MİTOLOJİK KUŞLARDAN SİMURG’UN MİNYATÜRLER ÜZERİNDEN SEMBOLİK ANLAM KODLARI

Avcılık yaparak yaşamlarını sürdüren toplulukların anlatılarında hayvan tasvirleri ön planda olmuştur. Zamanla gerçek hayvanlara yüklenen anlamlar yetersiz kalmış ve insanlar gerçek dışı hayvanları anlatılarına konu edinmiştir. Bu noktada hayvanlar mitolojiye esin kaynağı olmuş ve mitoloji de sanata esin kaynağı olmuştur. Sanata esin kaynağı olmuş mitolojik yaratılardan birisi de pek çok kültürde farklı adlarla bahsi geçen Simurg kuşudur. Anka ya da Zümrüd-ü Anka olarak da anılan Simurg kuşu, mitolojik bir kuş olup, doğaüstü özellikleri ile pek çok kültürel anlatıya konu olmuştur. Diğer kültürel verilerde olduğu gibi Simurg kuşunun da farklı sembolik kodları bulunmaktadır. Bu sembolik kodlar, Simurg kuşunun geçtiği anlatının hikâyesine göre değişmektedir. Simurg kuşu, otuz kuşun birleşiminden oluşmuş, kendi oluşumuna ilişkin hikâyeleri bulunan ve genel olarak iyilik başlığı altında ele alınan bir semboliktir. Simurg, özellikle İslam kültür ve sanatının çeşitli anlatılarında ve çeşitli maddi kültür ürünlerinde çok sık kullanılan sembolik bir motiftir. Bu anlatılardan birisi de minyatürlerdir. Minyatürler, Osmanlı sosyal ve kültürel yaşantısı için kıymetli birer belge niteliğindedir. Bu araştırmada, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinde bulunan beş adet minyatürdeki Simurg kuşunun sembolik ve işlevsel anlamları yorumlanmıştır. Bu minyatürlerden Sürname-i Hümayun minyatüründe Simurg kuşu, devlet kuşu semboliği altında, koruyucu, kollayıcı, kanadının gölgesinin düştüğü kişilere padişahlık getirdiğine inanılan Hüma kuşuna benzer işlev ve anlamlarda kullanılmış olabilir. Simurg kuşunun ejder ile mücadele sahnesini anlatan minyatürde ise, iyiliğin kötülük ile daimi mücadelesini anlatan, mitolojik hikâyelere dayanan bir sembolik olarak karşımıza çıkmaktadır. Kalender Paşa tarafından hazırlanıp I. Ahmed’e sunulan Fâlnâme minyatüründe ise, Bukrat’ın (Hipokrat) Simurg tarafından şifalı bitki ve otlar bulabilmesi için Kaf Dağı’na taşınması sahnesi betimlenmiştir. Simurg kuşunun geniş ölçüde yer aldığı bir başka minyatür örneği ise, İran edebiyatının başyapıtı sayılan, kahramanlık anlatısı Şehnâmedir. Şehnâme’de Simurgun Pehlivan Sam’ın oğlu Zal’ı Kaf dağına kendi yuvasına götürmesi tasvir edilmiştir. Minyatürde Simurgun iyilik, anaçlık, eğiticilik-öğreticilik, koruyuculuk ve kollayıcılık gibi temel sembolik işlevleri öne çıkmıştır. Şehnâmeye ait diğer bir minyatürde ise, Simurg’un Zal’ı babası Sam’e teslim etmesi tasvir edilmiştir. Minyatürde Simurgun iyilik, akıl, şefkat, geleceği görme gibi misyonlarının yanında taşıyıcılık işlevi de vurgulanmıştır. Simurg kuşu taşıdığı sembolik kodlar ve üstlendiği görevler bakımından kültürel anlatıların önemli mitolojik figürlerinden birisidir. Bu anlatıların çözümlenmesinde kültürel sembollerin işlev ve anlamlarına ilişkin çalışmalar önemli katkılar sağlayacaktır. Araştırmanın amacı Simurg kuşunun sembolik anlam kodlarını minyatür anlatıları üzerinden ortaya koymaktır.