Kutadgu Bilig’deki “Tuşı” Çekim Edatı Üzerine
Abstract
Türk-İslam medeniyetinin en önemli eserlerinden biri Kutadgu Bilig’dir. Eser bugüne kadar birçok incelemeye konu olsa da metinde hâlen gözden kaçmış, kesin bir sonuca bağlanmamış veya yeniden yorumlanması gereken dil malzemelerinin bulunduğu aşikârdır. Bu yazıda, Kutadgu Bilig’de çekim edatı olarak işletilen “tuşı” (<tuş+ı) sözcüğü üzerinde durulmuştur. Tuşı, eser için hazırlanan İndeks’te “tuş” maddesi altında değerlendirilmiştir. Bu tavır, Türkçenin tarihsel söz varlığındaki bir sözcüğün/yapının fark edilmemesine yol açmıştır. Eserde 22 yerde çekim edatı görevi yüklenen bu sözcük, tuş (=eş, benzer, denk; karşı) sözcüğüne teklik üçüncü kişi iyelik eki getirilerek elde edilmiştir. Sözcüğün dilbilgiselleşmesi sürecinde üzerindeki iyelik ekinin kalıplaşması etkili olmuştur. Tuşı, yalın hâldeki sözcüklerden sonra “gibi”, “kadar”, “için” anlamlarında, yönelme hâli ekli sözcüklerden sonra ise “karşı/karşılık”
anlamındadır. Örnekleri Karahanlı dönemi eserlerinde yoğunlaşan bu sözcüğe bugüne kadar yapılan çalışmalarda araştırmacılar tarafından değinilmemiştir. Dil araştırmalarında böyle bir çekim edatının varlığından söz eden tek çalışma, Yong-Sōng Li’ye ait Türk Dillerinde Sontakılar adlı eserdir. Fakat Li’nin tespitleri hayli eksik olup bu çekim edatının bütün özelliklerini yansıtmamaktadır.
Keywords
References
- Akar, Ali (2013). Muğla ve Yöresi Ağızları, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
- Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III (İndeks), Haz. Kemal Eraslan, Osman Fikri Sertkaya ve Nuri Yüce, İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. —— (1991). Kutadgu Bilig I (Metin), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. —— (1998). Kutadgu Bilig II (Çeviri), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. —— (2006). Atebetü’l-Hakayık, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
- Ata, Aysu (1997). Kısasü’l-Enbiya II (Dizin), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. —— (1998). Nehcü’l-Feradis II (Dizin), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. —— (2004). Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
- Atalay, Besim (2006). Divanü Lügat-it-Türk, Cilt IV, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
- Atay, Ayten (2014). Çağatay Türkçesinde Edatlar, Konya: Çizgi Kitabevi Yayınları.
- Banguoğlu, Tahsin (1998). Türkçenin Grameri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
- Barutçu-Özönder, Sema (2011). “Türkçede Edat Kavramı”, Türk Gramerinin Sorunları, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, s.73-74.
- Caferoğlu, Ahmet (1968). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Details
Primary Language
Turkish
Subjects
-
Journal Section
Research Article
Authors
Publication Date
December 1, 2015
Submission Date
December 1, 2015
Acceptance Date
-
Published in Issue
Year 2015 Number: 69
APA
Uysal, İ. N. (2015). Kutadgu Bilig’deki “Tuşı” Çekim Edatı Üzerine. Erdem, 69, 87-100. https://doi.org/10.32704/erdem.537384
AMA
1.Uysal İN. Kutadgu Bilig’deki “Tuşı” Çekim Edatı Üzerine. Erdem. 2015;(69):87-100. doi:10.32704/erdem.537384
Chicago
Uysal, İdris Nebi. 2015. “Kutadgu Bilig’deki ‘Tuşı’ Çekim Edatı Üzerine”. Erdem, nos. 69: 87-100. https://doi.org/10.32704/erdem.537384.
EndNote
Uysal İN (December 1, 2015) Kutadgu Bilig’deki “Tuşı” Çekim Edatı Üzerine. Erdem 69 87–100.
IEEE
[1]İ. N. Uysal, “Kutadgu Bilig’deki ‘Tuşı’ Çekim Edatı Üzerine”, Erdem, no. 69, pp. 87–100, Dec. 2015, doi: 10.32704/erdem.537384.
ISNAD
Uysal, İdris Nebi. “Kutadgu Bilig’deki ‘Tuşı’ Çekim Edatı Üzerine”. Erdem. 69 (December 1, 2015): 87-100. https://doi.org/10.32704/erdem.537384.
JAMA
1.Uysal İN. Kutadgu Bilig’deki “Tuşı” Çekim Edatı Üzerine. Erdem. 2015;:87–100.
MLA
Uysal, İdris Nebi. “Kutadgu Bilig’deki ‘Tuşı’ Çekim Edatı Üzerine”. Erdem, no. 69, Dec. 2015, pp. 87-100, doi:10.32704/erdem.537384.
Vancouver
1.İdris Nebi Uysal. Kutadgu Bilig’deki “Tuşı” Çekim Edatı Üzerine. Erdem. 2015 Dec. 1;(69):87-100. doi:10.32704/erdem.537384