Kırgız Türklerinde “Keşik” Geleneği

Öz

Misafirperverlik, Türk kültürünün önemli bir parçasıdır. Anadolu’da olduğu gibi, Türkistan’da yaşayan Türk boyları da misafire büyük değer verir ve misafirperver liğin en güzel örneklerini sergilerler. Bu konuda dikkat çeken topluluklardan biri de Kırgızlardır. Kırgızlar, misafir ağırlamaktan büyük mutluluk duyararak konuk larına saygı ve nezâketle davranırlar. Kırgızlarda düğünler ve diğer tören yemek leri gibi özel günlerde misafir sofralarında uygulanan önemli geleneklerden biri de “keşik”tir. Keşik, gelinin veya damadın babasının evinden getirilen, misafirin bir ziyafetten dönerken yanında evine götürdüğü ya da yaşlıların sofrada kendi paylarından gençlere verdiği yiyecekleri ifade eder. Bu gelenek, Kırgız Türkleri arasında önemli bir yere sahip olmasına rağmen, akademik anlamda yeterince in celenmemiş ve bu nedenle pek bilinmemektedir. Bu makalede, Kırgız Türklerinde köklü bir geçmişe sahip olan ve günümüzde de canlılığını koruyan keşik geleneği kapsamlı bir şekilde ele alınmıştır. Bu çalışmanın amacı, pek bilinmeyen ancak kültürel açıdan önemli bir gelenek olan keşik uygulamasını gün yüzüne çıkarmak; tanınıp uygulanmasını sağlayarak topluma sunduğu faydalardan daha geniş kesim lerin yararlanmasına katkı sunmaktır. Aynı zamanda bu geleneğin unutulmasının veya yok olmasının önüne geçerek, gelecek kuşaklara aktarılması hedeflenmek tedir. Araştırma sürecinde, literatür taraması ve saha araştırması olmak üzere iki temel yöntem kullanılmıştır. Elde edilen bulgular, keşik geleneğinin düğünler, tö renler, hayır yemekleri ve misafir sofralarında köklü bir yere sahip olduğunu ve derin anlamlar taşıdığını ortaya koymaktadır. Bu anlamlar arasında; keşiğin rızıkla özdeşleştirilmesi, keşik verilen kişinin iyiliğinin istenmesi, bereketin artırılması ve israfın önlenmesi gibi unsurlar öne çıkmaktadır. Günümüzde keşik geleneği, bir çok bölgede tüm canlılığıyla yaşatılmaya devam etmektedir. Ayrıca keşik, dünürler arasında saygı ve değerin bir göstergesi olmanın ötesinde, yakınlık ve samimiyeti pekiştirerek karşılıklı sevgi ve dostluğu güçlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• halk bilimi
• Kırgız
• keşik
• gelenek
• düğün

The Keshik Tradition Among Kyrgyz Turks

Öz

Hospitality is an essential component of Turkish culture. Just as in Anatolia, Turkish tribes living in Turkestan place great importance on guests and exhibit exemplary hospitality. Among these communities, the Kyrgyz stand out for their deep-rooted traditions of welcoming guests with great joy, treating them with respect and courtesy. One of the significant customs observed in Kyrgyz society, particularly during weddings, ceremonial meals, and guest gatherings, is the tradition of keşik. This practice refers to food brought by the bride or groom from their parental home, food taken by guests from a feast, or food shared by elders with younger individuals at the table. Although this custom holds an important place among the Kyrgyz Turks, it has not been sufficiently examined in academic studies and, therefore, remains relatively unknown. This article provides a comprehensive analysis of the keşik tradition, which has deep historical roots and continues to be actively practiced today. The research was conducted using a combination of literature review and fieldwork. Today, the keşik tradition continues to be practiced in its full vitality. Beyond its role in hospitality, keşik serves as a means of demonstrating mutual respect and appreciation between in-laws, strengthening bonds of affection and friendship.

Anahtar Kelimeler

• folklore
• Kyrgyz
• keshik
• tradition
• wedding

Kaynakça

1. Abdesov, N. (1997). Meyman kütüü azemin bilesiz bi. Ene Til, 3/5, Fevral.
2. Abduldadev, E. & İsayev, D. (ed.) (1969). Kırgız tilinin tüşündürmö sözdügü. C. 1. Mektep.
3. Abramzon, S. M. (1990). Kirgizi i etnogenotiçeskiye i istoriko-kulturnıye syazi. Kırgızstan.
4. Abramzon, S. M. (1999). Kırgız cana Kırgızistan tarıhı boyunca tandalma emgekter. Fond-Soros.
5. Akmataliev, A. (1993). Baba saltı, ene adebi. Şam.
6. Akmataliyev A., K. Kırbaşev, M. Ömürbay Uulu, Ö. Şarşenaliyev. (2003). Kaada-salttar ak batalar, Ç.T. Aytmatov, M.D. Akayeva, vd. (Red.) Şam.
7. Akmataliyev, A. (2015). Kırgız tilinin tüşündürmö sözdügü. Arnasia Pres.
8. Akmataliyev, A. (2000). Baldarga arnalgan salt cana ırım-cırımdar. Şam.

9. Alimbekov, A. (1998). Kırgız elinde tarbiya saltı kanday ele, El Agartuu 5-6/98.
10. Arıkoğlu, E., Alimova, C., Askarova, R. & Selçuk, B.K. (2017). Kırgızca Türkçe sözlük II. Kırgızistan Türkiye Manas Üniversitesi.
11. Asanov, Ü. A. (2012). “Kırgızstan” uluttuk entsiklopediyası. 4. Mamlekettik Til Jana Entsiklopediya Borboru.
12. Cumakunova, G. (2005). Türkçe-Kırgızca sözlük. Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi.
13. Çelebi, M.S. (2017). Türk kültür evreninde toy denizli örneği. Kömen.
14. Derleme Sözlüğü. (1975). VIII. Türk Dil Kurumu.
15. Hacı Bektâş-ı Veli. (2007). Velâyetnâme. Türkiye Diyanet Vakfı.
16. İlhan, E. (2023). Necâtî bey dîvânı: Metin-bağlamlı dizin-işlevsel sözlük [Yayımlanmamış doktora tezi] Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Karataev, O.K. (2016). Kırgızdardagı ‘uça’ saltı cana anın tarıhiy-etnografialık parallelderi.Çığış Taa nuunun maseleleri,930/2, 48-54.
18. Kalilov, K. (1986). Cakşı salt caşoo körkü. Kırgızstan.
19. Kariev, A. (2020). Kırgız halkının nişanlılık ile ilgili örf-âdetlerinin islam hukuku açısından analizi (18 19.yy.). İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 9/5, 4167- 4183.
20. Kırgız etnografyası boyunça sözdük. (2005). Haz. O. K. Karatayev, S.H. Eraliyev. Biyiktik.
21. Koçkunov, A. (2013). Etniçeskiye traditsii kırgızskogo naroda. Kırgız Cer.
22. Kola, F. (2022). Gedizli Kabûlî dîvânı sözlüğü [bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük]. [Yayımlanmamış doktora tezi] Giresun Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
23. Makkambaeva, Z. (2019). Türkiye-Kırgızistan Dış Ticareti ve Kırgızistan Ticaret Kültürü, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
24. Misirov, A. (1994). Irım-cırımdar, tuş coruu, Uyku. Kırgızstan.
25. Moldokulova, D. T. (2016). Kırgızdardın salttık cürüm-türüm madaniyatı (xıx kılımdın ayağı-XX kılım dın başı. Sarıbayev T. T.
26. Muratov, A. (2016). Kırgız el pedagogikası: Eldik işenimder, tıyımdar cana tabırkalar, 2. Kitap.Turar.
27. Murzubraimov, B. (1999). Öz saltıbız önügüügö öbölgö. Kırgızstan.
28. Paçacıoğlu, B. (2016). VIII.-XVI. yüzyıllar arasında türkçenin sözcük dağarcığı. Kesit.
29. Polat, K. (2019). Beşikten mezara Kırgız Türkleri. Berikan.
30. Polat, K. (2007). “Kırgız halk dindarlığında dua fenomeni” Uluslararası Türk Dünyasının İslamiyet’e Katkıları Sempozyumu, 31 Mayıs-01 Haziran 2007 Bildiriler. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.
31. Polat, K. & Ercan, H. (2024). “Kırgız Türklerinde Uğurlama Törenleri: Sosyal Bağlar ve Geleneksel Pratikler”, Prof. Dr. Mustafa Yıldırım’a armağan, S. Aslan, A. Çınar, A. Kurt (Ed.) Sonçağ Akademi.
32. Seydakmatov, K. (1988). Kırgız tilinin kıskaca etimologialık sözdügü. İlim Basımı.
33. Soltonbekov, B. (1999). Kılımdardı karıtkan kırgızdın kaada salttarı. Aalam,10(3), 7.
34. Taşmamatov, T. (1991). Oy Güldörü (Eldık Çıkarma) Biyiktik.
35. Tınay Uulu, E. (2000). Cooker kırgız elinin saltının, ürp-adatının kelip çıkışı cönündö bayan.Turar.
36. Üçer, M. (2001). Beşik eşik keşik sivas’ta ölümle ilgili inanışlar sözlü gelenek ve sivas mezarlıkları. Erdem, 13(39), 507-542.
37. Yüce, M. (2021). Sosyo-ekonomik yönüyle Kırgızistan ve Kırgız Türkleri. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
38. Elektronik Kaynaklar: URL-1: Keşik. LEHÇEDİZ, Tanıklı Türkçe Sözlük. https://lehcediz.com/ https://proxy.hacibayram. edu.tr:2815/tarama/pages/arama/arama_sonuc.php?s= Keşik (Erişim tarihi: 03.12.2024).