Research Article

Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri

Volume: 11 Number: 2 May 15, 2026
EN TR

Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri

Abstract

Bu çalışma, 2009–2023 döneminde Türkiye’de karayolu trafik kazalarına bağlı ölümlerin ve yaralanmaların halk sağlığı yükünü nicel olarak ortaya koymayı amaçlamaktadır. Özellikle 2015 yılındaki tanımsal değişiklik (30-gün standardı) ve 2020’deki COVID-19 pandemisi şoku, kesintili zaman serisi (KZS) yaklaşımıyla incelenmiştir. Bağımlı değişken olarak milyon nüfus başına ölüm (DPM, log-dönüşümlü) kullanılmış; Newey–West standart hatalarıyla tahmin edilen segmentli OLS modeline seviye ve eğim kırılmaları dahil edilmiştir. Artık yapısı ACF/PACF ve Ljung–Box testleriyle değerlendirilmiş; karşı-olgusal ölümler 2012–2019 eğiliminden türetilmiştir. Bulgular, 2015’te anlamlı bir düzey artışı (+0.89 log-DPM, p<0,001), 2020’de düzey düşüşü (−0.30, p<0,001) ve 2020 sonrasında pozitif eğim değişimi (+0.17/yıl, p<0,001) olduğunu göstermektedir. 2020–2023’te gözlenen DPM, beklenen değerlerin altında kalmıştır (örn. 2020’de 58 gözlenen vs 97 beklenen). Olgu-ölüm oranı (CFR) 2012’de %1,38’den 2023’te %1,83’e yükselmiş; yaz aylarında zirve yapan mevsimsel desenler ve iller arasında belirgin farklılıklar saptanmıştır. Sonuçlar, ölçüm standardizasyonu ve maruziyet şoklarının eğilimleri güçlü biçimde etkilediğini, pandemi sonrası eğim artışının ise risklerin yeniden yükseldiğine işaret ettiğini göstermektedir. Bulgular, hız yönetimi, davranışsal uyum ve travma bakım zincirini bütünleyen hedefli politika paketlerinin gerekliliğini ortaya koymaktadır.

Keywords

References

  1. World Health Organization. Global status report on road safety 2023. Geneva: World Health Organization; 2023.
  2. World Health Organization. Global plan for the decade of action for road safety 2021–2030. Geneva: World Health Organization; 2021.
  3. European Commission. 2023 road safety statistics: 20,400 lives lost on EU roads. Brussels: European Commission; 2024.
  4. European Commission. Provisional road safety statistics 2024. Brussels: European Commission; 2025.
  5. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). Karayolu trafik kaza istatistikleri 2023. Ankara: TÜİK; 2024.
  6. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). Karayolu trafik kaza istatistikleri 2015. Ankara: TÜİK; 2015.
  7. UNECE, WHO, ITF, Eurostat. Glossary for transport statistics. 5th ed. Geneva: United Nations Economic Commission for Europe; 2020.
  8. Aarts L, Van Schagen I. Driving speed and the risk of road crashes: a review. Accid Anal Prev. 2006;38(2):215-24. DOI:10.1016/j.aap.2005.07.004.

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Health Promotion, Public Health (Other)

Journal Section

Research Article

Publication Date

May 15, 2026

Submission Date

January 7, 2026

Acceptance Date

April 20, 2026

Published in Issue

Year 2026 Volume: 11 Number: 2

APA
Bulut, C. (2026). Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri. Eskişehir Türk Dünyası Uygulama Ve Araştırma Merkezi Halk Sağlığı Dergisi, 11(2), 141-158. https://doi.org/10.35232/estudamhsd.1858281
AMA
1.Bulut C. Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri. ESTUDAM Public Health Journal. 2026;11(2):141-158. doi:10.35232/estudamhsd.1858281
Chicago
Bulut, Canan. 2026. “Trafik Kazaları Ve Halk Sağlığı: 2009–2023 Yılları Kesintili Zaman Serisi Ve Panel Bulgularına Dayalı önlenebilir ölüm Tahminleri”. Eskişehir Türk Dünyası Uygulama Ve Araştırma Merkezi Halk Sağlığı Dergisi 11 (2): 141-58. https://doi.org/10.35232/estudamhsd.1858281.
EndNote
Bulut C (May 1, 2026) Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri. Eskişehir Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Halk Sağlığı Dergisi 11 2 141–158.
IEEE
[1]C. Bulut, “Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri”, ESTUDAM Public Health Journal, vol. 11, no. 2, pp. 141–158, May 2026, doi: 10.35232/estudamhsd.1858281.
ISNAD
Bulut, Canan. “Trafik Kazaları Ve Halk Sağlığı: 2009–2023 Yılları Kesintili Zaman Serisi Ve Panel Bulgularına Dayalı önlenebilir ölüm Tahminleri”. Eskişehir Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Halk Sağlığı Dergisi 11/2 (May 1, 2026): 141-158. https://doi.org/10.35232/estudamhsd.1858281.
JAMA
1.Bulut C. Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri. ESTUDAM Public Health Journal. 2026;11:141–158.
MLA
Bulut, Canan. “Trafik Kazaları Ve Halk Sağlığı: 2009–2023 Yılları Kesintili Zaman Serisi Ve Panel Bulgularına Dayalı önlenebilir ölüm Tahminleri”. Eskişehir Türk Dünyası Uygulama Ve Araştırma Merkezi Halk Sağlığı Dergisi, vol. 11, no. 2, May 2026, pp. 141-58, doi:10.35232/estudamhsd.1858281.
Vancouver
1.Canan Bulut. Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri. ESTUDAM Public Health Journal. 2026 May 1;11(2):141-58. doi:10.35232/estudamhsd.1858281

International Peer Reviewed Journal

Crossref Content Registration logo


The journal adopts Open Access Policy and does not request article proccessing charge (APC), article publishing charge or any other charges.

by-nc.eu.png
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License