Mal’ta-Buret’ Kültürü ile Türk Folkloru Arasındaki Benzerlikler

Öz

Mal’ta-Buret’ Kültürü, MÖ 24-15 bin yılları arasında Baykal Gölü’nün kuzeyba tısında, Angara Nehri vadisinde teşekkül etmiş ve gelişmiştir. Dünyanın ilk toplu konut ve özgün yaşam alanlarından biri olan bu bölgede yapılan kazılarda 19 ko nut, 13.000 civarında arkeolojik eser ve mezarlar ortaya çıkarılmıştır. Bunlardan yaklaşık 850 eser, burada yaşayan toplumun kültür ve sanatına dair eşsiz orijinal veriler sunmaktadır. Bahsedilen coğrafi alan binlerce yıldır Türkçe konuşan halkla rın yurdudur. Nitekim “Angara” adının Türkçe kökenli olması ve “Ana Kara / Ana Yurt” anlamına işaret etmesi dikkat çekicidir. Bu eski yaşam alanları ile ilgili onlar ca makale, kitap, monografi, kazı raporları yayımlanmıştır. Ancak çıkan eserlerin Türk Kültürü ile ilişkisi üzerine herhangi bir sistematik bilimsel çalışma şimdiye kadar tespit edilememiştir. Bu çalışmada, Mal’ta-Buret’ Kültürü ile Türk kültür tarihinde bilinen maddi kültür, somut olmayan kültür ve sanat unsurları arasındaki benzerlikler ve ilişkileri ele almayı amaçladım. Çalışma sırasında konu ile ilgili yayımlanmış makale, kitap ve kazı raporlarını inceledim. Bazı eserleri yerinde gözlemledim, arkeolojik verilerin kültürel anlamlarını değerlendirdim, bulguları doküman analizi ve karşılaştırılmalı analiz yöntemiyle yorumladım. Yaptığımız araştırma ve incelemeler söz konusu kültürün öğeleri ile Türk kültürü tarihinin erken dönem unsurları arasında benzerlikler ve olası kültürel etkileşimler bulundu ğunu düşündürmektedir. Mal’ta-Buret’ Kültürü ile Türkçe konuşan halkların kültür ilişkisini inceleyen bu çalışma hem adı geçen kültürün yeniden değerlendirilmesi hem de Türk tarihi, kültürü ve dilinin derin köklerine dair araştırılmasında yeni ufuklar açabilir.

Anahtar Kelimeler

• Mal’ta-Buret’ kültürü
• Türk halk kültürü
• kültürel devamlılık
• Animizm
• Şamanizm
• özgün yaşam alanı

Similarities Between Mal’ta-Buret’ Culture and Turkish Folklore

Öz

The Mal’ta-Buret’ culture formed and developed between 24,000 and 15,000 BC in the Angara River valley, northwest of Lake Baikal. Excavations in this area which is one of the world’s first collective housing and unique living spaces, have uncovered 19 dwellings, around 13,000 archaeological artefacts and tombs. Around 850 of these artefacts provide unique original data about the culture and art of the community that lived here. Mentioned geographical area has been homeland to Turkish-speaking societies for thousands of years. Indeed, it is remarkable that the name “Angara” has Turkish origin and signifies “Mainland/Homeland”. Dozens of articles, books, monographs and excavation reports have been published about these ancient living quarters. However, no systematic scientific study has yet been identified on the relationship between uncovered artefacts and Turkish culture. In this study I aim to examine the similarities and relationships between the Mal’ta Buret’ Culture and the material culture, intangible culture and artistic elements known in Turkish cultural history. During the study, I examined published articles, books and excavation reports related to the subject. I observed some artefacts on site, evaluated the cultural meanings of the archaeological data, interpreted the f indings using document and comparative analysis methods. Our research and examinations suggest that there are similarities and possible cultural interactions between the elements of the culture in question and the early elements of Turkish cultural history. This study, which examines the cultural relationship between the Mal’ta-Buret’ culture and Turkish-speaking societies can open new horizons both in the re-evaluation of the mentioned culture and in research into the deep roots of Turkish history, culture and language.

Anahtar Kelimeler

• Mal’ta-Buret’ culture
• Turkish folk culture
• cultural continuity
• Animism
• Shamanism
• original living space

Kaynakça

1. Abramova, Z.A. (1967). Paleolithic art on the territory of the USSR (A. Irving, Trans.). In S. A. Semenov & M. W. Thompson (Eds.), Soviet Archaeology: Monographs in Archaeology No. 3 (pp. 81-102). Academy of Sciences of the USSR, Institute of Archaeology. (Original work published 1962-1963).
2. Abramova, Z. A. (1962-1963). Paleoliticheskoe iskusstvo na territorii SSSR [Палеолитическое искусство на территории СССР]. Izdatelʹstvo Akademii nauk SSSR.
3. Abramova, Z.A. (1995). Palaeolithic art in Siberia. Oxford University Press.
4. Abramova, Z.A. (1995b). L’art paléolithique d’Europe orientale et de Sibérie. Jérôme Millon.
5. Achrati, A. (2023). Birds, dream-flying, avian metaphors and rock art. Rock Art Research, 40(1), 70-88.
6. Akar, M., Dönmez, S., Yalçın, Ş. (2022). Çukça fıkra tipi ve Çukça fıkraları. Aydın Türklük Bilgisi, 8(1), 69-86.
7. Bogoras, W. (1909). The Chukchee (Memoirs of the American Museum of Natural History, Vol. 11). American Museum of Natural History. https://archive.org/details/chukchee0000bogo
8. Chidester, D. (2005). Animism. In B. Taylor (Ed.) Encyclopedia of religion and nature (s. 78-81) Continuum.

9. Çoruhlu, Y. (2010). Türk mitolojisinin ana hatları. Kabalcı.
10. Dikov: A. (1998). Early cultures of northeastern Asia. University of Alaska Press.
11. Don’s Maps (Don Hitchcock), The Mal’ta-Buret’’ venuses and culture in Siberia. (n.d.) Don’s Maps. https://donsmaps.com/malta.html
12. Drury, N. (1989). Shamanism. Element Books.
13. Durbilmez, B. (2017). Türk dünyası kültürü I. Ötüken Neşriyat.
14. Eliade, M. (1964). Shamanism: Archaic techniques of ecstasy. Princeton University Press.
15. Erbek, M. (2002). Anadolu kilimlerinde motifler. T.C. K ültür B akanlığı Gerasimov, M .M. (1931). Paleoliticheskaia stoianka Mal’ta (predvaritel’nye dannye: raskopki 1928–1929 gg.).[Paleolithic Mal’ta site (preliminary data: excavations 1928–1929)]. Izvestiya Gosudarstvennoy Akademii Istorii Material’noy Kul’tury, 118, 78-124.
16. Gerasimov M.M., 1958, Paleolithic Mal’ta-site (excavation 1956-1957), Soviet Ethnography, 3, 28-53. Gerasimov, M. M. (1958). Mal’ta i Buret’’ [Мальта и Буреть] Akademiya nauk SSSR.
17. Gerasimov, M.M. (1958). Paleoliticheskaia stoianka Mal’ta (raskopki 1956-1957 gg.).[The Paleolithic Mal’ta site (excavations 1956–1957)].
18. Goebel, T. (1999). Pleistocene human colonization of Siberia and peopling of the Americas: An ecological approach. Evolutionary Anthropology, 8(6), 208-227. doi.org/10.1002/(SICI)1520 6505(1999)8,6.
19. Güngör, H. (2010). Şamanizm. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi. org.tr/samanizm
20. Hoffecker, J.F. (2011). Landscape of the mind: Human evolution and the archaeology of thought. Columbia University Press.
21. Hoffecker, J.F. (2011). The early Upper Paleolithic of Eastern Europe reconsidered. Evolutionary Anthropology, 20(1),24-39. doi.org/10.1002/evan.20286
22. Hoppál, M. (2007). Shamanism: An Introduction. Budapest: International Society for Shamanistic Research-Akademiai Kiado.
23. Khazanov, A.M. (1984). Nomads and the outside world. Cambridge University Press. Kültür ve Yaşam. (n.d.). Geleneksel motifleriyle büyüleyen 10 Türk halısı. Kültür ve Yaşam. https:// kulturveyasam.com/geleneksel-motifleriyle-buyuleyen-10-turk-halisi/
24. Lbova, L. (2021). The Siberian Palaeolithic site of Mal’ta: A unique source for the study of childhood archaeology. Evolutionary Human Sciences, 3, 1-14. doi.org/10.1017/ehs.2021.5
25. Lbova, L.V., Kazakov, V. V., - Rostiazhenko, T. E. (2020). Virtual Prehistory portable art collection of Siberian Mal’ta-Buret’’ culture: ways of documenting, classification and representation. Annales d’Université “Valahia” Târgovişte. Section d’Archéologie et d’Histoire, 22, 7–18. doi.org/10.3406/ valah.2020.1438
26. Mariesse Home. (n.d.). Halı motifleri ve anlamları. Mariesse Home. https://mariessehome.com/blog/ hali-motifleri-ve-anlamlari
27. Okladnikov, A. P. (1968). Istoriya Sibiri s drevneyshikh vremën do nashikh dney. Tom 1: Drevnyaya Sibirʹ [History of Siberia from ancient times to the present day. Vol. 1: Ancient Siberia] Nauka.
28. Okladnikov, A. P. (1941). Buret’te paleolitik meskenler (1936-1940 kazılarına göre) (A. İnan, Çev.) Kratkıye Soobşçeniya o Dokladah, X, 16-31. https://kutuphane.ttk.gov.tr/details?id=359772&mat erialType=TR&query=Dil
29. Potapov, L.P. (1969). The Shamanism of the Altaians. Indiana University Press.
30. Radloff, W. (2000). Türklerin kökleri: Dilleri ve halk edebiyatı I(Z. İsmail - E. Zeytin, Çev.) Ekav.
31. Radloff, W. (2008). Türklük ve şamanlık (A. Temir, T. Andaç - N. Uğurlu, Çev.) Örgün.
32. Raghavan, M., et al. (2014). Upper Palaeolithic Siberian genome reveals dual ancestry of Native Americans. Nature, 505(7481), 87-91. doi.org/10.1038/nature12736
33. Roux, J.P. (1984). La religion des Turcs et des Mongols. Payot.
34. Scarre, C. (2009). The Human Past (2nd Ed.) Thames & Hudson.
35. Shternberg, L. Ya. (1905). Gilyakların dini [The religion of the Gilyaks] (Jesup North Pacific Expedition, Vol. VII). American Museum of Natural History. https://archive.org/details/jesupnorthpacifi07newy
36. Underhill, P. A., et al. (2015). The phylogenetic and geographic structure of Y-chromosome haplogroup R1a. European Journal of Human Genetics, 23, 124-131. https://www.nature.com/articles/ ejhg201450
37. Watts, I. (2002). Ochre in the Middle Stone Age of southern Africa: Ritualized display or hide preservative? South African Archaeological Bulletin, 57(175), 1-14.
38. Yunusbayev, B., et al. (2015). The genetic legacy of the expansion of Turkic-speaking nomads across Eurasia. PLOS Genetics, 11(4), e1005068. https://journals.plos.org/plosgenetics/article?id=10.1371/ journal.pgen.1005068