Folklorun Modern Edebî Türlere Yansıması: Kemal Bilbaşar ve Türk Su Kültü Örneği

Öz

Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının önemli yazarlarından biri olan Kemal Bilbaşar (1910-1983) romanlarının kurgusunu meydana getirirken farklı konuları, çevreleri ve farklı sınıflardan karakterleri işleyerek zengin bir atmosfer yaratır. Toplumcu gerçekçi bir yazar olmanın getirdiği kaygıyla da bu atmosfer içerisinde halkın; yaşayışını, düşünüşünü, inanç şeklini, giyinişini, yiyip içmesini, âdetlerini, geleneklerini, göreneklerini, özetle bütün kültürel kodlarını titiz bir araştırmacı gibi ele almaya gayret gösterir. Buna bağlı olarak eserlerinde halk bilimi unsurları ile ilgili ayrı bir dikkat geliştirir. Bahsi geçen unsurlar arasında nitelik bakımından kurgunun önemli bir parçası olarak Türk su kültü ile ilgili unsurların çokluğu göze çarpmaktadır. Bu çalışmada, Denizin Çağırışı (1943), Ay Tutulduğu Gece (1961), Cemo (1966), Memo (2 Cilt, 1968-1969), Yeşil Gölge (1970), Yonca Kız (1971), Başka Olur Ağaların Düğünü (1972), Kölelik Dönemeci (1977), Bedoş (1980) ve Zühre Ninem (1981) olmak üzere Kemal Bilbaşar’ın on romanı Türk su kültünün kurguda yer alış şekli bakımından tematik bir yaklaşımla inceledim. Kemal Bilbaşar’ın Türk su kültünü kurguda işleyiş tarzından hareketle geniş anlamda toplumsal kültür; dar anlamda ise halk bilimi ile kurduğu yakın ilişki değerlendirdim.

Anahtar Kelimeler

• kurgu
• Türk edebiyatı
• Türk romanı
• halk bilimi
• kült

Reflection of Folklore on Modern Literary Genres: Kemal Bilbaşar and the Turkish Water Cult

Öz

Kemal Bilbaşar (1910-1983), one of the prominent authors of Turkish literature during the Republican era, creates a rich atmosphere in his novels by addressing different subjects, environments, and characters from various classes. With the concern of being a social realist writer, he meticulously examines the way people live, think, believe, dress, eat, and drink, and their customs, traditions, and cultural codes, much like a diligent researcher. Consequently, he develops a particular attention to folklore elements in his works. Among these elements, the numerous aspects related to Turkish water cult stand out as a significant part of the fiction. The present article analyzes Kemal Bilbaşar’s ten novels, including Denizin Cağırışı (1943), Ay Tutulduğu Gece (1961), Cemo (1966), Memo (2 Volumes, 1968-1969), Yeşil Gölge (1970), Yonca Kız (1971), Başka Olur Ağaların Düğünü (1972), Kölelik Dönemeci (1977), Bedos (1980), and Zühre Ninem (1981) with a thematic approach in terms of the way the Turkish water cult takes place in fiction. Based on how Kemal Bilbaşar handles the Turkish water cult in fiction, the close relationship he establishes with social culture in a broad sense and folklore in a narrow sense is evaluated.

Anahtar Kelimeler

• fiction
• Turkish literature
• Turkish novel
• folklore
• cult

Kaynakça

1. Acıpayamlı, O. (1978). Halkbilim terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
2. Akman, E. (2016). Türk ve dünya kültüründeki su kültü üzerine düşünceler. Kastamonu Eğitim Dergisi, 10 (1), 1-10.
3. Artun, E. (2006). Anonim Türk halk edebiyatı nesri. Kitabevi.
4. Aycan, İ. (1994). Ebû Süfyân. Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, 10. (230-232) Türkiye Diyanet Vakfı.
5. Bachelard, G. (2006). Su ve düşler-maddenin imgelemi üzerine bir deneme (O. Kunal, Çev.) Yapı Kredi.
6. Bağcı, M. (2008). Kemal Bilbaşar’ın hikâyeleri, romanları ve tiyatroları üzerine bir inceleme [Yayımlanmamış doktora tezi] Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
7. Bars, M. E. (2014). Türk kültüründe ağaç kültü ve Şor kahramanlık destanlarına yansımaları. The Journal of Academic Social Science Studies, 27, 379-398.
8. Baysal, N. (2020). Türk halk kültüründe su. Gece.

9. Baysal, N. (2020). İnanç sistemi merkezli bir bakış ile Türk doğum geleneğinde su. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 9 (3), 1106-1124.
10. Beydili, C. (2004). Türk mitolojisi ansiklopedik sözlük (E. Ercan, Çev.) Yurt.
11. Bilbaşar, K. (2015a). Bedoş. Can.
12. Bilbaşar, K. (2015b). Kölelik dönemeci. Can.
13. Bilbaşar, K. (2015c) Yeşil gölge. Can.
14. Bilbaşar, K. (2015d). Zühre ninem. Can.
15. Bilbaşar, K. (2020). Ay tutulduğu gece. Can.
16. Bilbaşar, K. (2021a). Cemo. Can.
17. Bilbaşar, K. (2021b). Denizin çağırışı. Can.
18. Bilbaşar, K. (2021c). Memo. Can.
19. Çam, E. (2020). Ziyaret mekânlarında derdin dermanı su. E. Gürsoy Naskali (Ed.) Su kitabı (475-490) Kitabevi.
20. Dilek, İ. (2020). Kült kavramı ve söz kültü. Bilig, 95, 47-77.
21. Eliade, M. (2005). Dinler tarihi-inançlar ve ibadetlerin morfolojisi (M. Ünal Çev.) Serhat.
22. Enginün, İ.(2007). Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı. Dergâh.
23. Eren, M. (2022). Ulubey (Ordu) yöresinden örneklerle Türk halk kültürü. Gece.
24. Freud, S. (2022). Totem ve tabu (S. Pişkinsoy Çev.) Olimpos.
25. Hançerlioğlu, O. (2000). Dünya inançları sözlüğü. Remzi.
26. Huyugüzel, Ö. F. (2018). Eleştiri terimleri sözlüğü. Dergâh.
27. İnan, A. (2010). Türklerde su kültü ile ilgili gelenekler (Ed. yok) 60. doğum yılı münasebetiyle Fuad Köprülü armağanı. (249-403) Türk Tarih Kurumu.
28. İnan, A. (1986). Tarihte ve bugün Şamanizm-materyaller araştırmalar. Türk Tarih Kurumu.
29. Karataş, A. İ. (2013). Türk İslâm kültüründe su. III. Uluslararası Bursa Su Kongresi ve Sergisi.
30. Lukács, G. (2014). Roman kuramı (C. Soydemir Çev.) Metis.
31. Özdemir, B. (2021). Eski çağda su kültü. Türkiye Klinikleri ve Tıp Etiği-Hukuku-Tarihi Dergisi, 29 (1), 119-125.
32. Roux, J.P. (1994). Türklerin ve Moğolların eski dini (A. Kazancıgil Çev.) İşaret.
33. Sakaoğlu, S. (1976). 101 Anadolu efsanesi. Damla.
34. Savran, H. (2020). Türklerde suya saygı ve su kültürü, E. Gürsoy Naskali (Ed.) Su kitabı (391-403) Kitabevi.
35. Stevick, P. (2004). Roman teorisi (S. Kantarcıoğlu Çev.) Akçağ.
36. Tekataş, S. (2018). Kemal Bilbaşar’ın toplumsal romanlarında folklorik unsurlar [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
37. Türk Dil Kurumu (2011). Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu.
38. Türkyılmaz, A. (2013). İslamiyet öncesi Türklerde su kültü ve günümüze yansımaları. Bilim ve Kültür Uluslararası Kültür Araştırmaları Dergisi, 4, 83-100.
39. Uçar, H. (2020). Bir kültün özellikleri: Türklerde su kültü. Kültür Araştırmaları Dergisi, 7, 24-47.
40. Ülken, H. Z. (2021). Anadolu kültürü üzerine makaleler. Doğu Batı.
41. Yıldız Altın, K. (2019). Kült ve kültür arasında: yeni bir kült tanımlamasına doğru. Motif Akademi Halk Bilimi Dergisi, 12 (28), 1052-1068.