A Religious Uprising in The Period of National Struggle: Sheikh Eşref Revolt

Abstract

Regional opposition movements gained strength with the weakening of the Ottoman Empire and the increasing occupation of Anatolia. The weakening of central and local authority brought about internal rebellions. The Bayburt rebellion of 1919 was of this nature. Sheikh Eşref, who declared himself a prophet, assumed religious and political leadership and organized the people of the region. The rebellion was an uprising against central authority, and Sheikh Eşref's influence was perceived as a threat by the local authorities. Mustafa Kemal's mention of this event in his speeches shows the importance of the rebellion in the context of the national struggle for independence.The beginning of the rebellion was marked by Sheikh Eşref's religious discourses and his influence on the people. The rebellion soon spread to Bayburt, Gümüşhane and Trabzon. Sheikh Eşref, who gathered followers mainly through religious indoctrination, began to pose a danger. After the developments, the local administrations took measures to put an end to these activities. The military operation to suppress the uprising led to clashes on December 25, 1919, and Sheikh Eşref refused to surrender despite warnings. As a result, the Sheikh was killed and his followers surrendered. During the suppression of the uprising, 18 soldiers, including a major, were martyred and 43 people were wounded. The study is based mainly on Ottoman archival sources, periodicals, copyrighted and analyzed works.

Keywords

• National Struggle
• Sheikh Eşref
• Rebellion
• Bayburt
• Hart

Project Number

Yok

Millî Mücadele Dönemi’nde Dinî Nitelikli Bir Ayaklanma: Şeyh Eşref İsyanı

Abstract

Osmanlı Devleti’nin zayıflaması ve Anadolu’daki işgallerin artmasıyla birlikte, yerel direniş hareketleri de güçlenmiştir. Merkezî ve yerel otoritenin zayıflaması iç isyanları da beraberinde getirmiştir. 1919 yılında Bayburt’ta meydana gelen isyan bu mahiyettedir. Kendisini peygamber ilan eden Şeyh Eşref, dinî ve siyasî bir liderlik üstlenmiş ve bölgedeki halkı organize etmiştir. İsyan, merkezî otoriteye karşı bir başkaldırı olarak ortaya çıkmış ve Şeyh Eşref’in nüfuzu, yerel yönetimler tarafından tehdit olarak algılanmıştır. Mustafa Kemal’in nutuklarında bu olaya değinmesi, isyanın ulusal bağımsızlık Mücadelesi bağlamındaki önemini ortaya koymaktadır. İsyanın başlangıcı, Şeyh Eşref’in dinî söylemleri ve halk üzerindeki etkisiyle şekillenmiştir. İsyan kısa sürede Bayburt, Gümüşhane ve Trabzon’a kadar yayılmıştır. Özellikle dinî telkinlerle mürit toplayan Şeyh Eşref, zamanla tehlike arz etmeye başlamıştır. Yaşanan gelişmeler üzerine yerel yöneticiler bu faaliyetlere son vermek için harekete geçmiştir. İsyanın bastırılması için gerçekleştirilen askerî harekât ile 25 Aralık 1919 tarihinde çatışmalar başlamış ve Şeyh Eşref tüm uyarılara rağmen teslim olmamıştır. Bunun sonucunda şeyh öldürülmüş, müritleri de teslim olmuştur. İsyanın bastırılması sırasında biri binbaşı olmak üzere 18 asker şehit olmuş, 43 kişi de yaralanmıştır. Çalışma ele alınırken öncelikle Osmanlı Arşivi kaynaklarından, süreli yayınlardan, telif ve tetkik eserlerden yararlanılmıştır.

Keywords

• Millî Mücadele
• Şeyh Eşref
• İsyan
• Bayburt
• Hart

Project Number

Yok

References

1. BOA, DH. ŞFR, 653/42
2. BOA, DH. ŞFR. 654/1
3. BOA, DH. ŞFR, 654/67
4. BOA, DH. ŞFR, 654/86
5. ATASE, İSH, 201/120
6. ATASE, İSH, 201/122
7. ATASE, İSH, 201/133
8. ATASE, İSH, 201/137

9. ATASE, İSH, 201/146
10. ATASE, İSH, 201/206
11. Askerî Tarih Belgeleri Dergisi (ATBD), Belge No: 1555, 1975.
12. ATBD, Belge No: 1556, 1975.
13. TBMM Gizli Celse Zabıtları, C. 1, 21. İn’ikat, 2. 3. ve 4. Celseler, 29 Mayıs 1336 (1920).
14. TBMM Z.C., Dönem 1, Yasama Yılı 2, Cilt 13, Birleşim 97, 20 Ekim 1921.
15. İrâde-i Millîye, 5 Kânûn-u Sânî 1336
16. İrâde-i Millîye, 19 Kânun-u Sânî 1336
17. Tan, 8 Nisan 1936
18. Tan, 6 Mayıs 1936
19. Tan, 27 Mayıs 1936
20. Akbal, İ. (2021). “İsmail Hakkı Tekçe (1892-1975)”. Atatürk Ansiklopedisi, Ankara: Atatürk Dil, Kültür ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezî Yayınları.
21. Aktaş, M. (2014). Belgeler ve Nakiller Işığında Şeyh Eşref ve Hart Vakası. Trabzon: Eser Ofset Matbaacılık.
22. Akyüz, N. (2007). Dinin Örgütsel İklimi, Dini Gruplar. Ankara: Gündüz Yayınları.
23. Akyüz, N. (2009). “Din ve Toplum İlişkisi”, Din Bilimleri 2, Ankara.
24. Algar, H. (2007). Nakşibendilik. İstanbul: İnsan Yayınları.
25. Apak, R. (1964). Türk İstiklal Harbi VI. Cilt İç Ayaklanmalar (1919-1921). Ankara: T.C. Genelkurmay Başkanlığı Yayınları.
26. Aydın, T. (2022). “Generallikten İdam Sehpasına (Dadaş) Rüştü Paşa: Askerî ve Siyasi Faaliyetleri”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 32: 3, 1279-1298.
27. Bayraktar, R. (2002). Şeyh Eşref İsyanı (26 Ekim 1919-25 Aralık 1919), Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
28. Bilgiseven, A. K. (1985). Din Sosyolojisi. İstanbul: Filiz Kitabevi.
29. Boray, F. E. (2013). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İsyanlar. İstanbul: Kamer Yayınları.
30. Budak, A. (2022). Toplumsal Bir Hareket Olarak İsyan ve Din. Ankara: Sonçağ Akademi Yayınları.
31. Çadırcı, M. (2008). “Tanzimat’ın Uygulanması ve Karşılaşılan Güçlükler (1840-1856)”, Tanzimat: Değişim Sürecinde Osmanlı İmparatorluğu, yay. haz. Halil İnalcık-Mehmet Seyitdanlıoğlu, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 133-140.
32. Çelik, K. (2007). “Millî Mücadelede İç İsyanlar, Vatana İhanet Kanunu ve İstiklâl Mahkemeleri”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 40, 569-613.
33. Dönmezer, S. (1984). Sosyoloji. Ankara: Savaş Yayınları.
34. Eliaçık, M. (2015). “Bayburt/Hart’ta Şeyh Eşref İsyanı’na Dair Osmanlı Arşiv Belgeleri”, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5:1, 119-140.
35. Eroğlu, H. (1982). Türk İnkılâp Tarihi. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
36. Esengin, K. (1975). Millî Mücadelede İç Ayaklanmalar. 2. Baskı. İstanbul: Ağrı Yayınları.
37. Evcin, E. (2013). “Kâzım Karabekir Paşa’nın Basında Neşredilen Tarihî Mektupları ve Bunların Kamuoyundaki Yansımaları”, Atatürk Araştırma Merkezî Dergisi, 29: 87, 1-66.
38. Freyer, H. (1964). Din Sosyolojisi. (Çev. Turgut Kalpsüz). Ankara: AÜİFY.
39. Göktaş, S. (2020). Cumhuriyet Döneminde Bayburt (1923-1950). Bayburt Üniversitesi Bayburt Tarihi ve Kültürü Uygulama ve Araştırma Merkezî.
40. Görgülü, İ. (1985). Ana Hatlarıyla Türk İstiklal Harbi. İstanbul: Kastaş Yayınları.
41. Günay, Ü. (1998). Din Sosyolojisi. İstanbul: İnsan Yayınları.
42. Güngör, E. (1993). İslam Tasavvufunun Meseleleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
43. Güneş, A. (2014). “Sosyolojik Olarak Din ve Toplum İlişkisi”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24:1, 153-164.
44. Ilgısheva, M. (2020). “Nakşibendilik Tarikatı ve Tarikat Mensubu Meşhur Jüsip Köpeyuli”, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 68, 37-51.
45. Juengesmeyer, M. (2012). “Dini Şiddet”, Çev. Halil Aydınalp, P.B. Clarke İçinde, Din Sosyolojisi. Ankara: İmge Yayınları.
46. Kağıtçıbaşı, Ç. (1983). İnsan ve İnsanlar. İstanbul: BETA.
47. Kara, M. (1977). Tekkeler ve Zaviyeler. İstanbul: Dergâh Yayınları.
48. Karabekir, K. (1951). İstiklal Harbimizin Esasları. İstanbul: Sinan Matbaası.
49. Keskin, Y. M. (2004). “Din ve Toplum İlişkileri Üzerine Bir Genelleme”, Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 4:3, 7-21.
50. Köker, L. (1993). Modernleşme, Kemalizm ve Demokrasi. 2. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları.
51. Kılıç, C. (2007). “Osman Bedreddin Erzurumi’nin Hayatı, Şahsiyeti ve Fikirleri”, Türk-İslam Düşünce Tarihinde Erzurum Sempozyumu (26-28 Haziran 2006), C.2, Erzurum: Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 33-55.
52. Öksüz, H. (2023). “Millî Mücadele Döneminde Trabzon”, Millî Mücadelenin Yerel Tarihi 1918-1923 (C. 6): Artvin, Rize, Trabzon, Gümüşhane, Giresun, Ordu, Samsun, Ed. Mustafa Göleç, Zeynep Kevser Şerefoğlu, İlhami Danış, Türkiye Bilimler Akademisi, Ankara, 53-129.
53. Özel, S. (2012). Millî Mücadele’de Trabzon. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
54. Özkan, İ. (2016). Deli Halid Paşa. 3. Baskı. İstanbul: Ötüken Yayınları.
55. Paşa, M. K. (2015). Nutuk. İstanbul: Kaynak Yayınları.
56. Sarı, M. (2023). “Millî Mücadele Döneminde Bayburt”, Millî Mücadele’nin Yerel Tarihi 1918-1923, (C. 9): Erzurum-Van-Kars-Ardahan-Bitlis-Erzincan-Bayburt-Muş-Bingöl-Hakkâri-Iğdır-Ağrı, Ed. Mustafa Göleç, Zeynep Kevser Şerefoğlu, İlhami Danış, Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 287-317.
57. Selçukoğlu, A. (2022). “Mistik ve İdeolojik Söylem Bağlamında Baba İshâk ve Mahmud Tarabî İsyanlarının Müşterek Zemini”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 103, 227-243.
58. Selek, S. (1987). Anadolu İhtilali 1. C. 8. Baskı. İstanbul: Kastaş Yayınları.
59. Şen, H. (1991). “Şeyh Eşref Ayaklanması ve Gümüşhane”, Geçmişte ve Günümüzde Gümüşhane Sempozyumu (13-17 Haziran 1990), Ankara: Gümüşhane Valiliği: 113-117.
60. Solmaz, G. (1996). Deli Halid Paşa. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
61. Tanık, İ. H. (2023). “Millî Mücadele Döneminde TBMM’ye Karşı Ayaklanmalar”, Türk Milleti’nin Millî Mücadelesi: Türk İstiklal Harbi, Ed. Ahmet Oğuz, Emine Aşçı, Aktif Yayınları, İstanbul, 333-372.
62. Tansel, S. (1991). Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, C. II. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
63. Tatlılıoğlu, K. (2015). “Bir Mutasavvıf Olarak Osman Bedrüddin Erzurûmî’nin (1858-1922) Tasavvuf Düşüncesi Bağlamında “İnsan-ı Kâmil” Anlayışı”, Uluslararası Harput’a Değer Katan Şahsiyetler Sempozyumu (14-16 Mayıs 2015), Elâzığ: Fırat Üniversitesi Harput Uygulama ve Araştırma Merkezî, 109-120.
64. Türk İstiklâl Harbi III’ncü Cilt Doğu Cephesi (1919-1921), (1995). Ankara: Genelkurmay Basım Evi.
65. Uca A.; Ülker, A. (2016). “Bayburt’ta Şeyh Eşref İsyanı”, Gazi Akademik Bakış, 10:19, 79-105.
66. Ural, S. (2009). “Doğu Vilayetlerinde Asayiş Sorunu 1919-1920”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, Yıl 5:9, 41-76.
67. Üçüncü, U. (2017). “Millî Mücadele Döneminde Bayburt’ta Şeyh Eşref İsyanı”, Zamanın İzleri: İlkeler, İdeolojiler ve İsyanlar, Trabzon: Karadeniz Teknik Üniversitesi Yayınları.
68. Vergin, N. (1994). “Kutlu Doğum Haftası, 1. Uluslararası İlmî Toplantı (Bildiri), Türkiye Diyanet Vakfı Haber Bülteni, Ankara.
69. Wach, J. (1995). Din Sosyolojisi. Çev. Ünver Günay. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
70. Weber, M. (2012). Din Sosyolojisi. Çev. Latif Boyacı. İstanbul: Yarın Yayınları.
71. Yüksel, M. (2023). “Zihni (Orhon) Bey (1883-1955) Asker Siyasetçi”, Atatürk Ansiklopedisi. Ankara: Atatürk Dil, Kültür ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezî Yayınları.