Malatya Yöresinde Folklorik El Sanatı Ürünlerinden Oyuncak Bez Bebek: Azet Bacı Örneği

Öz

Geleneksel, folklorik el sanatları içerisinde değerlendirilen oyuncak bez bebekle rin yapım tarihi çok eski dönemlere dayanmaktadır. Folklorik giyim tarzı, yöresel nakışları, süsleme detayları ve sembolleri ile bölge kültürünün aktarımına yardımcı olan bez bebekler; somut kültürel mirası, sanatsal ve estetik unsurları içinde ba rındırmaktadır. Anadolu’nun birçok bölgesinde üretilen bez bebekler, her yörenin kültürel kimliğini yansıtır. Malatya’da üretilen Aşhan Bacı, Azet Bacı, Eşe/Ayşe Bacı, Fatma Bacı, Hatice Bacı ve Hamdi Dayı gibi bez bebekler, özgün giyimle riyle yörenin gündelik yaşamını sergilemektedir. Bu çalışmada nitel araştırma yön temi benimsenmiştir. Doküman analizi ile literatürde yer alan; akademik yayınlar, makaleler ve kitaplar incelenerek folklorik bez bebeklerin tarihsel ve kültürel arka planı araştırılmıştır. Ayrıca Malatya Yeşilyurt (Çırmıktı) yöresine ait Azet Bacı bez bebeği doğrudan gözlemlenmiş, giyim-kuşam ve süsleme unsurları detaylı biçimde analiz edilmiştir. Elde edilen veriler kültürel göstergeler çerçevesinde yorumlan mıştır. Bez bebekler, bir milletin kültürel kodlarının, toplumsal rollerinin kuşaktan kuşağa aktarılmasına hizmet etmektedir. Bu oyuncaklar, kültürel yapı içerisinde ortaya çıktıkları halkların çocuklarını eğlendirmekte, bilişsel gelişimlerine katkı sağlamakta ve onları evliliğe, aile hayatına hazırlamaktadır. Aynı zamanda liderlik, yardımlaşma, paylaşma ve iş birliği gibi sosyal becerilerin gelişimine de katkıda bulunarak bireylerin gelecekteki yaşantılarına yön vermektedir.

Anahtar Kelimeler

• folklor
• geleneksel el sanatları
• Malatya
• bez bebek
• Azet Bacı

The Rag Doll as a Folkloric Handicraft in the Malatya Region: The Case of Azet Bacı

Öz

The production of cloth dolls, which are considered among traditional and folkloric handicrafts, dates back to ancient times. Through their folkloric clothing styles, regional embroideries, decorative details and symbols, these dolls facilitate the transmission of regional culture, embodying tangible cultural heritage alongside artistic and aesthetic elements. Produced in various regions of Anatolia, cloth dolls reflect the unique cultural identity of each locality. Specifically, dolls produced in Malatya, such as Aşhan Bacı, Azet Bacı, Eşe/Ayşe Bacı, Fatma Bacı, Hatice Bacı and Hamdi Dayı display the daily life of the region through their authentic attire. In this study, a qualitative research method was adopted. Through document analysis, the historical and cultural background of folkloric cloth dolls was researched by examining academic publications, articles, and books within the literature. Furthermore, the Azet Bacı cloth doll, belonging to the Malatya Yeşilyurt (Çırmıktı) region, was directly observed, and its clothing, apparel, and decorative elements were analyzed in detail. The obtained data were interpreted within the framework of cultural indicators. Cloth dolls serve the purpose of transferring a nation’s cultural codes and social roles from generation to generation. Emerging within a cultural structure, these toys entertain children, contribute to their cognitive development and prepare them for marriage and family life. Simultaneously, they contribute to the development of social skills such as leadership, solidarity, sharing, and cooperation, thereby guiding individuals’ future lives.

Anahtar Kelimeler

• folklore
• traditional handicrafts
• Malatya
• rag doll
• Azet Bacı

Kaynakça

1. Ahioğlu, E. N. (2008). Türkiye’de oyun ve oyuncak kültürü. folklor/edebiyat, 14(55), 63-70.
2. Akın, N. O. (2024). Geleneksel Çomakdağ bez bebeklerinin tasarım süreci. Folklor/Edebiyat, 30(117), 85-100. doi.org/10.22559/folklor.2616
3. Arıkan, H. ve Gök, M. O. (2021). Kahramanmaraş yemeni ve çarıklarında kullanılan deri malzemesinin özellik lerinin incelenmesi. Mühendislik Bilimleri ve Tasarım Dergisi, 9(1), 64-76. doi.org/10.21923/jesd.705173
4. Bayram, S. ve Kahya, Ö. (2019). Eski Mezopotamya’da başörtüsü kullanımı üzerine. Akademik Tarih ve Dü şünce Dergisi, 6(2), 638-662.
5. Begiç, H. N. (2016). Türk kültüründe geleneksel bez bebekler. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 9(18), 217-228. Bilgin, N. (1997). Folklorik yapma bebekçilik. Kültür Bakanlığı.
6. Bilgin, D. (2003). Moda ve gündemleri: Giyimde sınıf, cinsiyet ve kimlik. Ayrıntı.
7. Crane, D. (2000). Moda ve gündemleri: Giyimde sınıf, cinsiyet ve kimlik (Ö. Çelik, Çev.) Ayrıntı.
8. Çetin, N. (2023). Türk’çe bebekler Türkiye’de folklorik bebek üzerine bir inceleme ve uygulama. Paradigma.

9. Erdoğan, E. (2023). Geleneksel Türkmen giysili “Damal Bebeği”. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, (85), 139-149.
10. Glassie, H. (1995). Tradition. The Journal of American Folklore, 108(430), 395-412.
11. Huizinga, J. (2018). Homo ludens: Oyunun kültürel işlevi üzerine bir inceleme. Dorlion.
12. İmer, A. M. (1983). Yöresel giysi ve başlıklarıyla Niğde. Türk Folkloru Araştırmaları içinde. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Folklor Araştırma Dairesi Yayınları.
13. İnan, A. (1987). Makaleler ve incelemeler. Türk Tarih Kurumu.
14. İnayet, A. (2015). Uygur Türkçesindeki Korçak sözcüğü üzerine. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, (6), 1-5.
15. Kacar, N. (2017). Denizli ili Çal ilçe ve yöresi geleneksel kadın giysi özelliklerinin giyim kültürü açısından incelenmesi. 9. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi-Maddi Kültür içinde (s. 223-242). Kültür ve Turizm Bakanlığı Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğü Yayınları.
16. Kalafat, Y. (2012). Türk halk inançlarında renkler. Berikan.
17. Kısacık, R. (1999). Malatya’nın yöresel kültürü. Kültür.
18. Koç, A. (2014). Eskişehir’in somut olmayan kültürel mirası. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Yayınları.
19. Nas, E. (2012). Çorum İskilip’te geçmişten günümüze aktarılan bir miras: Ahşap oyuncaklar. Ardahan Üniver sitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (14), 103-116.
20. Nas, Y. (2013). Tradition. Human Studies, 36, 451-470.
21. Niemann, H. (1991). Oyuncağın Gelişim Tarihi (B. Onur, Çev.). Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 24(1), 55-61.
22. Onur, B. (2010). Oyuncaklı dünya-Oyuncağın toplumsal tarihi. İmge.
23. Özdemir, N. (2001). Teknolojik gelişmeler bağlamında Türkiye’deki çocuk oyunlarının incelenmesi. Erdem, 13(38), 411-423.
24. Özus, E., Erden, F. ve Tufan, M. (2016). Malatya yöresi geleneksel kadın kıyafetlerden günümüze yansımalar. International Journal of Sport Culture and Science, 2(Special Issue 1), 650-664. doi.org/10.14486/IJSCS134
25. Pala Ercan, İ. (2024). Bir maddi kültür öğesi olarak Türk giyim tercihleri üzerinde Sümerbank etkisi. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(2), 743-753. doi.org/10.17336/igusbd.1285865
26. Pressey, A. D. ve Selassie, H. G. (2003). Are cultural differences overrated? Examining the influence of natio nal culture on international buyer-seller relationships. Journal of Consumer Behaviour: An International Research Review, 2(4), 354-368.
27. Ricadat, E. ve Taieb, L. (2015). Üzerime giyecek hiçbir şeyim yok: Giysi keyfimi, işkence mi? İletişim.
28. Sevim, C. ve Gönül, E. (2012). Tarihsel süreç içerisinde oyuncağın gelişimi ve seramik oyuncaklar. Sanat ve Tasarım Dergisi, 2(2), 23-40.
29. Seyrek, H. ve Sun, M. (2003). Okul öncesi eğitiminde oyun-3. Mey.
30. Shils, E. (2003). Gelenek (H. Arslan, Çev.). Modernliğin gölgesinde: Gelenek içinde (Sayı: 25). Doğu Batı.
31. Tağı, S. Ö. ve Vural, S. (2016). Malatya folklorik yapma bebekçiliğin yöre kültürünün tanıtılmasındaki önemi ve aile ekonomisine katkısı. 4. Yöresel Ürünler Sempozyumu, Antalya, Bildiri Kitabı içinde (s. 347).
32. Tunceli Valiliği. (2012). Tunceli folkloru: Geçmişten geleceğe Tunceli projesi. Fırat Kalkınma Ajansı.
33. Tuncer, F. (2010). Geleneksel Anadolu kültüründe bez bebek geleneği ve günümüz örnekleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Mimar Sinan Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi.
34. Tuttle, K. (1999). Toys in the Middle Ages. Published on Stefan’s Florilegium.
35. Türk Dil Kurumu. (2011). Genel açıklamalı sözlük. Türk Tarih Kurumu.
36. Uysal, G. (2011). Mağara Sanatı. 5. Ulusal Speleoloji Sempozyumu içinde (s. 34-47).
37. Ünver, D. (2003). Okul öncesi eğitim ve ilköğretim için beden eğitiminde oyun ve folklorik çocuk oyunlarımız. BRC Basım Matbaası.
38. Elektronik Kaynaklar: RL-1: https://www.facebook.com/media/set/?set=a.616502581706769.236395.133035403386825&ty pe=3&_rdr (Erişim tarihi: 10.04.2024).
39. URL-2: Ayrıntılı bilgi için https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/manisa/genelbilgiler sitesine bakınız. (Eri şim tarihi: 14.08.2022).
40. URL-3: http://www.turkishculture.org/whoiswho/turkish-traditional-art/atike-sermin-tan-834.htm (Erişim tarihi: 07.10.2023).
41. URL-4: http://www.byegm.gov.tr/yayinlarimiz/ANADOLUNUNSESI/196/AND28.htm -MEDYA KEŞAN- (Erişim tarihi: 11.11.2022).
42. URL-5: https://www.malatyacadde.com/azet-baci-bez-bebekler-yogun-ilgi-goruyor/55449/ (Erişim tarihi: 03.02.2023).