Araştırma Makalesi

Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri

Cilt: 11 Sayı: 2 15 Mayıs 2026
PDF İndir
EN TR

Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri

Öz

Bu çalışma, 2009–2023 döneminde Türkiye’de karayolu trafik kazalarına bağlı ölümlerin ve yaralanmaların halk sağlığı yükünü nicel olarak ortaya koymayı amaçlamaktadır. Özellikle 2015 yılındaki tanımsal değişiklik (30-gün standardı) ve 2020’deki COVID-19 pandemisi şoku, kesintili zaman serisi (KZS) yaklaşımıyla incelenmiştir. Bağımlı değişken olarak milyon nüfus başına ölüm (DPM, log-dönüşümlü) kullanılmış; Newey–West standart hatalarıyla tahmin edilen segmentli OLS modeline seviye ve eğim kırılmaları dahil edilmiştir. Artık yapısı ACF/PACF ve Ljung–Box testleriyle değerlendirilmiş; karşı-olgusal ölümler 2012–2019 eğiliminden türetilmiştir. Bulgular, 2015’te anlamlı bir düzey artışı (+0.89 log-DPM, p<0,001), 2020’de düzey düşüşü (−0.30, p<0,001) ve 2020 sonrasında pozitif eğim değişimi (+0.17/yıl, p<0,001) olduğunu göstermektedir. 2020–2023’te gözlenen DPM, beklenen değerlerin altında kalmıştır (örn. 2020’de 58 gözlenen vs 97 beklenen). Olgu-ölüm oranı (CFR) 2012’de %1,38’den 2023’te %1,83’e yükselmiş; yaz aylarında zirve yapan mevsimsel desenler ve iller arasında belirgin farklılıklar saptanmıştır. Sonuçlar, ölçüm standardizasyonu ve maruziyet şoklarının eğilimleri güçlü biçimde etkilediğini, pandemi sonrası eğim artışının ise risklerin yeniden yükseldiğine işaret ettiğini göstermektedir. Bulgular, hız yönetimi, davranışsal uyum ve travma bakım zincirini bütünleyen hedefli politika paketlerinin gerekliliğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. World Health Organization. Global status report on road safety 2023. Geneva: World Health Organization; 2023.
  2. World Health Organization. Global plan for the decade of action for road safety 2021–2030. Geneva: World Health Organization; 2021.
  3. European Commission. 2023 road safety statistics: 20,400 lives lost on EU roads. Brussels: European Commission; 2024.
  4. European Commission. Provisional road safety statistics 2024. Brussels: European Commission; 2025.
  5. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). Karayolu trafik kaza istatistikleri 2023. Ankara: TÜİK; 2024.
  6. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). Karayolu trafik kaza istatistikleri 2015. Ankara: TÜİK; 2015.
  7. UNECE, WHO, ITF, Eurostat. Glossary for transport statistics. 5th ed. Geneva: United Nations Economic Commission for Europe; 2020.
  8. Aarts L, Van Schagen I. Driving speed and the risk of road crashes: a review. Accid Anal Prev. 2006;38(2):215-24. DOI:10.1016/j.aap.2005.07.004.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Sağlığın Geliştirilmesi, Halk Sağlığı (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

15 Mayıs 2026

Gönderilme Tarihi

7 Ocak 2026

Kabul Tarihi

20 Nisan 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 11 Sayı: 2

Kaynak Göster

APA
Bulut, C. (2026). Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri. Eskişehir Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Halk Sağlığı Dergisi, 11(2), 141-158. https://doi.org/10.35232/estudamhsd.1858281
AMA
1.Bulut C. Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri. ESTÜDAM Halk Sağlığı Dergisi. 2026;11(2):141-158. doi:10.35232/estudamhsd.1858281
Chicago
Bulut, Canan. 2026. “Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri”. Eskişehir Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Halk Sağlığı Dergisi 11 (2): 141-58. https://doi.org/10.35232/estudamhsd.1858281.
EndNote
Bulut C (01 Mayıs 2026) Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri. Eskişehir Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Halk Sağlığı Dergisi 11 2 141–158.
IEEE
[1]C. Bulut, “Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri”, ESTÜDAM Halk Sağlığı Dergisi, c. 11, sy 2, ss. 141–158, May. 2026, doi: 10.35232/estudamhsd.1858281.
ISNAD
Bulut, Canan. “Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri”. Eskişehir Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Halk Sağlığı Dergisi 11/2 (01 Mayıs 2026): 141-158. https://doi.org/10.35232/estudamhsd.1858281.
JAMA
1.Bulut C. Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri. ESTÜDAM Halk Sağlığı Dergisi. 2026;11:141–158.
MLA
Bulut, Canan. “Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri”. Eskişehir Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Halk Sağlığı Dergisi, c. 11, sy 2, Mayıs 2026, ss. 141-58, doi:10.35232/estudamhsd.1858281.
Vancouver
1.Canan Bulut. Trafik kazaları ve halk sağlığı: 2009–2023 yılları kesintili zaman serisi ve panel bulgularına dayalı önlenebilir ölüm tahminleri. ESTÜDAM Halk Sağlığı Dergisi. 01 Mayıs 2026;11(2):141-58. doi:10.35232/estudamhsd.1858281

Uluslararası Hakemli Dergi

Crossref Content Registration logo

Dergimiz Açık Erişim Politikasını benimsemiş olup dergimize gönderilen yayınlar için gerek değerlendirme gerekse yayınlama dahil yazarlardan hiçbir ücret talep edilmemektedir. 

by-nc.eu.png

Bu eser Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır.