Türkiye'de Karasallık ve Denizellik: Mevcut Durum ve Geleceğe Yönelik Projeksiyonlar

Öz

Bu çalışma, Türkiye'nin karasallık ve denizellik özelliklerini Conrad, Johansson, Kerner ve Sezer indeksleri kullanarak analiz etmekte ve iklim değişikliği senaryoları (SSP1-2.6, SSP3-7.0, SSP5-8.5) altında 2011-2100 dönemine ait projeksiyonları sunmaktadır. Yüksek çözünürlüklü CHELSA V2.1 veri seti ve MPI-ESM1.2 iklim modeli kullanılarak 1981-2010 referans dönemi ile 2011-2040, 2041-2070 ve 2071-2100 dönemleri analiz edilmiştir. Referans dönemde Türkiye'nin yaklaşık dörtte üçünün karasal ya da ekstrem karasal özellik sergilediği, kıyı şeritlerinde ise okyanusal etkilerin sınırlı biçimde gözlemlendiği belirlenmiştir. Kerner okyanusallık indeksine göre 1981-2010 döneminde Türkiye'nin %68,3'ü karasal, %29,4'ü kıtaaltı ve yalnızca %2,2'si okyanusal olarak sınıflandırılmıştır. Johansson indeksine göre ise ülkenin %66'sı ekstrem karasal, %33,3'ü karasal ve %0,5'i denizel özellik taşımaktadır. Sezer formülü, Türkiye'nin %79,6'sının karasal, %14,8'inin şiddetli soğuk karasal iklim altında bulunduğunu ortaya koymaktadır. Gelecek projeksiyonları, tüm senaryolarda ekstrem karasal alanların genişleyeceğini ve denizel alanların daralacağını göstermektedir. En belirgin değişimler SSP5-8.5 senaryosu altında ortaya çıkmaktadır: 2071-2100 döneminde Conrad indeksine göre ekstrem karasal alanlar %22,9'a, Johansson indeksine göre ise %87,2'ye yükselmektedir. Sezer formülüne göre aynı dönemde şiddetli soğuk karasal iklim %34'e ulaşmaktadır. Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde karasallaşma özellikle belirginleşmektedir. Bu bulgular, iklim değişikliğinin dengeleyici deniz etkisini zayıflattığını ve Türkiye genelinde karasallığı artırdığını ortaya koyarak su kaynakları yönetimi, tarımsal planlama ve doğal afet hazırlığı açısından kritik politika çıktıları sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Karasallık
• Denizellik
• İklim Değişikliği
• SSP Senaryoları
• Türkiye

Continentality and Oceanity in Türkiye: Current State and Future Projections

Öz

This study analyzes the continentality and oceanity characteristics of Türkiye using the Conrad, Johansson, Kerner, and Sezer indices, and presents projections for the 2011-2100 period under climate change scenarios (SSP1-2.6, SSP3-7.0, SSP5-8.5). Using the high-resolution CHELSA V2.1 dataset and the MPI-ESM1.2 climate model, the 1981-2010 reference period and three future intervals (2011-2040, 2041-2070, 2071-2100) were analyzed. Results indicate that approximately three-quarters of Türkiye exhibits continental or extreme continental characteristics during the reference period, with oceanic influences confined to coastal strips. According to the Kerner oceanity index, 68.3% of Türkiye was classified as continental, 29.4% as sub-continental, and only 2.2% as oceanic for 1981-2010. The Johansson index classifies 66% of the country as extreme continental, 33.3% as continental, and 0.5% as maritime. The Sezer formula indicates that 79.6% is continental and 14.8% is under severe cold continental climate. Future projections consistently show an expansion of extreme continental areas and a contraction of oceanic zones across all scenarios. The most pronounced changes occur under SSP5-8.5: by 2071-2100, extreme continental areas reach 22.9% according to the Conrad index and 87.2% according to the Johansson index, while severe cold continental climate reaches 34% per the Sezer formula. Continentalization is especially prominent in Eastern and Southeastern Anatolia. These findings demonstrate that climate change weakens the moderating oceanic influence across Türkiye, with critical implications for water resource management, agricultural planning, and disaster preparedness.

Anahtar Kelimeler

• Continentality
• Oceanity
• Climate Change
• SSP Scenarios
• Türkiye

Kaynakça

1. Andrade, C., & Corte-Real, J. (2017). Assessment of the spatial distribution of continental-oceanic climate indices in the Iberian Peninsula. International Journal of Climatology, 37(4), 1783-1798. doi: https://doi.org/10.1002/joc.4685
2. Avcı, M., & Avcı, S. (2014). Yer şekilleri. A. Güner & T. Ekim (Eds) içinde, Resimli Türkiye florası (Cilt 1, s. 17-27). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
3. Aydınözü, D. (2009). Barındırdığı bitki varlığı açısından Trakya'nın karasallık derecesi. Kastamonu Üniversitesi Kastamonu Eğitim Dergisi, 17(1), 203-212.
4. Bağçacı, S. Ç., Yücel, İ., Düzenli, E., & Yılmaz, M. T. (2021). Intercomparison of the expected change in the temperature and the precipitation retrieved from CMIP6 and CMIP5 climate projections: A mediterranean hot spot case, Turkey. Atmospheric Research, 256, 105576. doi: https://doi.org/10.1016/j.atmosres.2021.105576
5. Byrne, M. P., & O'Gorman, P. A. (2018). Trends in continental temperature and humidity directly linked to ocean warming. Proceedings of the National Academy of Sciences, 115(19), 4863-4868. doi: https://doi.org/10.1073/pnas.1722312115
6. Deniz, A., Toros, H., & İncecik, S. (2011). Spatial variations of climate indices in Turkey. International Journal of Climatology, 31(3), 394-403. doi: https://doi.org/10.1002/joc.2081
7. D'Ooge, C. L. (1955). Continentality in the western United States. Bulletin of the American Meteorological Society, 36(4), 175-177.
8. El Kenawy, A. M., López-Moreno, J. I., McCabe, M. F., & Vicente-Serrano, S. M. (2016). Recent changes in continentality and aridity conditions over the Middle East and North Africa region, and their association with circulation patterns. Climate Research, 69(1), 25-43. doi: https://doi.org/10.3354/cr01389

9. Erinç, S. (1984). Klimatoloji ve metotları. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
10. Erinç, S. (1996). Klimatoloji ve metotları (2. b.). İstanbul Üniversitesi Yayınları.
11. Gorczynski, W. (1920). Sur le calcul du degré de continentalisme et son application dans la climatologie. Geografiska Annaler, 2, 324-331.
12. Gidden MJ, Riahi K, Smith SJ, Fujimori S, Luderer G, Kriegler E, van Vuuren DP, van den Berg M, Feng L, Klein D, Calvin K, Doelman JC, Frank S, et al. (2019) Global emissions pathways under different socioeconomic scenarios for use in CMIP6: a dataset of harmonized emissions trajectories through the end of the century. Geoscientific Model Development 12:1443–1475. https://doi.org/10.5194/gmd-12-1443-2019
13. Gürkan, H., Ekici, M., Doğan, O. H., Çalik, Y., Eskioğlu, O., Yağan, S., Bulut, H., & Özmutlu, E. M. (2024). Evaluation of temporal trends of growing degree days index for major crops in Türkiye. Agronomy Journal, 116, 1466–1477. doi: https://doi.org/10.1002/agj2.21563
14. Hausfather, Z. (2018). Explainer: How 'shared socioeconomic pathways' explore future climate change. Carbon Brief. https://www.carbonbrief.org/explainer-how-shared-socioeconomic-pathways-explore-future-climate-change/
15. Held, I. M., & Soden, B. J. (2006). Robust responses of the hydrological cycle to global warming. Journal of Climate, 19(21), 5686-5699. doi: https://doi.org/10.1175/JCLI3990.1
16. IPCC. (2013). Climate change 2013: The physical science basis. Contribution of Working Group I to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press.
17. Joshi, M. M., Gregory, J. M., Webb, M. J., Sexton, D. M. H., & Johns, T. C. (2008). Mechanisms for the land/sea warming contrast exhibited by simulations of climate change. Climate Dynamics, 30(5), 455-465. doi: https://doi.org/10.1007/s00382-007-0306-1
18. Karger, D. N., Conrad, O., Böhner, J., Kawohl, T., Kreft, H., Soria-Auza, R. W., & Kessler, M. (2017). Climatologies at high resolution for the earth's land surface areas. Scientific Data, 4(1), 1-20. doi: https://doi.org/10.1038/sdata.2017.122
19. Karger, D. N., Schmatz, D. R., Dettling, G., & Zimmermann, N. E. (2020). High-resolution monthly precipitation and temperature time series from 2006 to 2100. Scientific Data, 7(1), 248. doi: https://doi.org/10.1038/s41597-020-00587-y
20. Kopec, R. J. (1965). Continentality around the Great Lakes. Bulletin of the American Meteorological Society, 46(2), 54-57.
21. Nistor, M. M. (2016). Spatial distribution of climate indices in the Emilia-Romagna region. Meteorological Applications, 23(2), 304-313. doi: https://doi.org/10.1002/met.1555
22. Nistor, M. M., Dezsi, Ş., Cheval, S., & Baciu, M. (2021). High-resolution projections of the aridity in Europe under climate change. W. Leal Filho, J. Luetz, & D. Ayal (Eds) içinde, Climate change, hazards and adaptation options (s. 81-102). Springer. doi: https://doi.org/10.1007/978-3-030-37425-9_5
23. O'Neill, B. C., Tebaldi, C., van Vuuren, D. P., Eyring, V., Friedlingstein, P., Hurtt, G., Knutti, R., Kriegler, E., Lamarque, J.-F., Lowe, J., Meehl, G. A., Moss, R., Riahi, K., and Sanderson, B. M.: The Scenario Model Intercomparison Project (ScenarioMIP) for CMIP6, Geosci. Model Dev., 9, 3461–3482, https://doi.org/10.5194/gmd-9-3461-2016, 2016.
24. Papathanasiou, C., Makris, A., Spanou, A., Metaxas, D., & Pytharoulis, I. (2025). Climate evolution of agricultural and natural areas of Southeastern Europe according to Pinna, Johansson and Kerner climate indices. Climate, 13(6), 121. doi: https://doi.org/10.3390/cli13060121
25. Riahi K, van Vuuren DP, Kriegler E, Edmonds J, O’Neill BC, Fujimori S, Bauer N, Calvin K, Dellink R, Fricko O, Lutz W, Popp A, et al. (2017). The Shared Socioeconomic Pathways and their energy, land use, and greenhouse gas emissions implications: An overview. Global Environmental Change, 42:153–168. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2016.05.009
26. Sezer, L. İ. (1990). The distribution of the mean annual temperature range (amplitude) in Türkiye and a new formula on the degree of continentality. Ege Coğrafya Dergisi, 5(1), 1-34.
27. Snow, R. (2005). Continental climate and continentality. J. E. Oliver (Ed) içinde, Encyclopedia of world climatology (s. 303-305). Springer.
28. Stonevicius, E., Rimkus, E., Kazys, J., Bukantis, A., & Krotovas, A. (2018). Continentality and oceanity in the mid and high latitudes of the Northern Hemisphere and their links to atmospheric circulation. Advances in Meteorology, 2018, 5746191. doi: https://doi.org/10.1155/2018/5746191
29. Szabó-Takács, B., Lakatos, M., Gombos, B., & Bihari, Z. (2015). Continentality in Europe according to various resolution regional climate models with A1B scenario in the 21st century. Időjárás – Quarterly Journal of the Hungarian Meteorological Service, 119(1), 63-80.
30. Şensoy, S., Demircan, M., Ulupınar, U., & Balta, İ. (2008). Türkiye iklimi. Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü.
31. Toros, H., Deniz, A., & İncecik, S. (2008). Continentality and oceanity indices in Türkiye. Twenty-First Annual Conference, PACON (s. 1-5), 25-26 Mayıs, Honolulu.
32. Türkeş, M. (1990). Türkiye'de kurak bölgeler ve önemli kurak yıllar. Türk Coğrafya Dergisi, 15, 11-40.
33. Türkeş, M. (1998). Influence of geopotential heights, cyclone frequency and southern oscillation on rainfall variations in Türkiye. International Journal of Climatology, 18(6), 649-680. doi: https://doi.org/10.1002/(SICI)1097-0088(199805)18:6<649::AID-JOC269>3.0.CO;2-3
34. Türkeş, M. (2010). Klimatoloji ve meteoroloji. Kriter Yayınevi.
35. Yavaşlı, D. D., & Erlat, E. (2023). Climate model projections of aridity patterns in Türkiye: A comprehensive analysis using CMIP6 models and three aridity indices. International Journal of Climatology, 43(13), 6207-6224. doi: https://doi.org/10.1002/joc.8201
36. Yılmaz, E. (2020). Türkiye'de Thornthwaite iklim indislerindeki eğilimler. Coğrafya Dergisi, 40, 163-185. doi: https://doi.org/10.26650/JGEOG2019-0005
37. Yılmaz, F. K., & Bahadır, M. (2012). Effects of maritime and continental climates on vegetation and seasonal periods: The case of northeastern Türkiye. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(2), 143-162.