Ölü Gömme Gelenekleri Bağlamında Berel Kurganları

Mehmet Kutlu; Leila Kutlu

Ölü Gömme Gelenekleri Bağlamında Berel Kurganları

Öz

Altay Dağlarının güneybatı ucunda bulunan Berel Vadisi’nde sayıları yüzü aşan kurgan bulunmaktadır. İlk kez 1865 yılında Wilhelm Radloff tarafından kazısı gerçekleştirilen Berel’deki kurganların birinde permafrost katmanları tespit edilmiştir. Bu özelliğe sahip bir kurganın merkezindeki derin çukura ahşap tomruklardan inşa edilmiş defin odaları konumlandırılmıştır. Söz konusu ahşap defin odalarında ve tek parça tomruktan oyulmuş ahşap lahitte insan ve çok sayıda at gömüleri tespit edilmiştir. Ancak zamanın kazı yöntemleri ve arkeolojik buluntuları muhafaza imkânlarının yeterli olmaması nedeniyle söz konusu insan ve at gömüleri korunamamıştır. Daha sonra Berel Vadisi’ndeki kurganlar yaklaşık 150 yıla yakın süre boyunca kapsamlı bir şekilde kazılmamış ve incelenmemiştir. Bu durum 1998 yılında Prof. Dr. Zainolla Samashev’in ekibiyle birlikte Doğu Kazakistan Arkeolojik ekspedisyonu kapsamında Berel’de geniş çaplı kazılar yürütmeye başlamasıyla değişmiştir. 10. ve 11. Kurganlarda da saptanan permafrost (kalıcı don) katmanları olgusu sıradan kurganlarda korunamayan organik materyallerden yapılmış sanat eserlerinin yanı sıra insan ve at kalıntılarının günümüze ulaşmasına ve incelenebilmesine olanak sağlamıştır. Bu çalışma, Berel kurgan mezarlığında bulunan İskit/Saka, Hun, Hsiyen-pi ve Göktürk dönemlerine ait kurganları ölü gömme gelenekleri bağlamında ele alıp incelemektedir. Antropolojik araştırmalar ve ölü gömme gelenekleri üzerine yapılan değerlendirmelerin sonucunda ortaya konulan benzerlikler, İskit döneminden Göktürk dönemine kadar kültürel süreklilik veya devamlılık olgusuna dair kanıtlar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Çernikov, S. (1975). K voprosu o hronologiçeskih periodah v epohu rannih koçevnikov (po arheologiçeskim materialam Vostoçnogo Kazahstana). Pervobıtnaya arheologiya Sibiri (A. Mendelştam, Ed.) 132-137.
Dzhumabekova, G., Bazarbayeva G., Glushkova. T. (2010). Kostyum drevnih bereltsev: Popitka rekonstruktsii. İntegratsiya arheologiçeskih i etnografiçeskih issledovaniy: sbornik nauçnıh trudov, Cilt 1, 307-309.
Gorbunov, A., Samashev, Z., Severski, E. (2005). Sokrovisha merzlih kurganov Kazahskogo Altaya (po materialam mogilnika Berel). Almatı, TOO İl-Teh Kitap.
Gryaznov, M. (1930). Drevnie kulturı Altaya. Materialı po izuçeniyu Sibiri, Novosibirsk: Obşestvo izuçeniya Sibiri, 2, 18-26.
Gryaznov, M. (1939). Rannie koçevniki zapadnoi Sibiri i Kazahstana. İstoriya SSSR s drevneişıh vremen do obrazovaniya drevnerusskogo gosudarstva, C I-II (na pravah rukopisi), Moskva. Leningrad, 399-413.
Gryaznov, M. (1950). Pervıi Pazırıkskiy kurgan. İzdatelstvo Gosudarstvennogo Ermitaja.
Gryaznov, M. (1992). Altay i prialtayskaya step. Arheologiya SSSR: Stepnaya polosa Azyatskoi çasti SSSR v skifo-sarmatskoe vremyai Moskva, 161-178.
Hudyakov Yu. (1986) Voorujeniye srednevekovıh koçevnikov Yujnoy Sibiri i Centralnoy Azii. Nauka, Novosibirsk.

Kadırbayev, M. (1977). Vostoçnıy Kazahstan. İstoriya Kazahskoi SSR, C.1, Alma-Ata.
Kashkinbayev, K. (2013). Berel jılkıları, paloepatalogiyalık zertteuler. Astana: A. H.Margulan atındagı Arheologiya İnstitutı Astana kalasının filiyalı.
Kashkinbayev, K., Samashev Z. (2005). Loşadi Drevnih Koçevnikov Kazahskogo Altaya. Almatı. Kisilev, S. (1935). İz rabot Altayskoi ekspeditsii Gosudarstvennogo İstoriçeskogo muzeyia 1934 goda. Sovetskaya etnografiya, 1, 97-106
Kisilev, S. (1951). Drevnaya İstoriiya Yujnoi Sibiri. Moskva.
Kosintsev, S., Samashev Z., (2014). Berel jılkıları, morfologiyalık zertteu. Astana: A. H. Margulan atındagı Arheologiya İnstitutı Astana kalasının filiyalı.
Kubarev, V.,Shulga, P. (2007). Pazırıkskaya kultura (kurganı Çuya i Ursula): monografiya. Barnaul, Altay Üniversitesi.
Kubarev, G.V. (2005). Kultura drevnih tyurok Altaya (po materialam pogrebalnıh pamyatnikov). Novosibirsk.
Kutlu, M. (2020a). Orta Asya’da tütekli (kırlangıç) örtünün kökeni ve tarihî gelişim aşamaları üzerine bir değerlendirme. History Studies, 12/5, 2455-2486.
Kutlu, M. (2020b). Eleke Sazı’nda geç tunç çağı›na ait bir İskit kurganı. Kültür Araştırmaları Dergisi, 4/11, 144-156.
Kutlu, M. (2020c). Doğu Kazakistan’da Eleke Sazı Göktürk mezar külliyesi. Yekta Demiralp Anısına Sanat Tarihi Yazıları (Ş. Çakmak, E. Daş, B. Ersoy, S. Gök İpekçioğlu, İ. Kuyulu Ersoy ve H. Uçar, Ed.) İstanbul: Ege, 263-270.
Kutlu, M. (2020d). Keşfinin 50. yılında Esik kurganı ve altın elbiseli adam. Ege, İstanbul.
Kutlu, M. (2020e). Berel’deki 4. Kurgan. Asya Studies, 4(11), 58-70.
Kutlu, M., Kutlu, L. (2020). Berel’deki 11. Kurgan ve Pazırık kültürü. Sanat Tarihi Dergisi, 29/1, 173-207.
Kutlu, M. (2021) Eleke Sazı’ndaki 4. Kurgan ve “Altın Adam” buluntuları üzerine bir değerlendirme. Geçmişten Geleceğe Avrasya, (M. Aça ve M.A. Yolcu, ed.) Çanakkale: Paradigma Akademi, 57-75.
Kuzuoğlu, R., Gökçek L. (2005). 2003 yılı Bilge Kağan anıt mezar kazısı. Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7 (13), 5-34.
Marsadolov, L. (1988). O date Bolşogo Berelskogo kurgana. Soobşeniya Gosudarstvennogo Ermitaja, 53, 24-26.
Mert, O. (2015). Köli Çor yazıtı ve anıt mezar kompleksi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi.
Miller, G. (1937). İstoriya Sibiri. Moskva- Leningrad. Cilt 1.
Nikonorov V, Hudyakov Yu. (2004) Svistyaşiye strelı Maodunya i Marsov meç Atillı: Voennoe delo aziatskih Hunnu i evropeyskih Gunov, Filometis, Sankt-Peterburg. Ongarulı, A. (2008). Kazak dalasındagı erte köşpelilerdin elitalık obaların toptau men jikteu maselelerine. Kazakstan Respublikası Ulttık gılımi akademiyasının habarları, 1, 110- 117.
Pritsak, O. (1954). Orientierung und Farbsymbolik Saeculum, V, 376- 383.
Radlov, V. (1989). İz Sibiri: Stranitsı dnevnika (Aus Sibirien. Lose Blätter aus dem Tagebuch von Dr. Wilhelm Radloff. Leipzig, 1893). Almanca’dan aktaran Tsevina K. ve Çistova M. Moskva.
Roux, J.P. (2015). Eski Türk mitolojisi. Ankara: BilgeSu.
Rudenko, S. (1953). Kultura naseleniya Gornogo Altaya v skifskoe vremya. Moskva, Leningrad. AN SSSR.
Rudenko, S. (1962). Kultura Hunnov i Noinulinskiye kurganı. Moskva, Leningrad.
Samashev, Z. (2011). Berel. Almatı: Taimas.
Samashev, Z. (2011b). Nekotorıe Rezultatı İssledovaniy Berelskih Kurganov. Materialı mejdunarodnogo simpoziuma “Terra Scythica”. Novosibirsk, İnstitut arheologii i etnografii SO RAN, 218-238
Samashev, Z. (2012). Veshevoi kompleks Berelya: Sostav i Soderjanie. Arheologiya i İstoriya Sarıarki. SBNS. Karaganda, İzdatelstvo KarGU, 195-222.
Samashev, Z. (2012). Nomads and networks, the ancient art and culture of Kazakhstan. Institute for the Study of Ancient World at NYU and Princeton University Press
Samashev, Z. (2013a). Kon v ritualno-obryadovoi praktike drevnego naseleniya Kazahskogo Altaya. Türik Düniyesi. Almanah. Almatı, 616-625
Samashev, Z. (2013b). Kazak öneri: 5 tomdık. T.1.: Ejelgi öner, Almatı, Elnur
Samashev, Z. (2017). Kompleksnıe metodı issledovaniya Berelskih Kurganov. Multidisciplinarnıye metodı v arheologii, Novosibirsk, 284-296
Samashev, Z. (2018). Otız altınşı korgan. Kazak gılımi-zertteu madeniyet institutının baspa tobı, Astana.
Samashev, Z.& Mylnikov, V. (2004). Derovoobrabotka u drevnih skotovodov Kazahskogo Altaya. Almatı: OF Berel.
Samashev, Z., Bazarbaeva G., Jumabekova G., Sungatai S. (2000) Almatı: Berel Albom.
Samashev Z., Bokovenko N., Ahmadiyev Zh., Chotbayev A., Kariyev E., Tolegenov E., Samashev S., Kiyasbek G., Zhalmaganbetov Zh., Yerbolatov S. (2016) Nekotorıe itogi issledovaniy na nekropole Berel v 2016.g. Altay Türki Aleminin Altın Besigi, D. Akhmetov editörlüğünde, Öskemen, 234-252
Samashev, Z., Chotbayev, A., Kariyev E., Kiyasbek, G., Samashev, S., Ahmadiyev, Z. (2018). Kazak Altayı Madeni Tarihındagı Berel. Öskemen, Berel Memlekettik tarihi- madeni muzei-korık.
Samashev, Z., Kariyev, E., Aleksandrov, S., Ahmadiyev, J., Kiyasbek, G., Tolegenov, E.,
Samashev, S., Erbolatov, S. (2018). Vıkladki-Ogradki Perioda Syanbi na Berele-Novıi Etalonnıi Pamyatnik Epohi Velikigo Pereseleniya Narodov. Altay Türki Aleminin Altın Besigi, Daniyal Ahmetov editörlüğünde,Öskemen, 15-20
Samashev, Z., Kariyev, E., Erbolatov, S. (2019). Hunnu- Syanbeyskiy Kulturno- Hronologiçeskiy Gorizont Berelya. Margulan okuları 2019: Körnekti kazakstandık arheolog K.A. Akişevtın 95 jıldıgına arnalgan Halıkaralık arheologiyalık gılımi- tajribelik konferenciya materiyaldarı, Nur-Sultan, 385-393.
Shulga, D.P., Shulga P.İ. (2016). Arhitektura pogrebalno-pominalnıh kompleksov pazırıkskoy kulturı i osobennosti ih arheologizatsii. Balandinskiye Çteniya, Novosibirsk, 11, 72-76
Shulga, P.İ., Myglan, V.S., Slusarenko, Y.İ. (2016). Hronologiya mogilnikov pozdnego etapa pazırıkskoy kulturı: dendrohronologiçeskaya şkala i arheologiçeski aspekt. Altay among the Eurasian antiquities (ed. A.P. Derevyanko ve V.İ. Molodin), IAET SB RAS Publishing, 272-285
Sorokin, S. (1969). Bolshoi Berelski Kurgan: Polnoye izdaniye materialov raskopok (1865 i 1959 gg.).Trudy Gosudarstvennogo Ermitaja, Leningrad, 7, 208-236
Surazakov, A.S. (1989). Gornıy Altay i ego severnye predgorya v epohu rannego jeleza. Problemı hronologii i kulturnogo razgraniçeniya. Gorno-Altaysk.
Taşağıl, A. (2017). Eski Türk boyları. Çin kaynaklarına göre. (M.Ö. III.-M.S.10.asır) İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
Üren, U. (2015) Türklerde at kurbanı ve Dede Korkut’taki izleri. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 15/2, 65-74.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Türk Halk Bilimi

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Mehmet Kutlu ^*
0000-0002-3075-3965
Türkiye

Leila Kutlu ^*
0000-0003-4367-8260
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

6 Ağustos 2021

Gönderilme Tarihi

7 Ocak 2021

Kabul Tarihi

29 Haziran 2021

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2021 Cilt: 27 Sayı: 107

IZ

https://izlik.org/JA57NW44GW

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Kutlu, M., & Kutlu, L. (2021). Ölü Gömme Gelenekleri Bağlamında Berel Kurganları. Folklor/Edebiyat, 27(107), 771-798. https://izlik.org/JA57NW44GW

AMA

1.Kutlu M, Kutlu L. Ölü Gömme Gelenekleri Bağlamında Berel Kurganları. folk/ed. 2021;27(107):771-798. https://izlik.org/JA57NW44GW

Chicago

Kutlu, Mehmet, ve Leila Kutlu. 2021. “Ölü Gömme Gelenekleri Bağlamında Berel Kurganları”. Folklor/Edebiyat 27 (107): 771-98. https://izlik.org/JA57NW44GW.

EndNote

Kutlu M, Kutlu L (01 Ağustos 2021) Ölü Gömme Gelenekleri Bağlamında Berel Kurganları. Folklor/Edebiyat 27 107 771–798.

IEEE

[1]M. Kutlu ve L. Kutlu, “Ölü Gömme Gelenekleri Bağlamında Berel Kurganları”, folk/ed, c. 27, sy 107, ss. 771–798, Ağu. 2021, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA57NW44GW

ISNAD

Kutlu, Mehmet - Kutlu, Leila. “Ölü Gömme Gelenekleri Bağlamında Berel Kurganları”. Folklor/Edebiyat 27/107 (01 Ağustos 2021): 771-798. https://izlik.org/JA57NW44GW.

JAMA

1.Kutlu M, Kutlu L. Ölü Gömme Gelenekleri Bağlamında Berel Kurganları. folk/ed. 2021;27:771–798.

MLA

Kutlu, Mehmet, ve Leila Kutlu. “Ölü Gömme Gelenekleri Bağlamında Berel Kurganları”. Folklor/Edebiyat, c. 27, sy 107, Ağustos 2021, ss. 771-98, https://izlik.org/JA57NW44GW.

Vancouver

1.Mehmet Kutlu, Leila Kutlu. Ölü Gömme Gelenekleri Bağlamında Berel Kurganları. folk/ed [Internet]. 01 Ağustos 2021;27(107):771-98. Erişim adresi: https://izlik.org/JA57NW44GW