TÜRK CUMHURİYETLERİNDE OKUTULAN ORTAOKUL 8. SINIF TARİH DERS KİTAPLARININ KARŞILAŞTIRMALI ANALİZİ: NİTEL DOKÜMAN İNCELEMESİ

Year 2025, Volume: 21 Issue: 2, 231 - 247, 30.12.2025

İsa Aliç , Barış Çiftçi , Ayşegül Dönmez

https://doi.org/10.17244/eku.1840545

Abstract

Bu çalışmada Türk cumhuriyetlerinden Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde ortaokul sekizinci sınıf düzeyinde okutulan tarih ders kitaplarının karşılaştırmalı analizinin yapılması amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda doküman analizi yönteminin uygulandığı çalışmada Azerbaycan’dan 3, Kazakistan’dan 2, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nden, Türkmenistan’dan ve Türkiye’den 1’er, Kırgızistan’dan 2, Özbekistan’dan 2 olmak üzere toplam 12 adet 8. sınıf tarih ders kitapları incelemeye alınmıştır. Doküman analizi kapsamında çalışmada program dağılımı, metin ve görsellerin kullanımı ile ölçme yöntemleri incelenmiştir. Elde edilen bulgulara göre; ders kitaplarının içerikleri incelendiğinde kitaplarda genel olarak akıcı ve sınıf düzeylerine uygun bir dilin kullanıldığı; önemli noktaların kitapların çoğunluğunda koyu renklerle vurgulandığı ve sıkıcılıktan uzaklaşılması adına da metin kutularına yer verildiği belirlenmiştir. Görsel değerlendirme sonucunda ise özellikle Kazakistan ve Özbekistan’daki ders kitapları daha sade bulunmuş, görsel açıdan en zengin ders kitabının da Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ndeki ders kitabı olduğu belirlenmiştir. Ölçme ve değerlendirme bakımından ise neredeyse tüm kitaplar içerik bakımından yeterli ve zengindir. Bu konuda en kapsamlı kitap Türkiye’deki ders kitabıdır. Öğrencilerin tarihi konulara dikkatlerinin çekilmesi, motivasyonlarının artırılması bakımından ders kitaplarının görsel, anlatım ve ölçme-değerlendirme açısından çağın gerekliliklerine uygun hale getirilmesi ayrıca ülkelerde belirli kriterlere uyum sağlanarak geliştirilmesi tarih konularının öğretimi açısından önemli görülmektedir.

Keywords

Tarih eğitimi , Türk Cumhuriyetleri , Tarih ders kitapları , doküman analizi.

COMPARATIVE ANALYSIS OF 8TH GRADE HISTORY TEXTBOOKS USED IN THE TURKIC REPUBLICS: A QUALITATIVE DOCUMENT ANALYSIS

Abstract

This study aims to conduct a comparative analysis of 8th-grade history textbooks used in the Turkic Republics, including Türkiye, Azerbaijan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan, Turkmenistan, and the Turkish Republic of Northern Cyprus (TRNC). Utilizing a qualitative research design, the study employed document analysis to examine the distribution of content, language and presentation characteristics, visual design elements, and assessment-evaluation practices within the textbooks. A total of twelve textbooks officially approved by the respective ministries of education were analyzed through a criterion-based evaluation rubric developed in line with expert opinions. The findings reveal significant differences among the textbooks regarding their historical scope and pedagogical orientations. Textbooks in Türkiye and TRNC focus exclusively on national history, whereas those in Azerbaijan demonstrate a more balanced structure, integrating national, Turkic, and world history content. Visual and text design features indicate that student-centered approaches are more prominent in Azerbaijan and TRNC textbooks, while textbooks from some countries, such as Uzbekistan, predominantly present dense block texts that may hinder student engagement. Additionally, substantial disparities were found in assessment practices, with Türkiye offering a wider variety of question types targeting higher-order thinking skills. Overall, the study concludes that although the Turkic Republics share a common historical legacy, their history education practices diverge considerably due to varying national policies and pedagogical priorities. It is recommended that history textbooks be improved in terms of content balance, visual design, and assessment strategies to better support the development of historical thinking skills and a comprehensive historical perspective among students.

Keywords

History education , Turkic Republics , history textbooks , document analysis

References

• I. Academic and Theoretical Sources
• Anderson, L. W., & Krathwohl, D. R. (Eds.). (2001). A taxonomy for learning, teaching, and assessing: A revision of Bloom’s taxonomy of educational objectives. Longman.
• Black, P., & Wiliam, D. (1998). Assessment and classroom learning. Assessment in Education: Principles, Policy & Practice, 5(1), 7–74. https://doi.org/10.1080/0969595980050102
• Bloom, B. S. (2010). A taxonomy for learning, teaching, and assessing: A revision of Bloom's taxonomy of educational objectives. Longman.
• Bloom, B. S., Engelhart, M. D., Furst, E. J., Hill, W. H., & Krathwohl, D. R. (1956). Taxonomy of educational objectives: The classification of educational goals. Handbook I: Cognitive domain. David McKay.
• Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2018). Bilimsel araştırma yöntemleri (25. baskı). Ankara: Pegem Akademi.
• Kalyoncu, S. (2022). Moğolistan’ın ortaokul tarih ders kitapları üzerine bir inceleme. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 4(7), 421–440.
• Koruroğlu, A., & Baskan, G. A. (2013). An overview and history education in Republic of Turkey and Turkish Republic of Northern Cyprus. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 89, 786–791.
• Levie, W. H., & Lentz, R. (1982). Effects of text illustrations: A review of research. Educational Communication and Technology Journal, 30(4), 195–232.
• Levstik, L. S., & Barton, K. C. (2011). Doing history: Investigating with children in elementary and middle schools. Routledge.
• Mayer, R. E. (2014). Incorporating motivation into multimedia learning. Learning and Instruction, 29, 171–173.
• Paivio, A. (1991). Dual coding theory: Retrospect and current status. Canadian Journal of Psychology, 45(3), 255–287.
• Seixas, P., & Morton, T. (2012). The big six historical thinking concepts. Nelson Education.
• Shepard, L. A. (2000). The role of assessment in a learning culture. Educational Researcher, 29(7), 4–14.
• Vural, Y., & Özuyanık, E. (2008). Redefining identity in the Turkish-Cypriot school history textbooks: A step towards a united federal Cyprus. South European Society and Politics, 13(2), 133–154.
• Wineburg, S. (2010). Historical thinking and other unnatural acts. Phi Delta Kappan, 92(4), 81–94.
• II. Textbooks Examined in the Study
• Azerbaijan Kıdırəli Darxan, & Babayar, Q. (2023). Ortaq Türk Tarixi 8: Dərs Vəsaiti. Beynəlxalq Türk Akademiyası.
• Mahmudlu, Y., Əliyev, Q., Hüseynova, L., Əlişova, H., Cabbarov, H., Musayeva, E., & Bəhrəmova, S. (2023). Azərbaycan Tarixi 8: Dərslik. Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi.
• Şükürov, K., Ağalarov, P., Quliyev, N., Mımmədov, K., Talibli, T., & Hüseynov, E. (2023). Ümumi Tarix 8: Dərslik. Şərq-Qərb Açıq Səhmdar Cəmiyyəti.
• Turkey Baydar, S., & Öztürk, F. (2018). Ortaokul ve İmam Hatip Ortaokulu Türkiye Cumhuriyeti İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 8. Devlet Kitapları.
• Kazakhstan Абдразаккызы, А. Н., Налдыбековна, М. К., & Иртысовна, Б. К. (2018). Дүниежүзі Тарихы 8. Мектеп.
• Talas, O., Болатовна, Х. Г., Ерсайыновна, К. Т., & Сагатовна, N. М. (2018). Қазақстан Тарихы 8. Мектеп.
• Turkish Republic of Northern Cyprus Özkul, A. E., Kızılduman, B., Karamanoğlu, M., Uçar, N., Akcansoy, Y., Taş, R., & Selçuk, H. (2021). 8. Sınıf Kıbrıs ve Kıbrıs Türk Tarihi Ders Kitabı. KKTC Millî Eğitim Bakanlığı.
• Kyrgyzstan Наматбекович, O. T., & Кадырмамбетович, Ч. T. (2014). История Кыргызстана: Xıx йыл 8. Подписано в печать.
• Көбөгөнович, D. A., Калматович, I. M., & Балталиевич, S. Ö. (2007). Жаны Тарых 8. Учкун.
• Uzbekistan Abduraimova, D., Vaxxobova, M., Tolochko, Y., & Azizova, G. (2019). Jahon Tarixi (XVI–XIX. asrning 60-yillari). Choʻlpon Nomidagi Nashriyot.
• Mirzayev, T., Jayev, Sh. Xo., Greshnikova, T., Sodiqova, F., & G‘ulomova, Z. (2014). O’zbekiston Tarixi (XVI–XIX. asrning birinci yarimi). O‘qituvchi Nashriyat.
• Turkmenistan Farmonov, R., Jo‘rayev, U., & Ergashev, S. (2019). Dünýä Taryhy (XVI–XIX asyryň 60-njy ýyllary). Neşirýat.