Cumhuriyet Modernleşmesinin Kırsal Ölçekte Kurgulanan Tarımsal Araştırma Enstitüleri (Yerleşkeleri): Adapazarı Arifiye Örneği

Öz

Türkiye’de yeni Cumhuriyet rejimi sanayileşme sonrası oluşması muhtemel sınıf çatışmalarının önlenmesi için kent ve kır karşıtlığının azaltılmasına yönelik düşünceler geliştirmektedir. Buradan hareketle tarımsal üretimin hayati önem taşıdığı ulus inşa sürecinde kırsal düzene modernleştirici modeller getirmek istenmektedir. Tarım- hayvan yerleşkelerinin yanında kırsalda kurulan devletin üretim yerleşkelerinden bir diğeri tarımsal araştırma enstitüleridir. Tarım- hayvan yerleşkeleri tarım faaliyetlerini modernleştirmesi bir yana kırsal düzene modern bir yaşam biçimi getirmektedir. Tarımsal araştırma enstitülerinin ise mekânsal olarak yerel halkı yerleşkenin içine katan bir işlevi yoktur fakat kentli uzman ve yörenin kendi insanı arasında belirli karşılaşmalara fırsat tanımaktadır. Yapılan çalışmada bu yerleşkelerin erken örneklerinden biri olan Adapazarı (Arifiye) Tohum Islah ve Deneme İstasyonu konu edilmektedir. Kırsal alanlara ve tarımsal faaliyetlere sağladığı katma değeri ve fiziksel yapılanmasını ortaya koyarak ülke genelindeki diğer örnekleriyle birlikte kırsal miras kapsamında korunmalarını gündeme getirmek amaçlanmaktadır. Birinci bölümde Cumhuriyet modernleşmesi hedefiyle dönem içerisinde kır- kent ve sanayi- tarım karşılaştırmalı yapılan söylemler tanımlanır. Ardından yerleşke bütünlüğünde kurulan üretim yapılanmalarından devlet çiftlikleri ile tarımsal araştırma enstitüleri ele alınır. En sonunda tarımsal araştırma yerleşkelerinin mekânsal düzenlemeleri Adapazarı örneği üzerinden ortaya konmaktadır. Sonuç bölümünde istasyonun o dönem yaşanan kırsal düzendeki varlığını algılayabilmek niyetiyle bu kurumun alternatifi/ değili olan devlet çiftlikleri ile karşılaştırma yapmanın anlamlı olabileceği düşünülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• cumhuriyet modernleşmesi
• arifiye
• kırsal kalkınma
• adapazarı
• tarımsal araştırma enstitüsü

Agricultural Research Settlements of Republican Modernization Constructed in the Rural Scale: The Case of Adapazarı Arifiye

Abstract

The newly established Republican regime developed strategies to reduce the opposition between urban and rural areas in order to prevent potential class conflicts following industrialization. Accordingly, during the nation-building process -where agricultural production held vital importance- modernizing models were envisioned for the rural order. In addition to agricultural-livestock settlements, agricultural research institutes were among the state production facilities established in rural regions. While agricultural-livestock settlements not only modernized farming activities but also introduced a modern lifestyle to rural areas, agricultural research institutes did not spatially incorporate the local population into their campuses. However, they created limited encounters between urban experts and local residents. This study focuses on one of the early examples of such institutes: the Adapazarı (Arifiye) Seed Breeding and Testing Station. It aims to reveal the station’s physical structure and its added value to rural life and agricultural activities, while advocating for its recognition and preservation as rural heritage alongside similar examples across the country. The first section outlines rural-urban and industrial-agricultural discourses from the Republican modernization era. Then, two institutional models -state farms and agricultural research institutes- are examined.

Keywords

• adapazarı
• arifiye
• republican modernization
• agricultural research settlements
• rural development

References

1. Aracı, B. (2010). Cumhuriyet Döneminden Günümüze Tarım Politikalarında Devlet Çiftliklerinin Rolü ve Fiziki Mekâna Etkisinin İrdelenmesi Lüleburgaz Sarmısaklı Çiftliği Örneği. Yüksek Lisans Tezi. Yıldız Teknik Üniversitesi.
2. Arıtan, Ö. (2019). “Cumhuriyet Modernleşmesi” ve “Kırsal İletişim/ Kalkınma” Eksenleri Bağlamında Mekânsal Bir Model Olarak Eskişehir Çifteler Harası”, Tasarım Kuram, 15 (28), s.179- 198. Doi: 10.14744/tasarimkuram.2019.94840.
3. Ayözger, R. (1947). “Zirai Kombinalar”, Tarım Bakanlığı Dergisi, C.1, S.3, 1947, s. 4-6.
4. Boran, B. S. (1940a). “Köy Davası Şehirleşmek Davasıdır”, Siyasi İlimler Mecmuası, 10 (111), s.146-149.
5. Boran, B. S. (1940b). “Köy Davası Şehirleşmek Davasıdır II”, Siyasi İlimler Mecmuası, 10 (112), s.183-190.
6. Boratav, K. (2015). Türkiye İktisat Tarihi. İstanbul: İmge Kitabevi Yayınları.
7. Erol, Ö.S. (2022). “‘Dilek Sistemi’ Üzerinden Cumhuriyet Köyünü Değerlendirmek ve Bir Taşra Örgütü Denemesi; Kocaeli Köyler Birliği”, Mimarist, 73, 57-66.
8. Ertuğ, H. R. (1935). “Çiftçi Borçları”, Siyasal Bilgiler, 5 (52), s.8-11.

9. Ersöz, B. (2020). Cumhuriyetin İlk Kırk Yılında Türkiye’de Tohum Islah Araştırmaları: Eskişehir Sazova Tohum Islah İstasyonu. Doktora Tezi. İstanbul Üniversitesi.
10. Geray, C. (1975). “Türkiye'de Kırsal Yerleşme Düzeni ve Köy Kent Yaklaşımı”, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 30 (1), s.45-66.
11. Gürel, B. (2014). “Türkiye’de Kırda Sınıf Mücadelelerinin Tarihsel Gelişimi”, S. Savran vd. (ed.), Marksizm ve Sınıflar: Dünyada ve Türkiye’de Sınıflar ve Mücadeleleri içinde, (s. 303-385), İstanbul: Yordam Yayınları.
12. Hacızade, M. (1931). “Türkiye’de Tohum Islahçılığı”, İhtisas Raporları: 1931 Birinci Ziraat Kongresi, Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti İhtisas Raporları, içinde (s.801-809), İstanbul, Ahmet İhsan Basımevi.
13. Hobsbawm, E. (1994). The Age of Extremes: A History of the World, 1914- 1991. Michael Joseph, London.
14. Karaömerlioğlu A. (2006). Orada Bir Köy Var Uzakta Erken Cumhuriyet Döneminde Köycü Söylem. 1. Baskı, İletişim Yayınları.
15. Kıray, M. B. (1964). Ereğli: Ağır Sanayiden Önce Bir Sahil Kasabası. D.P.T. Yayınları. Ankara.
16. Köymen, (Kemal) N. (1936). “Türkiye Evvela Sanayileşmeli mi Yoksa Ziraatini mi İlerletmeli”, Ülkü Dergisi, 7 (40), 248-252.
17. Köymen, O. (2008). Kapitalizm ve Köylülük: Ağalar, Üretenler ve Patronlar, İstanbul: Yordam Yayınları.
18. Kuzucu, R. (1945). “Adapazarı”, İdare Dergisi, 16 (172), s.213-259.
19. Mağden, R. Z. (1949). Zirai Kombinalar. Güney Matbaacılık ve Gazetecilik T.A.O.
20. Mısır Araştırma Enstitüsü Bina Bilgileri. (2017). Kurumun çalışanları tarafından binaların yapılışından bugüne kadar olan bilgileri 2017 yılında tespit edilmiştir.
21. Odet, P. (1925). “Eskişehir’de bir Islah-ı Büzur ve Kontrol İstasyonu (Laboratuvarı) Tesisatına Ait Proje”, Ziraat Vekâleti Mecmuası, 2(5), s. 30-41.
22. Özden Senem Erol Fotoğraf Arşivi. (2025). Yerleşke ile ilgili güncel fotoğraflar Özden Senem Erol tarafından 2025 yılında çekilmiştir.
23. Resmi Gazete, 7 Nisan 1924, Sayı: 68
24. Resmi Gazete, 27 Mart 1925, Sayı: 109
25. Resmi Gazete, 24 Mart 1926, Sayı: 339
26. Resmi Gazete, 6 Mayıs 1930, Sayı: 1489
27. Resmi Gazete, 14 Nisan 1930, Sayı: 1471
28. Resmi Gazete, 21 Haziran 1934, Sayı: 2733
29. Resmi Gazete, 27 Aralık 1934, Sayı: 2895
30. Resmi Gazete, 14 Haziran 1937, Sayı: 3630
31. Resmi Gazete, 1 Temmuz 1940, Sayı: 4520
32. Resul Narin Kişisel Fotoğraf Arşivi. Araştırmacı Dr. Resul Narin’in kişisel arşivinden elde edilen yerleşke ve ilçe geneline ait eski fotoğraflar.
33. Ribeiro, J. D. M. (2023). Peasantry and Rural Resistance ın the 21st Century Turkey: The Case of Çiftçi-sen. PhD thesis. Middle East Technical University. Ankara.
34. Sakarya Mısır Araştırma Enstitüsü Kurum Arşivi. Yerleşke ile ilgili kurumun kendi arşivinden elde edilen eski fotoğraflar.
35. Sözlü görüşmeler. (2025). Kurum çalışanlarıyla 2025 yılında alan araştırması sırasında sözlü görüşmeler yapılmıştır.
36. Tarkan, T. (1937). Adapazarı. Kenan Basımevi.
37. Tarım Bakanlığı. (1976). Sakarya Zirai Araştırma İstasyonu Müdürlüğü Mısır Araştırma Raporu.
38. Tarım Bakanlığı. (1962). Adapazarı Bölge Tohum Islah ve Deneme İstasyonu Tohum Üretme Çiftliği 1960- 1961 Yılı Araştırma Raporu. Ziraat İşleri Genel Müdürlüğü Adapazarı, Oya Matbaası. İstanbul.
39. T.M.M.O.B. Ziraat Mühendisleri Odası. (1965). “Tarımsal Araştırmaların Geliştirilmesi Komisyon Raporu”, Türkiye Ziraat Mühendisliği I. Teknik Kongresi, 1(26), Ankara, 24-27 Kasım 1965, s.111-120.
40. Tekeli, İ. (2004). “Devletçilik Dönemi Tarım Politikaları: Modernleşme Çabaları”, Cumhuriyetin Harcı: Köktenci Modernitenin Ekonomik Politikasının Gelişimi içinde (s.281-362). (der.: İlhan Tekeli, Selim İlkin). İst. Bilgi Üni. Yayınları.
41. Toprak, Z. (1988). “Türkiye Tarımı ve Yapısal Gelişmeler (1900-1950)”, Türkiye’de Tarımsal Yapılar (1923- 2000) içinde (s.19-37). Yurt Yayınları, Ankara.
42. Türkyolu Gazetesi, 18 Şubat 1937, s.1.
43. Türkyolu Gazetesi, 6 Mayıs 1937, s.1.
44. Türkyolu Gazetesi, 29 İlkteşrin 1941, s.1-2.
45. Url 1. http://www.yapi.com.tr/haberler/tarimsal-arastirma-enstitusunun-arazisi-rezerv-yapi-alani-oldu_190265.html Ziyaret Tarihi: 1.09. 2024.
46. Yaşar, M. (1925). “Ziraatin Tevsii ve Islahı Lüzumu”, Ziraat Vekâleti Mecmuası, 2(4), 6-30.
47. Yıldırım, U.D. (2017). “Orhan Kemal ve Yaşar Kemal Romanlarında Tarımsal Dönüşüm ve Mevsimlik İşçiler”, Praksis, 43, s. 859-894.
48. Ziya, A. (1933). “Köy Mimarisi”, Ülkü Dergisi, 2 (7), 37-41.
49. Zürcher, E. J. (2018). Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. Genişletilmiş 4. Basım, İletişim Yayınları.