Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları

Sena Işıklar Bengi

doi:10.58317/eksen.1780748

TR EN

Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları

Öz

Kullanıcı odaklı tasarım, bireylerin psikolojik, fizyolojik ve mekânsal ihtiyaçlarını merkeze alarak geliştirilen bir tasarım yaklaşımıdır. Bu anlayış, çevre-davranış çalışmaları kapsamında şekillenmiş ve bina tasarım süreçlerinde kullanıcı memnuniyetini artırmayı dikkate alarak tasarımın işlevsel, duygusal ve deneyimsel boyutlarını bütüncül biçimde sunmaktadır. Bu çalışma, mimarlıkta kullanıcı odaklı tasarımın önemini, temel prensiplerini ve farklı uygulama yaklaşımlarını sunmaktadır. Bina yaşam döngüsünün dört temel aşaması üzerinden ele alınan bu yaklaşımda, mimari programlama, işyeri planlaması, kanıta dayalı tasarım, kalite fonksiyon yayılımı, işbirlikçi ve katılımcı tasarım, kapsayıcı tasarım, duyusal tasarım, ergonomik tasarım, kullanıcı simülasyonu ve kullanım sonrası değerlendirme gibi yöntemlerin rolü ayrıntılı biçimde tartışılmaktadır. Bu yöntemlerin, kullanıcı beklentileri ile mimari çözümler arasındaki ilişkiyi anlamaya aracılık ettiği belirtilmektedir. Ayrıca sanal simülasyonlar ve yapay zekâ destekli analizler gibi yeni teknolojilerin entegrasyonu, kullanıcı deneyimi tasarımında daha etkin ve yenilikçi çözümler üretme potansiyeli taşımaktadır. Bu çalışma ile kullanıcı odaklı tasarımın mimarlık pratiğinde sürdürülebilir, kapsayıcı ve insan merkezli bir yaklaşım sunduğu; literatürdeki kavramsal boşlukları doldurarak gelecekteki araştırmalar ve uygulamalar için yol gösterici bir çerçeve oluşturduğu vurgulanmıştır. Kullanıcı odaklı tasarım yaklaşımı, bireylerin mekân algısını ve sosyal-fiziksel ihtiyaçlarını dikkate alan sürdürülebilir bir perspektif ortaya koymaktadır. Sonuç olarak çalışma, kullanıcı odaklı tasarımın mimarlık bağlamında kapsamlı bir tanımını yapılmıştır. Kullanıcı odaklı tasarımda kullanılan yöntemleri bina yaşam döngüsü üzerinden sistematik biçimden örneklemektedir. Böylelikle özellikle Türkçe literatürde görülen kullanıcı odaklı tasarımın tanımına dair bütüncül bir bilgi eksikliğini doldurmaktadır. Bu metin kullanıcı odaklı tasarım çalışmalarında yer almayı amaçlayan araştırmacılar için yol gösterici bir başlangıç niteliğindedir.

Anahtar Kelimeler

Kullanıcı odaklı tasarım, çevre-davranış çalışmaları, insan-mekân etkileşimi, kullanıcı, kullanıcı beklentileri

User-Centered Design in Architecture: Conceptual Framework and Application Approaches

Öz

User-centered design is a design approach developed by centering the psychological, physiological, and spatial needs of individuals. This understanding, shaped within the scope of environmental-behavior studies, presents the functional, emotional, and experiential dimensions of design in an integrated way, taking into account the increase of user satisfaction in building design processes. This study presents the importance, basic principles, and different application approaches of user-centered design in architecture. In this approach, which is discussed through the four main stages of the building life cycle, the roles of methods such as architectural programming, workplace planning, evidence-based design, quality function deployment, collaborative and participatory design, inclusive design, sensory design, ergonomic design, user simulation, and post-occupancy evaluation are discussed in detail. It is stated that these methods mediate understanding the relationship between user expectations and architectural solutions. In addition, the integration of new technologies such as virtual simulations and AI-supported analyses has the potential to produce more effective and innovative solutions in user experience design. With this study, it is emphasized that user-centered design offers a sustainable, inclusive, and human-centered approach in architectural practice; it fills conceptual gaps in the literature and establishes a guiding framework for future research and applications. The user-centered design approach presents a sustainable perspective that takes into account individuals’ spatial perception and social-physical needs. As a result, the study provides a comprehensive definition of user-centered design in the context of architecture. It systematically exemplifies the methods used in user-centered design through the building life cycle. Thus, it fills the lack of holistic information regarding the definition of user-centered design, especially observed in the Turkish literature. This text is a guiding starting point for researchers who aim to take part in user-centered design studies.

Anahtar Kelimeler

User-centered design, environment-behavior studies, human–space interaction, user, user expectations.

Destekleyen Kurum

Yazar bu makalenin araştırılması, yazarlığı ve/veya yayımlanması için hiçbir maddi destek almamıştır.

Etik Beyan

Bu çalışma, doğrudan insan katılımı ya da etik kurul onayı gerektiren nitelikte veri içermediği için etik kurul onayı alınmamıştır.

Kaynakça

Ahmed, K. G., Omar, M. M., Megahed, M., & Alazeezi, S. A. (2022). Involving Young Emirati Women in the Pre-Occupancy Evaluation of “Modern” Housing Designs: Simple Versus Advanced Participatory Tools. Sage Open, 12(2), 21582440221094613.
Akdemir, N. (2017). Tasarım Kavramının Geniş Çerçevesi: Tasarım Odaklı Yaklaşımlar Üzerine Bir İnceleme. ODÜ Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 7(1), 85-94.
Altman, I., & Christensen, K. (Eds.). (2012). Environment and behavior studies: Emergence of intellectual traditions (Vol. 11). New York: Springer Science & Business Media.
Attaianese, E. (2016). Ergonomic design of built environment. Anais do VI Encontro Nacional de Ergonomia do AmbienteConstruÃdo& VII SeminÃ¡ rio Brasileiro de Acessibilidade Integral [= Blucher Design Proceedings, v. 2 n. 7]. SÃ£ o Paulo: Blucher.
Attaianese, E., & Duca, G. (2012). Human factors and ergonomic principles in building design for life and work activities: an applied methodology. Theoretical Issues in Ergonomics Science, 13(2), 187-202.
Aydın Aktaş, Bn., Bozkurt, A, N., & Malec, T. (2023). Creating Archıtectural Programming For A Student Union Project, Aurum Mühendislik Sistemleri ve Mimarlık Dergisi Aurum Journal of Engineering Systems And Architecture, 7(1), 119-143.
Azar, E., O'Brien, W., Carlucci, S., Hong, T., Sonta, A., Kim, J., ... & Zhou, J. (2020). Simulation-aided occupant-centric building design: A critical review of tools, methods, and applications. Energy and Buildings, 224, 110292.
Bellini, E., Macchi, A., Setola, N., & Lindahl, G. (2023). Sensory Design in the Birth Environment: Learning from Existing Case Studies. Buildings, 13(3), 604.
Boy, G. A. (2017). Human-centered design of complex systems: An experience-based approach. Design Science, 3, e8. DOI: https://doi.org/10.1017/dsj.2017.8
Bullinger, H. J., Bauer, W., Wenzel, G., & Blach, R. (2010). Towards user centred design (UCD) in architecture based on immersive virtual environments. Computers in industry, 61(4), 372-379.

Cherry, E. (1999). Programming for Design: From Theory to Practice. New York: John Wiley & Sons.
Combrinck, C., & Porter, C. J. (2021). Co-design in the architectural process. Archnet-IJAR: International Journal of Architectural Research, 5(3), 738-751. DOI 10.1108/ARCH-06-2020-0105
Connell, B.R., Jones, M., Mace, R., Mueller, J., Mullick, A., Ostroff, E., Sanford, J., Steinfeld, E., Story, M., & Vanderheiden, G., (1997). The principles of universal design. https://inside.lanecc.edu/sites/default/files/governance/facilities/principlesofuniversaldesign06-07.pdf
Contato, A., & Ronsivalle, D. (2025). The creative co-design of collective spaces. Two case studies of generating new Spatial and Social Infrastructures. TEMA, 25-40.
d'Anjou, P. (2011). An ethics of authenticity in the client-designer relationship. The Design Journal, 14(1), 28-44.
Dayaratne, R. (2002). “Environment-behaviour research and the practice of architecture: paradigms and paradoxes,” in Built-Environment: Sri Lanka, 3(1), 38-46.
Demir, İ.H., Giran, Ö., & Eken, E. (2011). Konut tasarımında değer yönetimi ve Kalite Fonksiyon Dağılımı’nın entegrasyonu, e-Journal of New World Sciences Academy, 6(4).
Dinç, P. (2002). Problem araştırması”ndan mimari değerlere geçişte bina programlama. Gazi Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi, 17(3), 101-119.
Duerk, D. P. (1993). Architectural programming: Information management for design. New York: Van Nostrand Reinhold.
Eggen, J.H., van den Hoven, E., & Terken, J.M.B. (2016). Human-centered design and smart homes: how to study and design for the home experience? In: J. van Hoof, G.Demiris, and J.M.B. Terken, eds. Handbook of smart homes, health care and well-being. Berlin: Springer, 83–92.
Gann, D., Salter, A., & Whyte, J. (2003) Design Quality Indicator as a tool for thinking, Building Research & Information, 31(5), 318-333, DOI: 10.1080/0961321032000107564
Ghazali, R., Sakip, S. R. M., & Samsuddin, I. (2019). Sensory Design of Learning Environment for Autism: Architects awareness? Journal of ASIAN Behavioural Studies, 4(14), 53-62.
Heylighen, A., Van der Linden, V., & Van Steenwinkel, I. (2017). Ten questions concerning inclusive design of the built environment. Building and environment, 114, 507-517.
Heylighen, A. (2008). Sustainable and inclusive design: a matter of knowledge?. Local Environment, 13(6), 531-540.
Hong, S. W., Schaumann, D., & Kalay, Y. E. (2016). Human behavior simulation in architectural design projects: An observational study in an academic course. Computers, Environment and Urban Systems, 60, 1-11. https://doi.org/10.1016/j.compenvurbsys.2016.07.005
Işıklar Bengi, S., & Topraklı, A. Y. (2020). The perspective of Turkey in the post occupancy evaluation studies. Periodica Polytechnica Architecture, 51(1), 83-91.
Goodman-Deane, J., Langdon, P., & Clarkson J. (2010). Key influences on the user-centred design process, Journal of Engineering Design, 21(2-3), 345-373, DOI: 10.1080/09544820903364912
Jensen, P., K. Alexander, & Fronczek-Munter, A. (2011). Towards an Agenda for User Oriented Research in the Built Environment. 6th Nordic Conference on Construction Economics and Organisation, Copenhagen, Denmark.
Kar, A. Z., & Sarkar, A. (2017). Exploring the role of Environment-Behavior Studies (EBS) in Residential Architecture-From Literature Review to Field Study, International Research Journal of Engineering and Technology, 4(11), 409-418.
Kim, T.W., Cha, S.H., & Kim, Y. (2016). A framework for evaluating user involvement methods in architectural, engineering, and construction projects, Architectural Science Review, 59(2), 136-147, DOI: 10.1080/00038628.2015.1008397
Lang, J. (1987). Creating architectural theory. The role of the behavioral sciences in environmental design. New York: Van Nostland Reinhold.
Lehman, M. L. (2011). How sensory design brings value to buildings and their occupants. Intelligent Buildings International, 3(1), 46-54.
Lowe, L., & R. Cummings. (2009). Small Spaces, Small Budget, Big Results: Creating a User-centered Learning Space on a Budget. Georgia Library Quarterly, 46 (1).
Luck, R. (2018). [Editorial] What is it that makes participation in design participatory design? Design Studies, 59, 1–8.
Luck, R. (2007). Learning to talk to users in participatory design situations. Design studies, 28(3), 217-242.
Mao, J. Y., Vredenburg, K., Smith, P. W., & Carey, T. (2001, November). User-centered design methods in practice: a survey of the state of the art. In Proceedings of the 2001 conference of the Centre for Advanced Studies on Collaborative research (p. 12). IBM Press.
Moore, G. T. (2004). Environment, behaviour and society: A brief look at the field and some current EBS research at the University of Sydney. In The 6th International Conference of the Environment-Behavior Research Association Tianjin, China.
Margolin, V. (1997). Getting to know the user. Design studies, 18(3), 227-236.
Maslova, S. & Burgess, G. (2022). Delivering human-centred housing: understanding the role of post-occupancy evaluation and customer feedback in traditional and innovative social housebuilding in England. Construction Management and Economics, 41(4), 277-292. DOI: 10.1080/01446193.2022.2111694
Nicolini, E. (2022). Built Environment and Wellbeing—Standards, Multi-Criteria Evaluation Methods, Certifications. Sustainability, 14(8), 4754.
Norman, D. A. (2005). Human-centered design considered harmful. interactions, 12(4), 14-19.
Pena, W. M., & Parshall, S. A. (2001). Problem seeking: An architectural programming primer. New York: John Wiley & Sons.
Pennanen, A. (2004). User activity based workspace definition as an instrument for workplace management in multi-user organizations. Helsinki: Haahtela-kehitys Publishing.
Pratt, A., & Nunes, J. (2012). Interactive design: An introduction to the theory and application of user-centered design. China: Rockport Pub.
Preiser, W.F.E. (1995). Post‐occupancy evaluation: how to make buildings work better, Facilities, 13(11), 19-28, https://doi.org/10.1108/02632779510097787
Sanoff, H. (1989). Facility programming In Zube, E. H., and Moore, G. T. (Ed.). Advances in environment, behavior and design (2). New York: Plenum: 239-287
Sanoff, H. (2000). Community Participation Methods in Design and Planning. New York: John Wiley & Sons.
Sanoff, H. (2006). Multiple views of participatory design. METU JFA, 23(2): 131-143.
Stichler, J. F. (2016). Research, research-informed design, evidence-based design: What is the difference and does it matter?. HERD: Health Environments Research & Design Journal, 10(1), 7-12.
Stichler, J. F., & Hamilton, D. K. (2008). Evidence-based design: what is it?. HERD: Health Environments Research & Design Journal, 1(2), 3-4.
Van der Bijl-Brouwer, M., & Dorst, K. (2017). Advancing the strategic impact of human-centred design. Design Studies, 53, 1-23.
Van der Linden, V., Dong, H., & Heylighen, A. (2016). From accessibility to experience: Opportunities for inclusive design in architectural practice. Nordic Journal of Architectural Research, 28(2), 33-59.
Vischer, J. (2008). Towards a User-centred Theory of the Built Environment. Building Research & Information, 36(3), 231–240. doi: 10.1080/09613210801936472
Wever, R., Van Kuijk, j., & Boks, C. (2008). User‐centred design for sustainable behaviour. International Journal of Sustainable Engineering, 1(1), 9-20, DOI: 10.1080/19397030802166205
Xu, L. & Zhang, Z. (2024). Effects of residential indoor environments on occupant satisfaction and performance. Journal of Asian Architecture and Building Engineering, 23(1), 282-293, DOI: 10.1080/13467581.2023.2228866
Xu, H., Zhao, J., Jin, C., Zhu, N., & Chai, Y. (2025). Research on the Multi-Sensory Experience Design of Interior Spaces from the Perspective of Spatial Perception: A Case Study of Suzhou Coffee Roasting Factory. Buildings, 15(8), 1393.
Zamenopoulos, T. & Alexiou, K. (2018). Co-design As Collaborative Research. Connected Communities Foundation Series. Bristol: Bristol University/AHRC Connected Communities Programme.
Zhang, Y., Chen, J., Liu, H., Chen, Y., Xiao, B., & Li, H. (2024). Recent advancements of human-centered design in building engineering: A comprehensive review. Journal of Building Engineering, 108529.
Zhang, Y., Xiao, B., Al-Hussein, M., & Li, X. (2022). Prediction of human restorative experience for human-centered residential architecture design: a non-immersive VR–DOE-based machine learning method. Automation in Construction, 136, 104189.
Zimmerman, A., & Martin, M. (2001) Post-occupancy evaluation: benefits and barriers, Building Research & Information, 29(2): 168-174. https://doi.org/10.1080/0961321001001685
Url-1: User Centered Design (UCD), Şubat 2025 tarihinde erişildi, https://www.interaction-design.org/literature/topics/user-centered-design
Url-2: Peter Zumthor’s Therme Vals: Sensory Architecture in an Alpine Retreat, 20 Ekim 2025 tarihinde erişildi, https://archeyes.com/peter-zumthors-therme-vals-sensory-architecture-in-an-alpine-retreat/
Url-3: Airship Orchestra, 20 Ekim 2025 tarihinde erişildi, https://archello.com/project/airship-orchestra
Url-4: Co-Designing with Nature: How Communities Are Becoming Stewards of Urban Biodiversity, 20 Ekim 2025 tarihinde erişildi, https://www.archdaily.com/1032309/co-designing-with-nature-how-communities-are-becoming-stewards-of-urban-biodiversity
Url-5: Co-designing with users- Building community architecture with the community, 20 Ekim 2025 tarihinde erişildi, https://www.re-thinkingthefuture.com/architectural-community/a2556-co-designing-with-users-building-community-architecture-with-the-community/
Url-6: 15 Examples of Truly Inclusive Architecture, 20 Ekim 2025 tarihinde erişildi, https://www.re-thinkingthefuture.com/rtf-fresh-perspectives/a938-15-examples-of-truely-inclusive-architecture/
Url-7: Ergonomic Design in Architecture Enhancing Comfort and Functionality: Explore how ergonomic principles transform architectural spaces, 20 Ekim 2025 tarihinde erişildi, https://www.coohom.com/article/ergonomic-design-in-architecture-enhancing-comfort-and-functionality
Url-8: Humanscale's Ergonomic Design Templates Are the Ultimate Architect's Tool, 20 Ekim 2025 tarihinde erişildi, https://www.archdaily.com/876603/the-only-design-tool-you-need-humanscale-gets-a-revamp
Url-9: EMEA Engineering Hub in Zurich, 20 Ekim 2025 tarihinde erişildi, https://architizer.com/projects/emea-engineering-hub-in-zurich/
Url-10: Google EMEA Engineering Hub / Camezind Evolution, 20 Ekim 2025 tarihinde erişildi, https://www.archdaily.com/41400/google-emea-engineering-hub-camezind-evolution
Url-11: Tour Google's Zurich Office in These 21 Amazing Photos, 20 Ekim 2025 tarihinde erişildi, https://www.weforum.org/stories/2018/01/googles-zurich-office-has-a-jungle-themed-meeting-room/
Url-12: How to Use AI for Architectural Programming, 20 Ekim 2025 tarihinde erişildi, https://rascoh.com/how-to-use-ai-for-architectural-programming/
Url-13: The Rising Interest in Evidence-Based Office Design, 21 Ekim 2025 tarihinde erişildi, https://en.rockfon.international/about-us/blogs/2023/the-rising-interest-in-evidence-based-design/
Url-14: About EBD, 21 Ekim 2025 tarihinde erişildi, https://www.healthdesign.org/certification-outreach/edac/about-ebd.
Url-15: Evidence-based design in practice, 21 Ekim 2025 tarihinde erişildi, https://aecom.com/without-limits/article/evidence-based-design-in-practice/
Url-16: Tecnomatix products, 20 Ekim 2025 tarihinde erişildi, https://plm.sw.siemens.com/en-US/tecnomatix/products/
Url-17: P-OET: Pre-Occupancy Evaluation Tool, 20 Ekim 2025 tarihinde erişildi, https://mindlab.cloud/p-oet-pre-occupancy-evaluation-tool-2/

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Mimarlık (Diğer)

Bölüm

Derleme

Yazarlar

Sena Işıklar Bengi ^*
0000-0002-1554-5981
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

31 Aralık 2025

Gönderilme Tarihi

9 Eylül 2025

Kabul Tarihi

26 Ekim 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 6 Sayı: 2

DOI

https://doi.org/10.58317/eksen.1780748

IZ

https://izlik.org/JA22UL96UL

APA

Işıklar Bengi, S. (2025). Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları. EKSEN Dokuz Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi, 6(2), 126-151. https://doi.org/10.58317/eksen.1780748

AMA

1.Işıklar Bengi S. Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları. EKSEN-DEÜ MFD. 2025;6(2):126-151. doi:10.58317/eksen.1780748

Chicago

Işıklar Bengi, Sena. 2025. “Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları”. EKSEN Dokuz Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi 6 (2): 126-51. https://doi.org/10.58317/eksen.1780748.

EndNote

Işıklar Bengi S (01 Aralık 2025) Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları. EKSEN Dokuz Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi 6 2 126–151.

IEEE

[1]S. Işıklar Bengi, “Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları”, EKSEN-DEÜ MFD, c. 6, sy 2, ss. 126–151, Ara. 2025, doi: 10.58317/eksen.1780748.

ISNAD

Işıklar Bengi, Sena. “Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları”. EKSEN Dokuz Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi 6/2 (01 Aralık 2025): 126-151. https://doi.org/10.58317/eksen.1780748.

JAMA

1.Işıklar Bengi S. Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları. EKSEN-DEÜ MFD. 2025;6:126–151.

MLA

Işıklar Bengi, Sena. “Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları”. EKSEN Dokuz Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi, c. 6, sy 2, Aralık 2025, ss. 126-51, doi:10.58317/eksen.1780748.

Vancouver

1.Sena Işıklar Bengi. Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları. EKSEN-DEÜ MFD. 01 Aralık 2025;6(2):126-51. doi:10.58317/eksen.1780748

Mimarlıkta Kullanıcı Odaklı Tasarımın Açılımı: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Yaklaşımları

Öz

Anahtar Kelimeler

User-Centered Design in Architecture: Conceptual Framework and Application Approaches

Öz

Anahtar Kelimeler

Destekleyen Kurum

Etik Beyan

Kaynakça

Ayrıntılar

Birincil Dil

Konular

Bölüm

Yazarlar

Yayımlanma Tarihi

Gönderilme Tarihi

Kabul Tarihi

Yayımlandığı Sayı

DOI

IZ

Kaynak Göster