Review

Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları

Volume: 6 Number: 2 December 31, 2025
TR EN

Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları

Abstract

Kullanıcı odaklı tasarım, bireylerin psikolojik, fizyolojik ve mekânsal ihtiyaçlarını merkeze alarak geliştirilen bir tasarım yaklaşımıdır. Bu anlayış, çevre-davranış çalışmaları kapsamında şekillenmiş ve bina tasarım süreçlerinde kullanıcı memnuniyetini artırmayı dikkate alarak tasarımın işlevsel, duygusal ve deneyimsel boyutlarını bütüncül biçimde sunmaktadır. Bu çalışma, mimarlıkta kullanıcı odaklı tasarımın önemini, temel prensiplerini ve farklı uygulama yaklaşımlarını sunmaktadır. Bina yaşam döngüsünün dört temel aşaması üzerinden ele alınan bu yaklaşımda, mimari programlama, işyeri planlaması, kanıta dayalı tasarım, kalite fonksiyon yayılımı, işbirlikçi ve katılımcı tasarım, kapsayıcı tasarım, duyusal tasarım, ergonomik tasarım, kullanıcı simülasyonu ve kullanım sonrası değerlendirme gibi yöntemlerin rolü ayrıntılı biçimde tartışılmaktadır. Bu yöntemlerin, kullanıcı beklentileri ile mimari çözümler arasındaki ilişkiyi anlamaya aracılık ettiği belirtilmektedir. Ayrıca sanal simülasyonlar ve yapay zekâ destekli analizler gibi yeni teknolojilerin entegrasyonu, kullanıcı deneyimi tasarımında daha etkin ve yenilikçi çözümler üretme potansiyeli taşımaktadır. Bu çalışma ile kullanıcı odaklı tasarımın mimarlık pratiğinde sürdürülebilir, kapsayıcı ve insan merkezli bir yaklaşım sunduğu; literatürdeki kavramsal boşlukları doldurarak gelecekteki araştırmalar ve uygulamalar için yol gösterici bir çerçeve oluşturduğu vurgulanmıştır. Kullanıcı odaklı tasarım yaklaşımı, bireylerin mekân algısını ve sosyal-fiziksel ihtiyaçlarını dikkate alan sürdürülebilir bir perspektif ortaya koymaktadır. Sonuç olarak çalışma, kullanıcı odaklı tasarımın mimarlık bağlamında kapsamlı bir tanımını yapılmıştır. Kullanıcı odaklı tasarımda kullanılan yöntemleri bina yaşam döngüsü üzerinden sistematik biçimden örneklemektedir. Böylelikle özellikle Türkçe literatürde görülen kullanıcı odaklı tasarımın tanımına dair bütüncül bir bilgi eksikliğini doldurmaktadır. Bu metin kullanıcı odaklı tasarım çalışmalarında yer almayı amaçlayan araştırmacılar için yol gösterici bir başlangıç niteliğindedir.

Keywords

Kullanıcı odaklı tasarım, çevre-davranış çalışmaları, insan-mekân etkileşimi, kullanıcı, kullanıcı beklentileri

Supporting Institution

The author received no financial support for the research, authorship, and/or publication of this article.

Ethical Statement

As this study does not involve direct human participation or data that requires ethics committee approval, approval from the ethics committee was not obtained.

References

  1. Ahmed, K. G., Omar, M. M., Megahed, M., & Alazeezi, S. A. (2022). Involving Young Emirati Women in the Pre-Occupancy Evaluation of “Modern” Housing Designs: Simple Versus Advanced Participatory Tools. Sage Open, 12(2), 21582440221094613.
  2. Akdemir, N. (2017). Tasarım Kavramının Geniş Çerçevesi: Tasarım Odaklı Yaklaşımlar Üzerine Bir İnceleme. ODÜ Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 7(1), 85-94.
  3. Altman, I., & Christensen, K. (Eds.). (2012). Environment and behavior studies: Emergence of intellectual traditions (Vol. 11). New York: Springer Science & Business Media.
  4. Attaianese, E. (2016). Ergonomic design of built environment. Anais do VI Encontro Nacional de Ergonomia do AmbienteConstruÃdo& VII Seminá rio Brasileiro de Acessibilidade Integral [= Blucher Design Proceedings, v. 2 n. 7]. Sã o Paulo: Blucher.
  5. Attaianese, E., & Duca, G. (2012). Human factors and ergonomic principles in building design for life and work activities: an applied methodology. Theoretical Issues in Ergonomics Science, 13(2), 187-202.
  6. Aydın Aktaş, Bn., Bozkurt, A, N., & Malec, T. (2023). Creating Archıtectural Programming For A Student Union Project, Aurum Mühendislik Sistemleri ve Mimarlık Dergisi Aurum Journal of Engineering Systems And Architecture, 7(1), 119-143.
  7. Azar, E., O'Brien, W., Carlucci, S., Hong, T., Sonta, A., Kim, J., ... & Zhou, J. (2020). Simulation-aided occupant-centric building design: A critical review of tools, methods, and applications. Energy and Buildings, 224, 110292.
  8. Bellini, E., Macchi, A., Setola, N., & Lindahl, G. (2023). Sensory Design in the Birth Environment: Learning from Existing Case Studies. Buildings, 13(3), 604.
  9. Boy, G. A. (2017). Human-centered design of complex systems: An experience-based approach. Design Science, 3, e8. DOI: https://doi.org/10.1017/dsj.2017.8
  10. Bullinger, H. J., Bauer, W., Wenzel, G., & Blach, R. (2010). Towards user centred design (UCD) in architecture based on immersive virtual environments. Computers in industry, 61(4), 372-379.
APA
Işıklar Bengi, S. (2025). Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları. EKSEN Dokuz Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi, 6(2), 126-151. https://doi.org/10.58317/eksen.1780748
AMA
1.Işıklar Bengi S. Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları. EKSEN Dokuz Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi. 2025;6(2):126-151. doi:10.58317/eksen.1780748
Chicago
Işıklar Bengi, Sena. 2025. “Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve Ve Uygulama Yaklaşımları”. EKSEN Dokuz Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi 6 (2): 126-51. https://doi.org/10.58317/eksen.1780748.
EndNote
Işıklar Bengi S (December 1, 2025) Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları. EKSEN Dokuz Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi 6 2 126–151.
IEEE
[1]S. Işıklar Bengi, “Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları”, EKSEN Dokuz Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi, vol. 6, no. 2, pp. 126–151, Dec. 2025, doi: 10.58317/eksen.1780748.
ISNAD
Işıklar Bengi, Sena. “Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve Ve Uygulama Yaklaşımları”. EKSEN Dokuz Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi 6/2 (December 1, 2025): 126-151. https://doi.org/10.58317/eksen.1780748.
JAMA
1.Işıklar Bengi S. Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları. EKSEN Dokuz Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi. 2025;6:126–151.
MLA
Işıklar Bengi, Sena. “Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve Ve Uygulama Yaklaşımları”. EKSEN Dokuz Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi, vol. 6, no. 2, Dec. 2025, pp. 126-51, doi:10.58317/eksen.1780748.
Vancouver
1.Sena Işıklar Bengi. Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları. EKSEN Dokuz Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi. 2025 Dec. 1;6(2):126-51. doi:10.58317/eksen.1780748