İmam Ebu'l-Hasan Ali ibn Ahmed el-Vahidi'nin "et-Tefsir el-Basit" adlı eserindeki Fenkaleler (Sorular ve cevaplar).

Abstract

Bu araştırma, öğretim ve yazımda faydalı bir diyalog yöntemi ve önemli bir araştırma alanı olan "el-fenkale" sanatını inceliyor. El-fenkalenin "soru-cevap" yaklaşımı zihni keskinleştirir, düşünmeyi teşvik eder, belirsizlikleri giderir ve yanlış anlamaları ortadan kaldırır. "El-Fenkale" terimi eski yazılarda kullanılmamış olsa da, özellikle tefsir kitaplarında, müfessirler arasında belirgin bir farkla, bazılarının daha az, bazılarının ise daha çok kullandığı çeşitli biçimlerde karşımıza çıkmıştır. Müfessirler, Kur’an’ın anlamlarını genişletmek, zenginleştirmek ve gizemlerini ortaya çıkarmak için el-Fenkale'yi kullanmış ve bu sayede tefsirlerindeki çeşitli konuları tartışabilmişlerdir. El-Vahidi, Kur’an metnini tefsir ederken soru-cevap yöntemini "el-fenkale" kullanmış, Kur’an anlamını olabildiğince açık bir şekilde aktarmış ve semantik, gramer, morfoloji ve farklı kıraatlar biçimlerine ilişkin konuları açıklığa kavuşturmuştur. El-Vahidi, bahsettiği "fenkale" birçoğunun aktarıcısıydı; bu nedenle, yorumlarında bu geçişlerin biçimleri monotonluktan uzak bir şekilde çeşitlilik gösterdi, bu da kitabına okuyucunun ilgisini artıran ve farklı olguları açıklama biçimini zenginleştiren bir canlılık kattı. Bu araştırma, İmam Vahidi'nin "el-Tefsir el-Basit" kitabinde kullandığı fenkale bağlamlarına göre derlemeyi ve sınıflandırmayı, ayrıca bu fenkale Vahidi'ye özgü olup olmadığını veya daha önceki âlimlerden, değişikliklerle veya değişikliksiz olarak ödünç alınıp alınmadığını belirlemeyi amaçlamaktadır. Bu nedenle, karşılaştırmalı analitik tümevarım yöntemi izlenmiştir. Araştırmanın önemi, sorunu ve önceki çalışmalar da dahil olmak üzere bir girişle başlamış, ardından iki bölümden oluşmuştur; birinci bölüm "el-Fenkale" teriminin tanımını, tarihini ve el-Vahidi'ye göre biçimlerini ele alırken, ikinci bölüm "el-Tefsir el-Basit"te "el-Fenkale" terimini, alanlarını ve etkisini incelemiştir. Çalışma, el-Vahidi'nin "el-Fenkala" yöntemine olan ilgisini ve tefsirinde bu yöntemin çeşitli biçimlerini ortaya koymuştur. Ayrıca, tefsirinin uzunluğuna rağmen, diğer yazarlara kıyasla bu yöntemi az kullandığını da göstermiştir. El-Fenkale'si, amaçları bakımından çeşitli, konusu bakımından kesin ve içgörüleri ve incelikleri bakımından kapsamlıydı. Çalışma, bu yararlı eğitim yöntemine daha fazla dikkat edilmesini ve kökenlerini ve gelişimini ortaya çıkarmak, noktaları açıklığa kavuşturmadaki ve yanlış anlamaları gidermedeki etkisini göstermek için çeşitli eserlerde incelenmesini önermektedir.

Keywords

• El-Fenkale
• El-Vahidi
• et-Tefsîrü’l-basît
• Alanlar
• Etkiler

The quotations (Questions and Answers) of Imam Abu al-Hasan Ali ibn Ahmad al-Wahidi in his interpretation “al-Tafsir al-Basit”.

Abstract

This research examines the "Fanqala" method, a useful dialogical technique in teaching and writing, and an important research method. The "Fanqala" method, a question-and-answer format, sharpens the mind, stimulates thinking, clarifies ambiguities, and dispels misconceptions. Although the term "Fanqala" was not used in ancient writings, its forms appeared in most of those writings, especially books of interpretation, with a clear difference between the interpreters, some using it less and others more, as they employed al-Fanqala to expand and enrich Qur’anic meanings and reveal its mysteries, and they were able to discuss the various issues in their interpretations. Al-Wahidi employed the method of transmission "Fanqala" in interpreting the Qur'anic text, conveying its meaning as clearly as possible and clarifying issues of semantics, grammar, morphology, and variant recitations "Qiraat". Al-Wahidi was a transmitter of many of “Fankala” that he mentioned; therefore, their forms varied in his interpretation without monotony, which gave his book a vitality that increased the reader’s attraction and what he explained of the different phenomena. This researsh aims to collect and classify Imam al-Wahidi's fanqala in his exegesis, "al-Tafsir al-Basit," according to their context, and to determine whether they originated with al-Wahidi or were borrowed from earlier scholars, either with or without modification. Therefore, it followed the comparative analytical inductive method. It came in an introduction that included the importance of the research, its problem and previous studies, then two sections, the first of which dealt with the definition of the term “al-Fanqala” and its history, and its forms according to al-Wahidi, and the second section dealt with the term “al-Fanqala” and its fields and its impact on “al-Tafsir al-Basit”. Researsh revealed al-Wahidi's interest in the "fanaqala" method and the diversity of its forms in his exegesis. It also showed that he employed it sparingly compared to other authors, despite the length of his commentary. His fanqala’s were varied in their purposes, precise in their subject matter, and comprehensive in their inclusion of numerous benefits and subtleties. Researsh recommends further attention to this useful educational method and its examination in various works to uncover its origins and development, and to demonstrate its impact on clarifying points and dispelling misconceptions.

Keywords

• Al-Fanqala
• Al-Wahidi
• et-Tafsir Al-Basit
• fields
• effects

فنقلات الإمام أبي الحسن الواحدي في تفسيره البسيط

Abstract

تتناول هذه الدراسة الفنقلة وهي أسلوب حواري مفيد في التعليم والتأليف، وباب مهم من أبواب البحث، فهو يشحذ الذهن ويحفز التفكير، ويكشف الإشكالات ويدفع ما قد يقع من توهُّم. رغم أن مصطلح الفنقلة لم يستخدم في المصنفات القديمة، فإن صيغها وردت في معظم تلك المصنفات لا سيما كتب التفسير مع تفاوت واضح بين المفسرين ما بين مقل ومكثر، حيث وظفوا الفنقلة في توسيع المعاني القرآنية وإثرائها والكشف عن غوامضها، وتمكنوا من مناقشة المسائل المختلفة في تفاسيرهم. استخدم الواحدي أسلوب الفنقلة في تفسير النص القرآني وإيصال معناه بأقرب صورة ممكنة وبيان مشكلات الدلالة والنحو والصرف والقراءات، وكان الواحدي ناقلًا لكثير من الفنقلات التي أوردها؛ لذا تنوعت صورها لديه دون رتابة، مما أعطى كتابه حيوية تزيد من جذب القارئ ولِمَا كان يعلله من الظواهر المختلفة. تهدف هذه الدراسة إلى جمع فنقلات الإمام الواحدي في تفسيره "التفسير البسيط" وتصنيفها حسب المجال الذي وردت فيه، وبيان أصالتها لدى الواحدي أو نقلها عمن سبقه بتصرف أو دونه؛ لذا اتبعت المنهج الاستقرائي التحليلي المقارن. وجاءت الدراسة في مقدمة شملت أهمية البحث ومشكلته والدراسات السابقة، ومبحثين تناول الأول التعريف بالفنقلة وتاريخها، وصيغها لدى الواحدي، والمبحث الثاني تناول الفنقلة ومجالاتها وأثرها في التفسير البسيط. وأسفرت الدراسة عن اهتمام الواحدي بالفنقلة وتنوعها في تفسيره، لكنه من المقلين فيها مقارنة بغيره من المؤلفين مع طول حجم تفسيره، وجاءت فنقلاته متعددة في أغراضها، ودقيقة في مسائلها، وشاملة لعديد من الفوائد واللطائف. وتوصي الدراسة بالاهتمام بهذا الأسلوب التعليمي المفيد وتتبعه في المؤلفات المختلفة للكشف عن تاريخ نشأته وتطوره، وبيان أثره في ضبط الفوائد وإزالة التوهمات.

Keywords

• الفنقلة
• الواحدي
• التفسير البسيط
• المجالات
• الآثار

References

1. Alkhülî, Abdülmaksûd Muhammed. “el-Fenkale: Mevâdiʿuhâ ve Siyâğâtühâ fi’n-Nahvi’l-Arabî”. Mecelletü Havliyyâti’l-Âdâb ve’l-Ulûmi’l-İctimâiyye, Küveyt, 39 (Haziran 2019).
2. Cürcânî, Abdülkāhir b. Abdirrahmân. Delâʾilü’l-iʿcâz. nşr. Mahmûd Muhammed Şâkir. Kahire: Matbaatü’l-Medenî, 1992.
3. Enbârî, Ebü’l-Berekât Abdurrahmân b. Muhammed. el-İnṣâf fî mesâʾili’l-ḫilâf beyne’n-naḥviyyîne’l-Baṣriyyîn ve’l-Kûfiyyîn. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2003.
4. Fârisî, Ebû Alî el-Hasen b. Ahmed. el-Eġfâl fîmâ aġfelehü’z-Zeccâc mine’l-meʿânî. nşr. Abdullah b. Ömer el-Hâc. Dubai: Merkezü Cumʿa el-Mâcid li’s-Sekāfe ve’t-Türâs, 2003.
5. Fârisî, Ebû Alî el-Hasen b. Ahmed. el-Ḥücce li’l-kurrâʾi’s-sebʿa. nşr. Bedreddin Kahvecî - Beşîr Cüveycâtî. Dımaşk: Dârü’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1993.
6. Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd. Meʿâni’l-Ḳurʾân. nşr. Ahmed Yûsuf Necâtî vd. Kahire: Dârü’l-Mısriyye li’t-Te’lîf ve’t-Terceme, ts.
7. Gadânî, Mügül bint Ahmed. el-İstidrâk el-Fıkhî: Teʾsîlen ve Tatbîḳan. Mekke: Dârü’l-Mültekā, 1435.
8. Hemedânî, Kādî Abdülcebbâr. Tenzîhü’l-Ḳurʾân ʿani’l-meṭâʿin. nşr. Ahmed Abdürrahîm ve Tevfîk Ali Vehbe. Gize: Mektebetü’n-Nâfize, 2006.

9. Setvânî, Abdülkādir b. Abdullah. Aṣlü’r-Râzî Şerḥu Ṣaḥîḥi’l-Buḫârî. Ataâtü’l-İlm, Mevsûʿâtü Ṣaḥîḥi’l-Buḫârî. https://usul.ai/fr/t/asl-al-zarari-sharh-sahih-al-bukhari-manuscript/296?tab=search.
10. Şeybânî, Ebû Amr İshâk b. Mirâr. Kitâbü’l-Cîm. nşr. İbrâhim el-Ebyârî vd. Kahire: el-Hey’etü’l-Âmme li-Şuûni’l-Metâbiʿi’l-Emîriyye, 1974.
11. Hecras, Saad. “el-Fenkalah”. Mevkiʿu’l-Hivâr el-Mütemeddin. 19 Aralık 2025. https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=76647.
12. Hiyaâvî, Ahmad Ali. el-Fenkalah fî Kitâbi Sîbeveyhi. Bağdat: el-Câmiatü’l-Müstansıriyye, Külliyyetü’t-Terbiye, Kısmü’l-Lugati’l-Arabiyye, yüksek lisans tezi, 2017.
13. Hüseyin, Tâhâ. el-Eyyâm. Kahire: Merkezü’l-Ehrâm li’t-Terceme ve’n-Neşr, 1992.
14. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. Sırru ṣınâʿati’l-iʿrâb. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
15. İbn Habîb, Muhammed. Esmâʾü’l-muġtelîn mine’l-eşrâf ve esmâʾü men ḳutile mine’ş-şuʿarâʾ. nşr. Abdüsselâm Hârûn. Kahire: Mektebetü ve Matbaatü Mustafa el-Halebî, 1972.
16. İbn Hişâm, Abdullah b. Yûsuf b. Ahmed. Muġni’l-lebîb ʿan kütübi’l-eʿârîb. nşr. Mâzin Mübârek - Muhammed Ali Hamdullah. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1985.
17. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. nşr. Muhyiddin Dîb Mestû ve diğerleri. Beyrut: Dâr İbn Kesîr, 2013.
18. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâr Sâdır, 1414.
19. İbn Mücâhid, Ahmed b. Mûsâ. Kitâbü’s-sebʿa fi’l-ḳırâʾât. nşr. Şevkī Dayf. Kahire: Dârü’l-Maârif, 1400.
20. İbnü’l-Esîr, Ziyâüddîn. el-Meṯelü’s-sâʾir fî edebi’l-kâtib ve’ş-şâʿir. nşr. Ahmed el-Havfî - Bedevî Tabâne. Kahire: Dâr Nahdat Mısr li’t-Tıbâa ve’n-Neşr, ts.
21. İbnü’s-Serrâc, Ebû Bekr Muhammed b. es-Serî. el-Uṣûl fi’n-naḥv. nşr. Abdülhüseyin el-Fetelî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, ts.
22. Kâbûs, Îmân bint Sâlim. el-İstidrâk el-Uṣûlî: Dirâse taṭbîḳiyye ʿale’l-muṣannefât mine’l-ḳarni’ṯ-ṯâliṯ ile’l-ḳarni’r-râbiʿ ʿaşer el-hicrî. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, Külliyyetü’ş-Şerîa ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, Kısmü’ş-Şerîa, doktora tezi, 2015.
23. Kuşeyrî, Ebü’l-Fazl Bekr b. Muhammed b. Alâ. Aḥkâmü’l-Ḳurʾân. nşr. Selmân es-Sâmâdî. Dubai: Câʾizetü Dubai ed-Devliyye li’l-Kurʾâni’l-Kerîm, 2016.
24. Necîb, Ahmed. “Selef Tefsirinde Görsel Öğeler: Metinle Bilişsel Etkileşim Üzerine Bir İnceleme”. Genç Mütefekkirler Dergisi 6/4 (Aralık 2025), 906-929. https://doi.org/10.5281/zenodo.17928211.
25. Nuhbe mine’l-Lugaviyyîn bi-Mecmaʿi’l-Lugati’l-Arabiyye bi’l-Kāhire. [Eser adı belirtilmemiş]. Kahire: Mecmaʿu’l-Lugati’l-Arabiyye, 1972.
26. Ömer, Ahmed Muhtâr. Muʿcemü’l-lugati’l-Arabiyyeti’l-muʿâṣıra. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 2008.
27. Rummânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Îsâ. el-Câmiʿ fî ʿilmi’l-Ḳurʾân. nşr. Hızır Muhammed Nebhâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
28. Sekkâkî, Ebû Ya‘kūb Yûsuf b. Ebî Bekr. Miftâḥu’l-ʿulûm. nşr. Naîm Zerzûr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1978.
29. Sîbeveyhi, Ebû Bişr Amr b. Osmân b. Kanber. el-Kitâb. nşr. Abdüsselâm Hârûn. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1988.
30. Sîrâfî, Ebû Saîd el-Hasen b. Abdullah. Şerḥu Kitâbi Sîbeveyhi. nşr. Ahmed Hasan Mehdeli - Ali Seyyid Ali. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2008.
31. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs. el-Üm. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1983.
32. Şâhid, el-Hasan. Naẓariyyetü’n-naḳdi’l-uṣûlî: Dirâsetün fî menheci’n-naḳd ʿinde’l-İmâm eş-Şâṭıbî. Amerika: el-Meʿhedü’l-Âlemî li’l-Fikri’l-İslâmî, 2012.
33. Şerrâb, Muhammed b. Muhammed b. Hasan. Şerḥu’ş-şevâhidi’ş-şiʿriyye fî ümmehâti’l-kütübi’n-naḥviyye: Li-erbaʿati âlâfi şâhidin şiʿrî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2007.
34. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân. nşr. Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2000. Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed. et-Tefsîrü’l-basîṭ. Riyad: İmâdetü’l-Bahsi’l-İlmî, Câmiatü’l-İmâm Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye, 1430.
35. Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî. Meʿâni’l-Ḳurʾân ve iʿrâbüh. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1988.
36. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 2006.
37. Ziriklî, Hayrüddîn b. Mahmûd. el-Aʿlâm. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 2002.