![Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches] Kapak](https://dergipark.org.tr/media/cache/journal_croped/8840/7a2a/f31d/69ad3ada45c121.94418680.jpeg)
BOSNA KADISI MEVLÂNÂ GINÂÎ (ö. 969/1561-1562’den sonra)’NİN ACÂİBÜ’L-MAHLÛKÂT TÜRÜNDEKİ TERCÜMESİ “MİR’ÂT-I KÂİNÂT”
Öz
Acâyibü’l-Mahlûkât kitapları yazıldığı devrin coğrafyası ve kozmografyası hakkındaki bilgiler başta olmak üzere tarih, astroloji, zooloji, botanik, mitoloji, biyoloji, alternatif tıp ve sosyal yaşam gibi alanlar hakkındaki bilgileri ve bazı olağanüstü unsurları bünyesinde barındıran ansiklopedik eserlerdir. İlk yazılan Acâyibü’l-Mahlûkât kitabı İran edebiyatında Ebü’l-Hüseyin Abdurrahman bin Ömer es-Sûfî (ö. 376/986) tarafından 374-75/984-85 yılları arasında kaleme alınmıştır. 12. yüzyıldan itibaren İran ve Arap edebiyatlarında bu türe ait eserler verilmeye devam etmiştir. Ahmed et-Tûsî (ö. 570-71/1175’den sonra)’nin 570-71/1175 yılında kaleme aldığı Farsça “Acâyibü’l-Mahlûkat ve Garâyibü’l-Mevcûdât” adlı eseri ile 13. yüzyılda Kazvînî (ö. 682/1283)’nin aynı isimle kaleme aldığı Arapça Acâyibü’l-Mahlûkât’ı bu türde yazılan diğer eserlere kaynaklık etmiştir. Bu tür 14. yüzyıldan itibaren tercüme yolu ile Türk edebiyatına girmiştir. Türk edebiyatında 16. yüzyıldaki Acâyibü’l-Mahlûkât türü eserlerden biri olan “Mir’ât-ı Kâinât”, Bosna Kadısı Mevlânâ Gınâî (ö. 969/1561-62’den sonra) tarafından Arapça kaleme alınmış olan “Tuhfetü’l-Acâib ve Turfetü’l-Garâib” adlı eserden 969/1561-62 yılında yapılmış olan bir tercümedir. Eserin Arapçası İzzeddin İbnü’l-Esîr adı ile tanınan Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî (ö. 630/1233) tarafından telif edilmiştir. Gınâî’nin eserinin, “Mir’âtü’l-Kâinât” adıyla Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphanesi numara MT 492 ve “Mir’ât-ı Kâ’inât, Hikâyât-ı Terceme-i Tuhfetü’l-Acâyib ve Garâyib bildirir” şeklinde başlayan bir ibare ile Berlin Devlet Kütüphanesi Ms. Or. Oct. 3663 numarada kayıtlı olmak üzere tespit edilen iki nüshası mevcuttur.
Bu çalışmada öncelikle acâyibü’l-mahlûkât türüne dair genel bilgilere değinilecek ardından Bosna Kadısı Mevlânâ Gınâî ve bu tür içerisinde kaleme almış olduğu “Mir’ât-ı Kâinât” adlı tercüme eseri hakkında bilgi verilecektir.
Anahtar Kelimeler
Acâyibü’l-Mahlûkât, Bosna Kadısı Mevlânâ Gınâî, Mir’ât-ı Kâinât, Coğrafya, Kozmografya.
Kaynakça
- AÇIKGÖZ, Osman Nuri (1974). Ahmed Bîcan, Acâibü’l-Mahlûkât, Bitirme Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
- ADIVAR, Adnan (2017). Osmanlı Türklerinde İlim, İstanbul: Remzi Kitabevi.
- AK, Mahmut (1997). Menâzırü’l-Avâlim (Metin), Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
- AL, Şerife Burcu (2010). Acâibü’l Mahlûkât Giriş Metin İnceleme Dizin Sözlük, Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, Sakarya.
- Âşık Mehmed (2007). Menâzırü’l-Avâlim, (3 cilt), (Haz: Mahmut Ak), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- AYDIN, Beyza (2021). Mir‘ât-ı Acâibü‘l-Mahlûkât ve Keşf-i Garâibü‘l-Mevcûdât (İnceleme-Transkriptli Metin-100a-200a), Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi, Antalya.
- BARDAKÇI, Ramazan (2022). “Acâ'ibü'l-Mahlûkât ve Garâ'ibü'l-Mevcûdât Tercümesi”, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/aca-ibu-l-mahlukat-ve-gara-ibu-l-mevcudat-tercumesi. [Erişim Tarihi: 15 Aralık 2022].
- BARDAKÇI, Ramazan (2022). “Tezkiretü'l-Acâyib ve Tercümetü'l-Garâyib (Eyyûb bin Halîl)”, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/tezkiretu-l-acayib-ve-tercumetu-l-garayib-eyyub-bin-halil. [Erişim Tarihi: 15 Aralık 2022].
- BAŞKAN, Gülhan (2007). Manisa İl Halk Kütüphanesi’nde 45 Hk. 5355 No’da Kayıtlı Sürûrî Çevirisi Acâibü’l-Mahlûkât Adlı Eserin Minyatürlerinin İncelenmesi, Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi, Kayseri.
- BİLGE, Mustafa Lütfi (2000). “İbnü’l-Verdî, Sirâceddin”, TDV İslam Ansiklopedisi, C.21, s.s. 238-239.
