Cem Ritüellerinde Müziğe Fenomenolojik Yaklaşım: Miraçlama Örneği

Öz

Fenomenoloji kavramı literatürde ilk kez Alman filozof Hegel tarafından 1807 yılında yazılan Aklın Fenomenolojisi adlı eserde yer alır. 20. yüzyılın başlarında oluşmaya başlayan fenomenolojinin temsilcileri arasında Edmund Husserl, Alfred Schutz, Martin Heidegger gibi isimler bulunur. Edmund Husserl perspektifinde fenomenoloji bilinç mefhumu üzerinden biçimlendirilir ve özü görüleme yöntemi olarak açıklanır. Müzik araştırmalarında fenomenolojinin müziği ilgilendiren temel hareket noktasını yönelimsellik oluşturur ve müzik özelinde fenomenolojinin temel savı, müziğin harekete geçirdiği belirli bir bilinç çerçevesindeki duygusal ve anlamsal müşterek noktaların açıklanması üzerine gerçekleşir. Alevi doktrini içinde cem ritüellerinde miraçlama özelinde zamana müzik üzerinden bir yönelim söz konusudur. Bir başka deyişle müzik, cem ritüellerinde anlamın zamansal formlar üzerinden ritim ve sesler olarak örgütlenmesi ve ifade edilmesidir. Müziğin yapıtaşları olan akustik-fiziksel fenomenleri Pozitivist bir yaklaşımla ele almak müziğin ortaya koyduğu anlam dünyasını muğlaklaştıracağı için duyusal ve anlamsal ortak noktaları içinde barındıran fenomonolojik yaklaşım bu muğlaklığı ortadan kaldıracaktır. Dolayısıyla fenomenolojik yaklaşım sayesinde cem ritüellerinde icra edilen miraçlamaların icrasında yer alan unsurların fiziksel fenomenlerin çok ötesinde bir durumu imlediği görülecektir. Bu çalışmada gerek literatür taraması gerekse etnografik çalışmalara dayalı olarak Tekirdağ Muratlı Cemevindeki müzik pratiklerinden miraçlamaların fenomenolojik açıdan değerlendirilmesinin yapılması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Müzik
• Fenomenoloji
• Alevilik
• Cem Ritüelleri
• Miraçlama

A Phenomenological Approach to Music in Cem Rituals: The Example of Miraçlama

Öz

The concept of phenomenology first appeared in literature in the work "The Phenomenology of Mind," written by the German philosopher Hegel in 1807. Representatives of phenomenology, which began to emerge in the early 20th century, include names such as Edmund Husserl, Alfred Schutz, and Martin Heidegger. At From Edmund Husserl's perspective, phenomenology is shaped by the concept of consciousness and explained as a method for seeing the essence. Intentionality constitutes the fundamental starting point of phenomenology in music studies, and its fundamental argument, specifically in music, is based on the explanation of emotional and semantic commonalities within a specific framework of consciousness that music activates. Within Alevi doctrine, there is an orientation to time through music, particularly in the Cem rituals, specifically in the ascension. In other words, music is the organization and expression of meaning in Cem rituals through temporal forms, as rhythm and sounds. Because a positivist approach to the acoustic-physical phenomena that form the building blocks of music would obscure the world of meaning revealed by music, a phenomenological approach, which incorporates sensory and semantic commonalities, would eliminate this ambiguity. Therefore, through the phenomenological approach, it will be seen that the elements involved in the performance of mirajlamas performed in cem rituals imply a situation far beyond physical phenomena. This study aims to conduct a phenomenological evaluation of mirajlamas from musical practices at the Muratlı Cemevi in Tekirdağ, based on both a literature review and ethnographic studies

Anahtar Kelimeler

• Music
• Phenomenology
• Alevism
• Cem Rituals
• Miraçlama

Kaynakça

1. Akar, M. (1980). Türk edebiyatında manzum mirâc-nâmeler (Yayımlanmamış doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=wkZshZoUAp669V5AooBcWQ&no=%207g8axAg8_mwvy8IyOompHA
2. Akçakmak, H. B. (2021). Eşiksellik ve komünitas kavramlar ile cem ritüellerinde müzik kullanımına bakış. MSGSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 2(24), 739-751.
3. Akdeniz, S. (2013). Alevi müzik uyanışının, birlik ve farklılık ekseninde İzmir Yamanlar Cemevi müzik pratiklerine yansıması. Ege Üniversitesi Devlet Türk Musikisi Konservatuvarı Dergisi, 3, 129-147. https://izlik.org/JA67YX72ET
4. Akın, B. (2023). Alevi mi? kızılbaş mı? şia mı? “Alevi” sözcüğünün tarihte bugünkü anlamıyla kullanımına dair birtakım yeni mülahazalar. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, 28, 8-50.
5. Arslan, Ö. N. (2019). Ardavirafnâme ve miraçnâmelerde yükseliş mitinin incelenmesi. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 3(4), 420-446.
6. Avşar, M. (2024). Hamdullah Çelebi’nin miraçlaması merkezinde, miraçlamaların Alevi ve Bektaşi geleneğindeki yeri: Tokat örneği. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 110, 79-108. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1410262.
7. Coşkun, N. Ç. (2014). Alevi cemlerinde nefesler. Ankara: Otorite Yayınları.
8. Doğan, B. ve Oral, S. (2020). Toplumsal gerçekliğin inşasında etnometodoloji ve sembolik etkileşimcilik kuramlarının etkisini kavramak. Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 1(2), 39-50.

9. Erol, A. (2005). Değişen koşullarda Alevi müziği. I. Alevi-Bektaşi müzik kültürü sempozyumu: Alevi Bektaşi müziğinin kaynakları, özellikleri ve günümüzdeki durumu içinde (8-30. ss.). Ankara: Hacı Bektaş Veli Anadolu Kültür Vakfı Genel Merkezi.
10. Ersal, M. (2019). Alevi cem zâkirliği. Ankara: Barış Kitap.
11. Ersoy, İ. (2016). Fenomenolojik açıdan Mevlevi ayinleri. İstanbul: Müzik Eğitimi Yayınları.
12. Esenyel, M. Z. (2016). Fenomenolojide beden problemi: Husserl, Sartre ve Merleau-Ponty (Yayımlanmamış doktora tezi). Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=sF3XET_goX5pQ0CmZiG9A&no=Ij8SB_065XrduS6677LtJA
13. Esgin, A. (2016). Sosyolojik soruşturmalar gündelik olanın analizinden kesitler. Ankara: Siyasal Kitabevi.
14. Frolov, İ (1997). Felsefe sözlüğü. (Çev. A. Çalışlar.). İstanbul: Cem Yayınları.
15. Giddens, A. (2000). Sosyoloji. (Çev. H. Özel vd.). Ankara: Ayraç Yayınları.
16. Gül, İ. (2017). Alevî-Bektaşî cemlerinde erkân ve sürek farklılığı (Herne Cemevi örneği). Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 82, 25-41.
17. Gülten, S. (2016). Osmanlı Devleti’nde Alevi sözcüğünün kullanımına dair bazı görüşler. Alevilik Araştırmaları Dergisi, 6(11), 27-42.
18. Husserl, E. (1995). Kesin bir bilim olarak felsefe. (Çev. T. Mengüşoğlu.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
19. Kalenderoğlu, S. ve Güray, C. (2019). Miraç kavramının Alevi sözlü kültürü açısından incelenmesi: Çubuk-Şabanözü örneği. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 92, 143-170.
20. Kara, E. Ş. (2025). Nitel araştırmalarda bir veri oluşturma yöntemi olarak etnografik görüşme. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 65(2), 1575-1603. https://doi.org/10.33171/dtcfjournal.2025.65.2.31
21. Karasar, N. (2003). Bilimsel araştırma yöntemi. İstanbul: Nobel Yayın Dağıtım.
22. Korkmaz, E. (1993). Ansiklopedik Alevilik-Bektaşilik terimleri sözlüğü. İstanbul: Kaynak Yayınları.
23. Melikoff, İ. (2011). Kırklar’ın cemi’nde. (Çev. T. Alptekin.). İstanbul: Demos Yayınları.
24. Ocak, A. Y. (1999). Aleviliğin tarihsel, sosyal tabanı ile teolojisi arasındaki ilişki problemine dair. İ. Kurt, A. Tüz (Ed.), Tarihi ve kültürel boyutlarıyla Türkiye’de Alevîler Bektaşîler Nusayrîler içinde. (385-398. ss.). İstanbul: Ensar Neşriyat.
25. Öktem, Ü. (2005). Fenomenoloji ve Edmund Husserl’de apaçıklık (evıdenz) problemi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 45(1), 27-55.
26. Özdemir, S. (2025). Yeni lisan hareketi’nin pozitivist kaynakları. Türkiyat Mecmuası, 35(2), 829-842. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1615123
27. Sofuoğlu, N. (2009). Alfred Schutz'un fenomenolojik sosyolojisi ve din sosyolojisine uygulanabilirliği (Yayımlanmamış doktora tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id= CDZo9uPLIpIjVOqyI3z7Zw
28. Şahin, H. İ. (2015). Ritüel ve kutsal anlatı ilişkisi bağlamında Balıkesir çepnilerinin cem törenlerindeki “miraçlama”lar üzerine bir değerlendirme. Millifolklor, 27(105), 99-110.
29. Şanlı, H. S. (2023). Alevi medyası üzerine akademik araştırmalar: bir sistematik alanyazın taraması. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 108, 203-222. https://doi.org/10.60163/hbv.108.011.
30. Şen, H. ve Turğuter, E. A. (2014). Anthony Giddens’ın sosyolojik teorisinin epistemolojik arka planı. Sosyoloji Dergisi, 30, 89-104. https://izlik.org/JA79JJ78EM
31. Şen, M. E., ve Aydoğdu, C. (2022). Görüngübilim çerçevesinden müzik fenomenine fenomenolojik bir bakış. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 8(2), 50-56.
32. Vorhoff, K. (1999). Alevi kimliği. T. Olsson vd. (Ed.), Türkiye’de Alevilik ve Bektaşilikle İlgili Akademik ve Gazetecilik Nitelikli Yayınlar içinde. (32-66. ss.). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
33. Waters, M. (2010). Modern sosyoloji kuramları (Ed. Z. Cirhinlioğlu. Çev. S. Mutlu.). İstanbul: Gündoğan Yayınları.
34. Yıldırım, R. (2012). Geleneksel Alevilikten modern Aleviliğe: tarihsel bir dönüşümün ana eksenleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 62, 135-162.
35. Yıldırım, R. (2021). Geleneksel Alevilik inanç, ibadet, kurumlar, toplumsal yapı, kolektif bellek. İstanbul: İletişim Yayınları.
36. Zahavı, D. (2014). Yönelimsellik ve bilinç. Kaygı Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 22, 167-182. https://doi.org/10.20981/kuufefd.16727.
37. Direk, Z. (2016). Fenomenoloji ve dekonstrüksiyon Zeynep Direk ile felsefe vakti. Erişim adresi: https://www.youtube.com/watch?v=hLILdYp05J8