The Documentation and Interpretation of Ḥadīths Concerning the Prescribed Times for Cupping (Ḥijāmah)

Abstract

In recent years, cupping therapy (ḥijāmah) has become increasingly widespread and has even developed into a commercial sector. It is typically performed on specific days known as “golden days,” which are determined according to lunar phases and are associated with the recommendations and practices of the Prophet, thus giving the procedure a religious dimension. Various studies have been conducted in Turkey within both medical and Islamic studies fields; medical research has focused on its clinical aspects, while Islamic studies have examined its legal and spiritual dimensions. A literature review in the field of hadith identified three articles in which cupping-related narrations are mentioned, though their authenticity assessments were not addressed in detail. This study analyzes the hadiths that report recommended or discouraged times for cupping by conducting takhrīj and evaluating the chains of transmission and textual content, employing tables and critical analysis. The findings show that some commonly cited narrations are ṣaḥīḥ, some ḥasan, and others weak. Overall, the study concludes that the determining factor in cupping practice is not the day of the week itself but its position within the lunar month, while narrations also indicate that cupping may be performed at other times when necessary.

Keywords

• Ḥadīth
• Hijamah
• Tradition
• Criticism
• Time.

Hacamat Günlerine Dair Hadislerin Tahrici ve Değerlendirmesi

Abstract

Son yıllarda yaygınlık kazanarak ticari bir sektöre dönüşen hacamat uygulaması, genellikle “altın günler” olarak adlandırılan ve ayın hareketlerine göre belirlenen zamanlarda yapılmaktadır. Bu günlerin tayininde, Hz. Peygamber’in tavsiye ve uygulamaları referans alınarak hacamata dinî bir boyut kazandırılmaktadır. Türkiye’de tıp ve İslâmî ilimler alanlarında hacamat üzerine çeşitli çalışmalar yapılmış, sağlık bilimlerinde tıbbi yönü, İslâmî ilimlerde ise fıkhî ve mânevî boyutu ele alınmıştır. Hadis literatürüne dair yapılan taramada üç makale tespit edilmiş olup bu çalışmalarda altın günlerle ilgili rivayetler zikredilmiş, fakat rivayetlerin sıhhat değerlendirmesine ayrıntılı biçimde yer verilmemiştir. Bu çalışma, hacamat için tavsiye edilen ve mahzurlu görülen vakitlere dair hadisleri tahric ederek sened ve metin bakımından incelemekte; tablo ve tenkit yöntemiyle ayrıntılı bir analiz sunmaktadır. Mevcut rivayetlerin bir kısmının sahih, bir kısmının hasen, bir kısmının ise zayıf olduğu tespit edilmiştir. Sonuç olarak, hacamat uygulamasında esas belirleyici olanın haftanın günü değil, o günün kamerî ay içindeki konumu olduğu; ayrıca ihtiyaç hâlinde herhangi bir vakitte de hacamat yapılabileceğine dair rivayetlerin bulunduğu görülmüştür.

Keywords

• Hadis
• Hacamat
• Rivayet
• Tenkid
• Zaman.

تخريج أحاديث أيام الحجامة و دراستها

Abstract

شهدت السنوات الأخيرة انتشارًا متزايدًا لعمليّة الحجامة في المجتمعات الإسلامية، ولا سيما في تركيا، حتى غدت ممارسةً شائعة لا تقتصر على البعد العلاجي فحسب، بل اكتسبت أيضًا طابعًا تجاريًا واضحًا. ويقوم جزءٌ مهم من هذا الانتشار على الاعتقاد بوجود “أيام مباركة” أو “أيام ذهبية” تُستحب فيها الحجامة، وهي أيام تُحدَّد بناءً على حركة القمر ومنازل الشهور القمرية. ويُسند هذا الاعتقاد في الغالب إلى توصيات منسوبة إلى النبي ﷺ، ممّا أضفى على المسألة بُعدًا دينيًا وأثار الحاجة إلى دراسة علمية نقدية للروايات الحديثية المستند إليها. وفي الوقت الذي تناولت فيه الدراسات الطبية الحديثة أثر الحجامة وفوائدها المحتملة، انصبّت الجهود في مجال العلوم الإسلامية على البعد الفقهي والروحي لهذا التطبيق، من خلال رسائل جامعية ومقالات علمية حاولت رصد تأصيله الشرعي. إلّا أنّ البحث المتخصص في علم الحديث حول الأحاديث المتعلّقة بمواقيت الحجامة ما يزال محدودًا، وقد أسفر المسح الأدبي عن وجود ثلاث مقالات فقط تناولت الموضوع تناولًا عامًا دون الخوض في تقويم الأسانيد وتقويم المتون بصورة دقيقة ومباشرة. ينطلق هذا البحث من الحاجة الملحّة إلى معالجة هذا النقص، حيث يقوم بعملية تتبّع (تخريج) لجميع الأحاديث الواردة في بيان الأوقات المندوبة للحجامة والأوقات المكروهة أو المحذور منها، مع اعتماد منهجية نقدية تجمع بين دراسة السند ودراسة المتن. وقد جُمعت في هذا الإطار الروايات الواردة في المصادر الحديثية الرئيسة، ثم بُوبت وصُنّفت وفق مضمونها، سواء كانت تدلّ على استحباب أيام معيّنة أو على كراهة أيام أخرى. وبعد ذلك أُجري تحليل دقيق لأسانيد الروايات، يشمل تقويم الرواة أفرادًا وجماعات، ودراسة الاتصال والانقطاع، وتتبع الشواهد والمتابعات، مع النظر في العلل التي قد تؤثر في صحة الرواية. أمّا دراسة المتن فاشتملت على المقارنة بين الروايات المتعددة، ورصد الزيادات والاختلافات، وبيان مدى توافق النصوص مع الثوابت الشرعية ومع حقائق العلوم الطبيعية المتعلقة بالحركة القمرية وتحديد الأيام.

References

1. Atmaca, Veli. Tarih Boyunca Hastalık Algılamasında Dua Şifa İlişkisi. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2020.
2. Aydın, Burak. “Hacamat Hangi Günler Yapılmaz”. Dr. Burak Aydın (blog), ts. https://drburakaydin.com/hacamat-hangi-gunler-yapilmaz/
3. Azizova, Elnure. “İlk Dönem İslam Toplumu Sağlik Sektöründe Hacamatçılık”. Bakü Devlet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 151-160.
4. Barak, Şuheda Belkıs. Alternati̇f Tedavi̇ Yöntemleri̇nden Hacamatin Ruh Sağliğina Etki̇si̇. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
5. Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed el-Ferrâ’ el-. Şerḥu’s-sünne. thk.
6. Şu‘ayb el-Arnavut. Dımaşk, Beyrut: el-Mektebü’l-İslamî, 2. Basım, 1403.
7. Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî el-. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdulkâdir ʻAtâ. Beyrut, Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-‘Ilmiyye, 3. Basım, 1424.
8. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail el-. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. 8 Cilt. Kahire: Daru’t-Te’ṣîl, 1. Basım, 1433.

9. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail el-. et-Târîḫu’l-evsaṭ. thk. Mahmut İbrahim Zayid. Halep: Dâru’l-Va’y, 1. Basım, 1397.
10. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail el-. et-Târîhu’l-kebîr. Riyad, 1. Basım, 1440.
11. Bûsîrî, Ahmed b. Ebû Bekir el-. Miṣbâḥu’z-zücâce fî zevâʾidi İbn Mâce. thk. Muhammed el-Münteḳâ el-Keşnâvî. Beyrut: Dâru’l-ʻArabiyye, 2. Basım, 1403.
12. Cemmâîlî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Abdülganî b. Abdilvâhid b. Alî el-Makdisî el-. el-Kemâl. thk. Şadi b. Muhammed b. Salim. Kuveyt: Şirketu Ğırâs li’d-Di‘âye ve’l-‘İlân ve’n-Neşr ve’t-Tevz‘î, 1. Basım, 1437.
13. Cûzcânî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Ya‘kūb b. İshâk es-Sa‘dî el-. Aḥvâlü’r-ricâl. thk. Abdu’l-âlim Abdu’l-azîm el-Bestevî. Pakistan: Hadîs Akâdemî, ts.
14. Çakan, İ. Lütfi. Hadis Usulü. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 47. Basım, 2019.
15. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. el-Merâsîl. thk. Şu’ayb el-Arnavut. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 1408.
16. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. es-Sünen. thk. Şu‘ayb el-Arnavut. Dâru’l-Risâleti’l-‘Âlemiyye, 1. Basım, 1430.
17. Ebü’l-Abbâs, Muhammed b. Ya‘kūb b. Yûsuf el-Esam en-Nîsâbûrî - Cerrâr, Nebîl Sa’deddin. Mecmu’ fîhi Musannefât Ebî’l-Abbâs el-Esam ve İsmâ’îl es-Saffâr. b.y.: Dâru’l-Beşâir, 1. Basım, 1425.
18. Efe, Zehra Gencel. “Hz. Peygamber Dönemi Cerrahi ve Girişimsel Uygulamalar”. Akademik Siyer Dergisi 9 (2024), 78-91.
19. Elbânî, Nâsırüddin el-. Silsiletü’l-eḥâdîs̱i’ṣ-ṣaḥîḥa ve şeyʾün min fıḳhihâ ve fevâʾidihâ. Riyad: Mektebetü’l-Ma’ârif, 1. Basım, 1415.
20. Hâkim el-Kebîr, Ebû Ahmed Muhammed b. Muhammed b. Ahmed en-Nîsâbûrî. Târîḫu Nisabur Tabakâtu Şüyûḫi’l-Hâkim. thk. Ebî Muâviye el-Beyrûtî. Beyrut, Lübnan: Dâru’l-Beşâir, 1. Basım, 1427.
21. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. Târîḫu Baġdâd. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. Dâru’l-Ğarb el-İslâmî, 1455.
22. Hererî, Muhammed el-Emîn el-. Şerhu Süneni İbn Mâce. Cidde-Suudi Arabistan: Dâru’l-Minhâc, 1. Basım, 1439.
23. İbn Abdilberr en-Nemerî, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed. el-İstiġnâʾ fî esmâʾi’l-meşhûrîn min ḥameleti’l-ʿilmi bi’l-künâ. thk. Abdullah Merhul es-Suvaleme. Riyad-Suudi Arabistan: Dâru İbn Teymiyye, 1. Basım, 1405.
24. İbn Abdilberr en-Nemerî, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed. et-Temhîd limâ fi’l-Muvaṭṭaʾ mine’l-meʿânî ve’l-esânîd. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. Londra: Müessesetü’l-Furkân li’t-Türâsi’l-İslamî, 1. Basım, 1439.
25. İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullāh b. Adî b. Abdillâh el-Cürcânî. el-Kâmil fî ḍuʿafâʾi’r-ricâl. thk. Adil Ahmed Abdulmevcud - Ali Muhammed Muavvad. Beyrut, Lübnan: el-Kütübü’l-’Ilmiyye, 1. Basım, 1418.
26. İbn Battâl el-Kurtubî, Ebü’l-Hasen Alî b. Halef b. Abdilmelik. Şerḥu İbn Baṭṭâl ʿalâ Ṣaḥîḥi’l-Buḫârî. thk. Ebû Temîm Yasir b. İbrahim. Riyad-Suudi Arabistan: Dâru’r-Reşid, 2. Basım, 1423.
27. İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. el-Cerḥ ve’t-taʿdîl. Hindistan: Matbaatu Meclisi Dâireti’l-Ma’ârifi’l-Osmâniyye, 1. Basım, 1271.
28. İbn Ebû Şeybe, Ebû Bekr Abdullāh b. Muhammed İbrâhîm el-Absî el-Kûfî. el-Musannef. 21 Cilt. Riyad-Suudi Arabistan: Dâru Künûzi İşbiliyye, 1. Basım, 1436.
29. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed B. Alî B. Muhammed. Lisânü’l-Mîzân. thk. Dairetu’l-Marif en-Nizamiyye. Beyrut, Lübnan: Müessesetü’l-ʻÂlemî, 2. Basım, 1390.
30. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed B. Alî B. Muhammed İbn. Fetḥu’l-bârî bi-şerḥi Ṣaḥîḥi’l-Buḫârî. Mısır: el-Mektebü’l-Selefiyye, 1380.
31. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed İbn. Taḳrîbü’t-Tehẕîb. thk. Muhammed Avvame. Suriye: Dâru’r-Reşid, ts.
32. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed İbn. Tehẕîbü’t-Tehẕîb. thk. Halil Me’mûn Şeyhâ vd. Beyrut: Dâru’l-Mâ’rife, 1. Basım, 1417.
33. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Ahmed el-Büstî. Kitâbü (maʿrifeti)’l-mecrûḥîn mine’l-muḥaddis̱în ve’ḍ-ḍuʿafâʾ ve’l-metrûkîn. thk. Mahmut İbrahim Zayid. Halep: Dâru’l-Vaʿy, 1. Basım, 1396.
34. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî. es̱-S̱iḳāt. Hindistan: Dâru’l-Ma‘ârif, 1. Basım, 1393.
35. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. thk. ‘Isâm Musa Hâdî. Cübeyl-Suudi Arabistan: Dâru’s-Sıddîk, 2. Basım, 1435.
36. İbn Mâkûlâ, Ebû Nasr Alî b. Hibetillâh b. Alî el-İclî. el-İkmâl fî refʿi’l-irtiyâb ʿani’l-müʾtelif ve’l-muḫtelif mine’l-esmâʾ ve’l-künâ ve’l-ensâb, ts.
37. İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed B. Sa‘d B. Menî‘ el-Kâtib el-Hâşimî el-Basrî el-Bağdâdî. et-Tabakātü’l-kübrâ. thk. Ali Muhammed Ömer. Kahire-Mısır: Mektebetü’l-Hancî, 1. Basım, 1421.
38. İbn Sînâ, Ebû Alî el-Hüseyn b. Abdillâh b. Alî. el-Ḳānûn fi’ṭ-ṭıb. thk. Muhammed Emin ed-Dannevî. b.y.: ts.
39. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. el-Muntaẓam fî târîḫi’l-mülûk ve’l-ümem. thk. Muhammed Abdulkâdir Atâ - Mustafa Abdulkâdir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘Ilmiyye, 1. Basım, 1412.
40. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. Esmâʾü’ḍ-ḍuʿafâʾ ve’l-vażżâʿîn (vâżiʿîn) ve ẕikrü men cereḥahüm mine’l-eʾimmeti’l-kibâri’l-ḥâfıẓîn. thk. Abdullah el-Kâdî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘Ilmiyye, 1. Basım, 1406.
41. İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Takıyyüddîn Osmân b. Salâhiddîn Abdirrahmân b. Mûsâ eş-Şehrezûrî. Muḳaddimetü İbni’ṣ-Ṣalâḥ. thk. Nûreddin Itr. Suriye: Dâru’l-Fikr, 1406.
42. İclî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Abdillâh b. Sâlih el-. Târîḫu’s̱-S̱iḳāt. thk. Abdu’l-âlim Abdu’l-azîm el-Bestevî. Medine, Suudi Arabistan: Mektebetü’d-Dâr, 1405.
43. Kalaycı, Hakan. Yaş Kupa (hacamat) Tedavi̇si̇ni̇n’’ Yorgunluk ve Depresyon Üzeri̇ne Etki̇si̇. Süleyman Demirel Üniversitesi, Uzmanlık Tezi, 2022.
44. Karasu, Taner. “Hadi̇slerde Yorum Farklılığı Hacamat Yapan ve Yaptıranın Orucuna Dai̇r Hadi̇s Örneği̇”. Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 5/2 (2023), 104-114.
45. Kaya, Halil. “Hacamat ile İlgi̇li̇ Ri̇vayetler Üzeri̇ne Bi̇r İnceleme”. Uluslararası Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi 4/2 (2020).
46. Ma‘mer b. Râşid, Ebû Urve Ma‘mer b. Râşid el-Basrî es-San‘ânî. el-Câmiʿ. thk. Habibu’r-rahman el-A‘zami. Hindistan: el-Meclisü’l-‘Ilmî, 2. Basım, 1403.
47. Manṣûr, ʿAvaż İbrâhîm. “el-Eḥâdîsü’l-Vâride fî Tavḳîti’l-Ḥicâme, Dirâse Ḥadîsîyye”. Jazan University Journal of Human Sciences 3/12 (2024), 306-340.
48. Mizzî, Ebü’l-Haccâc Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdirrahmân b. Yûsuf el-. Tehẕîbü’l-Kemâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 1413.
49. Moğultay b. Kılıç, Ebû Abdillâh Alâüddîn b. Abdillâh el-Bekcerî el-Hikrî. İkmâlü (Ẕeyl ʿalâ) Tehẕîbi’l-Kemâl. Suudi Arabistan: Dâru’l-Muhaddis, 1. Basım, 1426.
50. Muḳbil b. Hâdî b. Muḳbil b. Ḳâide el-Hemdânî el-Vâdi’î. Ricâlü’l-Hâkim fi’l-Müstedrek. Mektebetü’s-San’a, 2. Basım, 1425.
51. Mübârekfûrî, Ebü’l-Ulâ Muhammed Abdurrahmân b. Abdirrahîm. Tuḥfetü’l-aḥveẕî bi-şerḥi Câmiʿi’t-Tirmiẕî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-’Ilmiyye, ts.
52. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. Kitâbü’l-künâ ve’l-esmâʾ. thk. Abdurrahman Muhammed Ahmed el-Kaşkari. Medine: ’Imâdetü’l-Bahsi’l-’İlmî bi’l-Câmiʻati’l-İslamiyye, 1. Basım, 1404.
53. Müzhirû’d-din ez-Zeydâni. el-Mefâtîh fî Şerhi’l-Mesâbîh. thk. Nureddin Ṭâlib. Kuveyt: Dâru’n-Nevâdir, 1. Basım, 1433.
54. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî en-. eḍ-Ḍuʿafâʾ ve’l-metrûkîn. thk. Mahmut İbrahim Zayid. Halep: Dâru’l-Va‘y, 1. Basım, 1396.
55. Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Hâkim en-. el-Müstedrek. Suriye: Dâru’l-Minhâci’l-Kavîm, 1. Basım, 1439.
56. Oğuzalp, Tuğba. Hacamat Tedavi̇si̇ ve Fıkhî Açıdan Değerlendi̇ri̇lmesi̇. Sakara: Sakarya Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
57. Öz, Mahmut. Nebevi̇ Tıpta Modern Tıbba Hacamat’tan Donasyona Kan Bağışı Ve Toplumdaki Algı. İstanbul: Beykent Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
58. Özkan, Halit. “Tıbb-ı Nebevî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 41/85-88. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012. https://islamansiklopedisi.org.tr/tibb-i-nebevi
59. Rıbâṭ, Ḫalid er- - Uʿbeyd, Seyyid İzzet. el-Câmiʻ li-uʻlumi’l-i̇mâm ahmed. Mısır: Dâru’l-Fellâh li’l-Bahsi’l-ʿIlmî, 1430.
60. Rıdvanoğlu, Mahmut. “Hacamat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 14/423. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996.
61. Sem‘ânî, Ebû Sa‘d Abdülkerîm b. Muhammed b. Mansûr es-. el-Ensâb. thk. Abdurrahman b. Yahya el-Yemânî vd., b.y.: ts.1396.
62. Sindî, Ebü’l-Hasen Nûruddîn Muhammed b. Abdilhâdî et-Tettevî es-. Ḥâşiyetü’s-Sindî ʿalâ Süneni İbn Mâce. Beyrut: Dâru’l-Cîl, ts.
63. Şehrânî, Abdullah bin Rafdân eş-. “el-Eḥâdîsü’l-Vâride fî Yevmi’l-Erbiaʻ ve Şu’mihî ve aḥkâmih”. Külliyyetü’d-Dirâsâtil-İslâmiyye ve'l-Arabiyye li’l-Benât bi’l-İskenderiyye 1/33 (ts.), 107-176.
64. Şeker, Necmettin. “Hz. Peygamber’i̇n Hadi̇sleri̇nde Koruyucu Heki̇mli̇k: Hacamat Örneği̇”. KSÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 21 (2013).
65. Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed es-San‘ânî el-Yemenî b. Alî b. Muhammed eş-. Neylü’l-evṭâr şerḥu Münteḳa’l-aḫbâr. thk. Muhammed Subhî b. Hasen Hallâḳ Ebû Mus’ab. Suudi Arabistan: Dâru İbni’l-Cevzî, 1. Basım, 1427.
66. Taberânî, Ebü’l-Kāsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb et-. el-Muʿcemü’l-kebîr. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 2. Basım, ts.
67. Tayâlisî, Ebû Dâvûd Süleymân b. Dâvûd b. el-Cârûd et-. el-Müsned. Mısır: Dâru Hicr, 1419.
68. Tebrîzî, Muhammed b. Abdillâh el-Hatîb et-. Mişkâtü’l-Meṣâbîḥ. thk. Nâsırüddin el-Elbânî. Beyrut: el-Mektebü’l-İslamî, 3. Basım, 1985.
69. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre (Yezîd) et-. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Şuayb el-Arnavut. b.y.: Dâru’r-Risâleti’l-Alemiyye, 1. Basım, 1430.
70. Yahyâ b. Maîn, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Maîn b. Avn el-Mürrî el-Bağdâdî. et-Târîḫ. thk. Ahmed Muhammed Nur Seyf. Mekke: Merkezü’l-Bahs el-ʻIlmî, 1. Basım, 1399.
71. Yıldırım, Büşra. Hz. Peygamber Dönemi̇nde Hacamat Kültürü. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
72. Yücel, Ahmet. Hadis Usulü. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 45. Basım, 2019.
73. Yücel, Ekrem. “Osman b. Musa Eski̇şehrî’ni̇n Hacamat Ri̇salesi̇ ve Hadi̇s Kullanımı”. Toplum Bilimleri Dergisi 28 (25 Haziran 2020).
74. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân et-Türkmânî el-Fârikī ed-Dımaşkī. Mîzânü’l-Iʿtidâl. thk. Ali Muhammed el-Becavi. Beyrut, Lübnan: Dâru’l-Maʿrife, 1. Basım, 1382.
75. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân et-Türkmânî el-Fârikī ed-Dımaşkī. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. Kahire-Mısır: Dâru’l-Hadîs, 1427.
76. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân et-Türkmânî el-Fârikī ed-Dımaşkī. Teẕkiretü’l-ḥuffâẓ. Beyrut, Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-ʿIlmiyye, 1. Basım, 1419.
77. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî et-Türkmânî el-Fârikī ed-Dımaşkī. el-Kâşif fî maʿrifeti men lehû rivâye fi’l-kütübi’s-sitte. thk. Muhammed Avvame Ahmed Muhammed Nemru’l-hatib. Cidde: Dâru’l-Kıble li’s-Sekâfeti’l-İslamiyye, 1. Basım, 1413.
78. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmânet-Türkmânî el-Fârikī ed-Dımaşkī. el-Muġnî fi’ḍ-ḍuaʻfâ’. thk. Nûreddin Itr, b.y.: ts.
79. Zeydânî, Müẓhirüddîn ez-. el-Mefâtîh fî Şerhi Mesâbihi’s-Sünne. thk. Nureddin Ṭâlib. Kuveyt: Dâru’n-Nevâdir, 1. Basım, ts.