Siirt Şehrinde Pazar Erişilebilirliği ve Mekânsal Eşitsizlikler: CBS Yaklaşımı

Öz

Şehir planlama sürecinde kent hizmet noktalarına erişilebilirlik, mekânsal adaletin temel boyutlarından birini oluşturmaktadır. Şehirde mekânsal adaletin sağlanması ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi için Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) yoğun biçimde kullanılmakta olup, bu araçlar erişilebilirlik analizlerinde önemli katkılar sağlamaktadır. Bu bağlamda, bu çalışma CBS tabanlı yöntemler kullanılarak Siirt şehrindeki pazar alanlarına erişilebilirliği zaman, kapasite ve topografya boyutlarını birlikte ele alarak değerlendirmektedir. Çalışmadan elde edilen bulgulara göre, yürüyerek ve araçla yapılan ağ analizleri, İki Adımlı Hizmet Alanı Modeli (2SAKA) ve raster maliyet analizinin birleşimi sonucu erişimin yalnızca mesafe veya süreyle açıklanamayacak ölçüde çok boyutlu bir olgu olduğunu ortaya koymuştur. Bulgular, çeper mahallelerde (Veysel Karani, Afet evler ve Halenze) uzun mesafe ve süre dezavantajının, merkezdeki mahallelerde (Kooperatif, Yeni, Bahçelievler) ise pazarların kapasite yetersizliğinin öne çıktığını göstermektedir. Ayrıca topografik engeller, özellikle kuzey ve doğu mahallelerinde (Conkbayır, Ulus ve Çal) eğime bağlı erişim maliyetlerini artırarak, aynı mahalle içinde dahi heterojen erişim yapısı yaratmaktadır. Bu engeller yayaların yürüme süresinde önemli dezavantajlara yol açmasına rağmen, araç erişimi ile 5–15 dakikalık sürüş süresi içinde kentin %90’ından fazlası pazarlara ulaşabilmektedir. Ancak zamansal erişim, pazar alanlarına erişilebilirliği tek boyutta açıklamaya yetmemektedir. Dolayısıyla araştırma, eşitsizliklerin yalnızca zamansal yakınlıkla değil, pazar kapasiteleri ve doğal çevre koşullarıyla da şekillendiğini ortaya koymuştur. Planlama açısından yeni pazarların konumlandırılması, mevcut pazarların kapasite artırımı, eğimli mahallelerde mikro erişim çözümleri ve toplu taşıma entegrasyonu mekânsal adaletin sağlanmasında çözüm sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

• CBS
• Erişilebilirlik
• Ağ analizi
• Siirt
• Raster maliyet analizi

Market Accessibility and Spatial Inequalities in Siirt City: A GIS Approach

Öz

In the urban planning process, accessibility to urban service points constitutes one of the fundamental dimensions of spatial justice. To ensure spatial justice and improve the quality of life, Geographic Information Systems (GIS) are extensively utilized, providing significant contributions to accessibility analyses. In this context, this study evaluates accessibility to marketplace areas in the city of Siirt by employing GIS-based methods, considering time, capacity, and topography dimensions together. According to the findings, the combination of walking and vehicle-based network analyses, the Two-Step Floating Catchment Area (2SFCA) method, and raster cost analysis demonstrates that accessibility is a multidimensional phenomenon that cannot be explained solely by distance or travel time. The results indicate that in peripheral neighborhoods (Veysel Karani, Afet Evler, and Halenze), long distances and travel-time disadvantages are prominent, whereas in central neighborhoods (Kooperatif, Yeni, and Bahçelievler), market capacity limitations stand out. Moreover, topographical barriers, particularly in the northern and eastern neighborhoods (Conkbayır, Ulus, and Çal), increase accessibility costs due to slope, creating a heterogeneous accessibility structure even within the same neighborhood. Although these barriers impose significant disadvantages for pedestrians in terms of walking time, more than 90% of the city can access marketplaces within a 5–15 minute drive. However, temporal accessibility alone is insufficient to fully explain accessibility to marketplace areas. Therefore, the study reveals that inequalities are shaped not only by temporal proximity but also by market capacities and natural environmental conditions. From a planning perspective, the positioning of new markets, expanding the capacity of existing ones, micro-access solutions in sloped neighborhoods, and integration with public transportation can provide solutions for achieving spatial justice.

Anahtar Kelimeler

• GIS
• Accessibility
• Network analysis
• Siirt
• Raster cost analysis

Kaynakça

1. Abulibdeh, A., Al-Ali, M., Al-Quraishi, D., Al-Suwaidi, W., Al-Yafei, B., & Al-Mazawdah, S. (2024). Assessing the spatial distribution and accessibility of public and private schools in Qatar: A GIS-based analysis. Geomatica, 76(2), 100015. https://doi.org/10.1016/j.geomat.2024.100015
2. Alkan, A. (2018). Siirt kenti: Bir kent coğrafyası araştırması. Kriter Yayıncılık.
3. Alkan, A., Çelebi, Ü., & Kaylı, Z. (2025). Afet toplanma alanlarının yer seçimi ve yeterliliğinin değerlendirilmesi: Siirt kenti örneği. Türk Deprem Araştırma Dergisi, 7(1), 115-126. doi: https://doi.org/10.46464/tdad.1605394
4. AlKheder, S., & Al-Ghamdi, S. (2024). Assessing the spatial distribution and accessibility of public and private schools in Qatar: A GIS-based analysis. Applied Geography, 160, 102969. doi:10.1016/j.apgeog.2024.102969
5. Avcı, S. (2005). Ulaşım coğrafyası açısından Türkiye’nin ulaşım politikaları ve coğrafi sonuçları. A. Ü. TÜCAUM (Dü.), Ulusal Coğrafya Kongresi (Prof. Dr. İsmail Yalçınlar Anısına) Bildiriler Kitabı içinde (s. 87–96). 29–30 Eylül, Ankara.
6. Benhlima, O., Riane, F., Puchinger, J., & Bahi, H. (2023). Assessment of spatial accessibility to public hospitals in Casablanca by car. Transportation Research Procedia, 72, 2976–2983. doi: https://doi.org/10.1016/j.trpro.2023.11.844
7. Delbosc, A., & Currie, G. (2023). Accessibility to urban parks: Comparing GIS based measures in the city of Padova (Italy). Landscape and Urban Planning, 235, 104730. doi:10.1016/j.landurbplan.2023.104730
8. Fransen, K., Neutens, T., De Maeyer, P., & Deruyter, G. (2015). A commuter-based two-step floating catchment area method for measuring spatial accessibility of daycare centers. Health & Place, 32, 65–73. https://doi.org/10.1016/j.healthplace.2015.01.002

9. Geçen, R. (2019). Ağ analizi kullanılarak acil durumlarda itfaiye araçlarının erişilebilirlik analizi: Ceyhan (Adana) örneği. Ege Coğrafya Dergisi, 28(2), 199-211.
10. Hillebrand, S., & Seidel, A. (2022). Supermarket and discounter accessibility in rural Germany – Identifying food deserts using a GIS accessibility model. Journal of Rural Studies, 93, 103–113. doi:10.1016/j.jrurstud.2021.10.006
11. Kuntay, O. (1976). Planlama kontrol aracı olarak fiziksel erişilebilirlik ve çekim gücü. Şehircilik Enstitüsü Dergisi, 33-47.
12. Li, X., Zhang, Y., & Wang, H. (2023). Examining the impact of spatial accessibility to rehabilitation facilities on the degree of disability: A heterogeneity perspective. Health & Place, 82, 103990. doi:10.1016/j.healthplace.2023.103990
13. Lucas, K. (2012). Transport and social exclusion: Where are we now? Transport Policy, 20, 105–113. doi:10.1016/j.tranpol.2012.01.013
14. Luo, W., & Wang, F. (2003). Measures of spatial accessibility to health care in a GIS environment: Synthesis and a case study in the Chicago region. Environment and Planning B: Planning and Design, 30(6), 865–884.
15. Lyu, C., & Murray, A. T. (2025). Measuring spatial accessibility to critical infrastructure: The Access Road Identification model. Journal of Transport Geography, 117, 103880. doi:10.1016/j.jtrangeo.2025.103880
16. Murray, A. T. (2010). GIS and accessibility. In B. Fischer, M. Goodchild, & T. Shiode (Eds.), Handbook of applied spatial analysis (pp. 787–805). Berlin: Springer. doi:10.1016/B978-0-12-318860-1.50011-3
17. Neumeier, S., & Kokorsch, M. (2021). Supermarket and discounter accessibility in rural Germany– identifying food deserts using a GIS accessibility model. Journal of Rural Studies, 86, 247–261. doi:10.1016/j.jrurstud.2021.06.013
18. Özgen, N., & Karadoğan, S. (2009). Siirt şehrinin kuruluşu ve gelişimi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(2), 61-81.
19. Páez, A., Scott, D. M., & Morency, C. (2012). Measuring accessibility: Positive and normative implementations of various accessibility indicators. Journal of Transport Geography, 25, 141–153. doi:10.1016/j.jtrangeo.2012.03.016
20. Soja, E. W. (2010). Seeking spatial justice. Minneapolis: University of Minnesota Press.
21. Talen, E. (1998). Visualizing fairness: Equity maps for planners. Journal of the American Planning Association, 64(1), 22–38. doi:10.1080/01944369808975966
22. TÜİK. (2025). Adrese dayalı nüfus kayıt sistemi sonuçları. Erişim adresi: https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr
23. Tunçel, H. (2003). Anadolu şehirlerinde semt pazarları: Elazığ örneği. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(1), 49-70.
24. Vural, E. (2024). Şanlıurfa merkez ilçelerinde itfaiye istasyonlarının coğrafi bilgi sistemleri ile erişilebilirlik analizi. Kent Akademisi, 17(3), 852-866.
25. Wang, W., Zhang, S., & Liu, Y. (2021). An estimation model of urban land accessibility. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(2), 1258. doi:10.3390/ijerph18021258