleri ve İşin Düzenlenmesi, Yargıtay’ın İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku Kararlarının Değerlendirilmesi 2008 (2010), s. 10-85.
• Sümer, Haluk Hadi, Bireysel Basın İş Hukuku, 4. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2024. (Basın İş)
• Sümer, Haluk Hadi, İş Hukuku Uygulamaları, 7. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2019. (Uygulama)
• Süzek, Sarper/Başterzi, Süleyman, İş Hukuku, 24. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul 2024.
• Süzek, Sarper, “Bireysel İş Hukukunun Bugünü ve Geleceği”, Sicil İş Hukuku Dergisi, S. 14, 2009, s. 5-28.
• Şahin Emir, Asiye/Kazmaz Tepe, Büşra, “Gemi Adamının Hizmet Sözleşmesinden Doğan Para Alacaklarının Tahsili”, Sicil İş Hukuku Dergisi, S. 45, 2021, s. 144-165.
• Tekin, Yasin/Mucuk, Buket/Sunay, Hakan, “Türkiye’de Amatör Sporcu Olmak”, Spormetre Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, C. 14, S. 2, 2016, s. 183-190.
• Tiritoğlu Ersoy, H. Hilal, İş ve Sosyal Güvenlik Hukukunda Ev Hizmetlerinde Çalışanlar, 1. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2023.
• Topçu, Namık Kemal/Ekin, Ayşegül, “Suça Sürüklenen 12-15 Yaş Grubu Çocuklar Hakkında Verilen Kısa Süreli Hapis Cezasının ‘Kamuya Yararlı Bir İşte Çalıştırılma’ (TCK m. 50/1-f) Seçenek Yaptırımına Çevrilmesinin Asgari Çalışma Yaşı” Bakımından Değerlendirilmesi”, Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 21, S. 1, 2024, s. 337-397.
• Tulukcu, Nezihe Binnur, “Deniz İş Kanununa Göre Gemi Adamlarının Yıllık Ücretli İzin Hakkı”, Terazi Hukuk Dergisi, S. 198, 2023, s. 105-122.
• Tuncay, A. Can, “931 Sayılı İş Kanununun Uygulama Alanı”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, C. 34, S. 1-4, 1968, s. 400-414.
• Tuncay, Aziz Can/Savaş Kutsal, Fatma Burcu/Özel, Halil Mert, “Türkiye’nin Hava İş Kanununa İhtiyacı Var”, Legal İHSGHD, C. 19, S. 73, 2022, s. 3-42.
• Tunçomağ, Kenan/Centel, Tankut, İş Hukukunun Esasları, 10. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul 2022.
• Ulusoy, Muharrem Emre, Ev Hizmetlerinde Bireysel İş İlişkileri, 1. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara 2023.
• Uşan, M. Fatih, “Yargıtay Kararları Işığında İş Kanunu Açısından Tarım İşçileri”, Kamu İş Dergisi, Prof. Dr. Kamil Turan’a Armağan, C. 7, S. 2, 2003, s. 1-26.
• Uşan, M. Fatih/Erdoğan, Canan, İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku, 1. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2020.
• Yıldız, Eren/Ceylan, Mahmut, “Türk Millî Futbol Takımlarına Çağrılan Futbolcu ile Türkiye Futbol Federasyonu Arasındaki İlişkinin Hukuki Niteliği”, Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 12, S. 1, 2024, s. 351-376.
• Yongalık, Aynur, “İstisnalar Dar Yorumlanır Kuralı ve Değerlendirilmesi”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 60, S. 1, 2011, s. 1-15.
• Yürekli, Sabahattin, “Deniz İş Kanununun Yer İtibarıyla Kapsamı”, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 9, S. 1-2, 2005, s. 613-631.