Malikî Usûlcü İbnü’l-Kassâr’a Göre Haber ve Haberin Epistemolojik Değeri

Abstract

Hz. Peygamber, İslam dininde Allah ile kul arasındaki ilişkilerin yanı sıra, bireylerin toplumsal hayat içerisindeki hak ve yükümlülüklerini düzenleyen birçok hukukî kural ve uygulamayı beyan etmiştir. Bunun yanında, ilahî kitabın tefsirine ve hayatın yaşanılabilir kılınmasına yönelik açıklamalar ve yönlendirmelerde bulunmuştur. Bu beyanların (haber/hadis) epistemolojik değeri, hadis ve fıkıh usûlü literatüründe yoğun tartışmalara konu olmuştur. Bu çalışma, Mâlikî fakihi ve usûlcüsü İbnü’l-Kassâr’ın (ö. 397/1006) ilmî şahsiyetini, yaşadığı tarihî bağlamı ve usûl-i fıkıhtaki tartışmalı konulardan biri olan haber ve haberin bilgi değerine dair katkılarını ele almaktadır. Abbasîler döneminin ilmî açıdan canlı merkezlerinden biri olan Bağdat’ta yetişen İbnü’l-Kassâr, erken dönem Mâlikî usûlcüler arasında öne çıkan simalardan biridir. Onun ilmî çalışmaları, yalnızca Mâlikî mezhebinin kendi içinde gelişmesine katkı sağlamamış; İslâm hukuk usûlünün genel seyri içinde de mühim bir yer kazanmıştır. Çalışmada özellikle İbnü’l-Kassâr’ın haber anlayışı mercek altına alınmıştır. Bu bağlamda, onun mütevâtir ve âhâd haberin bilgi ve amel değeri konusundaki yaklaşımı ve haber-i vâhidin amel-i ehl-i Medîne ile kıyas karşısındaki yeri hakkındaki görüşleri ayrıntılı olarak analiz edilmiştir. Ayrıca, onun eserinin hilâf türünde kaleme alınmış olması, yalnızca bireysel görüşlerini değil, dönemin ilmî tartışmalarını da yansıtması bakımından önem arz etmektedir. Çalışma, aynı zamanda İbnü’l-Kassâr’ın usûlî yaklaşımlarının Kâdî Abdülvehhâb (ö. 422/1031), Bâcî (ö. 474/1081), İbn Rüşd (ö. 520/1126) ve Karâfî (ö. 684/1285) gibi önde gelen Mâlikî âlimleri üzerindeki etkilerini de incelemektedir. Onun metodolojik katkıları, Mâlikî mezhebinin sonraki dönemlerde sistematikleşmesine ve usûl tartışmalarının derinlik kazanmasına zemin hazırlamıştır. Sonuç itibariyle İbnü’l-Kassâr’ın usûl anlayışı, rivâyet ile akıl arasındaki ilişkiyi yeniden konumlandıran ve deliller arası çatışmaları çözmeye yönelik usûlî önerileriyle, İslâm hukuk düşüncesinin gelişim seyrine kayda değer katkılar sunmuştur. Onun ilmî mirası, erken dönem Mâlikî usûlünden klasikleşmiş sistematik yapıya geçiş sürecinde önemli bir halka olarak değerlendirilmektedir.

Keywords

• Hadis
• Haber
• Usûl
• Mâlikî Mezhebi
• İbnü'l-Kassâr

The Notion of Report (Habar) and Its Epistemological Value According To The Mālikī Usūl Scholar Ibn al-Qassār

Abstract

The Prophet Muḥammad not only clarified the relationship between God and His servants in Islam, but also articulated numerous legal rules and practical directives that govern individuals’ rights and responsibilities within society. In addition, he provided explanations and guidance concerning the interpretation of the Divine Book (the Qurʾān) and providing guidance aimed at making human life livable. The epistemic status of these prophetic statements (ḥadīth/akhbār) has long been a subject of extensive debate within the disciplines of ḥadīth and uṣūl al-fiqh. This study examines the scholarly persona of the Mālikī jurist and legal theorist Ibn al-Qassār (d. 397/1006), the historical context in which he lived, and his contributions to the highly contested discussions on khabar and its epistemic value in Islamic legal theory. Raised in Baghdad-one of the intellectually vibrant centers of the Abbasid period-Ibn al-Qassār stands out as a prominent figure among the early Mālikī theorists. His scholarly work contributed not only to the internal development of the Mālikī school but also secured an influential position within the broader trajectory of Islamic legal theory. The study focuses particularly on Ibn al-Qassār’s conception of khabar. In this regard, his positions on the epistemic and practical value of mutawātir and āḥād reports, as well as his assessment of the place of khabar al-wāḥid vis-à-vis ʿamal ahl al-Madīna and qiyās, are analyzed in detail. The fact that his work was composed in the genre of khilāf literature is noteworthy, for it reflects not only his individual views but also the broader scholarly debates of his time. The study further investigates the impact of Ibn al-Qassār’s methodological approach on leading Mālikī authorities such as Qāḍī ʿAbd al-Wahhāb (d. 422/1031), al-Bājī (d. 474/1081), Ibn Rushd (d. 520/1126), and al-Qarāfī (d. 684/1285). His methodological contributions helped pave the way for the later systematization of the Mālikī school and enriched subsequent discussions in uṣūl al-fiqh. In conclusion, Ibn al-Qassār’s approach to reconciling transmitted reports, rational inquiry, and evidentiary conflicts constitutes a notable contribution to Islamic legal theory. His intellectual legacy represents a crucial link in the transition from early Mālikī legal theory to the more systematized classical tradition.

Keywords

• Ḥadīth
• Report (Ḥabar)
• Uṣūl
• Mālikī School
• Ibn al-Qassār

References

1. Abdurrahman Halûlû, Ebu’l-Abbâs Ahmed b. Abdurrahmân el-Karavî. et-Tavdîh fî şerhi’t-Tenkîh. thk. Belkâsım b. Zâkir b. Muhammed ez-Zebîdî - Gâzî b. Mürşîd b. Halef el-Uteybî. 3 Cilt. Kuveyt: Mektebetu’l-İmâm ez-Zehebî li’n-Neşr ve’t-Tevzî’, 2020.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şu‘ayb el-Arnaût - Âdil Mürşid. 45 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
3. Âmidî, Ali b. Muhammed Seyfuddîn. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. thk. Abdurrezzâk Afîfî. 3 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1985.
4. Apaydın, H. Yunus. “Muhayyerlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/25-30. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
5. Apaydın, H. Yunus. “Mütevâtir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/208-211. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
6. Atıyye Muhammed Sâlim. Amelu ehli’l-Medîne. Medine: Dâru’l-Cevhere, 1426.
7. Bâcî, Ebu’l-Velîd Suleymân b. Halef. el-Muntekâ şerhu’l-Muvattâʾ. 7 Cilt. Mısır: Matbaʿatu’s-Saʿâde, 1332/1914.
8. Bâcî, Ebu’l-Velîd Süleymân b. Halef. el-İşârât ilâ maʿrifeti’l-usûl ve’l-vicâze fî maʿne’d-delîl. thk. Muhammed Ali Ferkus. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1997.

9. Bâcî, Ebu’l-Velîd Süleymân b. Halef. İhkâmü’l-fusûl fî ahkâmi’l-usûl. thk. Abdullah Muhammed el-Cebburî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1989.
10. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdulkadir Ata. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2003.
11. Bezzâr, Ebû Bekir Ahmed b. Amr b. Abdülhâlik. Müsnedü’l-Bezzâr el-Bahrü’z-zehhâr. thk. Mahfûzurrahmân Zeynullah. 18 Cilt. Medine: Mektebetü’l-Ulûm ve’l-Hikem, 1988.
12. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. Sahîh. thk. ‘Izzuddîn Dali vd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2015.
13. Cassâs, Ahmed b. Ali er-Râzî. el-Fusûl fi’l-usûl. thk. Uceyl Câsim en-Neşemî. 4 Cilt. İstanbul: Mektebetu’l-İrşâd, 1994.
14. Cürcânî, Seyyid Şerîf Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed. Kitâbu’t-ta‘rîfât. thk. Adil Enver Hıdır. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 2007.
15. Cüveynî, Ebu’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh. el-Burhân fî usûli’l-fıkh. thk. Salâh b. Muhammed. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l Kutubi’l-İlmiyye, 1997.
16. Çağdaş, Yasin. el-Mû‘temed Eseri Işığında Ebu’l-Hüseyin el-Basrî’nin Hadis ve Sünnet Anlayışı. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
17. Çakır, Furkan. Fıkıh Usûlünde Haber Nazariyesi. Ankara: TDV Yayınları, 2023.
18. Çavuşoğlu, Ali Hakan. Irak Mâlikî Ekolü (III.-V./IX.-X.yy.). İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2004.
19. Dârekutnî, Ebu’l-Hasan Ali b. Ömer. Sünenü’d-Dârekutnî. thk. Şu‘ayb el-Arnaût vd. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2004.
20. Demirci, İslam. “Mâlikî Fakihi İbnü’l-Kassâr’ın Hayatı, Eserleri ve Usûl Görüşleri”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 36 (2020), 417-442.
21. Demirci, Kadir. Zeydiyye’nin Hadis Anlayışı. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2005.
22. Dönmez, İbrahim Kâfi. “Amel-i Ehl-i Medine”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/21-25. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
23. Dutton, Yasin. Early Islam in Medina -Mâlik and His Muwatta’-. London, United Kingdom: Bloomsbury Academic, 2021.
24. Dutton, Yasin. “Sünnet, Hadîs ve Medine Ameli”. çev. Yavuz Köktaş. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 2/4 (2002), 195-213.
25. Ebu Dâvud, Süleyman b. el-Eş‘as. Sünenu Ebî Dâvud. 5 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 3. Basım, 1992.
26. Ebû Ya‘lâ, Muhammed b. Hüseyin el-Ferrâ’. el-’Udde fi usûli’l-fıkh. thk. Ahmed b. Ali el-Mübârakî. 5 Cilt. Riyad, 1993.
27. Ebu’l Hüseyin el-Basrî, Muhammed b. Ali. el-Mu‘temed fî usûli’l-fıkh. thk. Muhammed Hamidullah. 2 Cilt. Dimeşk: el-Ma‘hadu’l-İlmi el-Faransî, 1964.
28. Elbânî, Muhammed Nâsırüddin. İrvâu’l-ğalil fî tahrîci ehâdisi menâri’s-sebîl. 9 Cilt. Beyrut: el-Mektebu’l-İslâmî, 1985.
29. Ertürk, Mustafa. “Haber-i Vâhid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/349-352. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
30. Fahreddîn er-Râzî, Muhammed b. Ömer. el-Mahsûl fi usûli’l-fıkh. thk. Tâhâ Câbir Feyyâd el-Ulvânî. 6 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1997.
31. Gazzâlî, Ebu Hâmid Muhammed b. Muhammed. Mustasfâ -İslam Hukukunun Kaynakları-. çev. H. Yunus Apaydın. İstanbul: Klasik Yayınları, 2. Basım, 2017.
32. Güleç, Hüseyin. Şafii Fıkıh Usûlünde Hadis Metodolojisi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
33. Habbâzî, Ebû Muhammed Celâleddîn Ömer b. Muhammed el-Hucendî. el-Muġnî fî usûli’l-fıkh. thk. Muhammed Mazhar Bekâ. Mekke: Merkezi’l-Buhûsi’l-İlmi ve İhyâi’t-Turâsi’l-İslâmî, 1403.
34. Hacıoğlu, Nejla. el-Fusûl fi’l-Usûl’ İsimli Eseri Bağlamında Cassâs’ın Hadis İlmindeki Yeri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
35. Hâkim en-Nisâbûrî, Muhammed b. Abdillah. Ma‘rifetu ’ulumi’l-hadîs. thk. Ma‘zem Huseyn. Beyrut: Dâru İhyâi’l-‘Ulûm, 1998.
36. Hansu, Hüseyin. Mu‘tezile’nin Hadis Anlayışı. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
37. Hansu, Hüseyin. Mütevatir Haber -Bilgi Değeri ve İslam Düşüncesindeki Yeri-. Van: Bilge Adamlar Yayınları, 2008.
38. Hatîb el-Bağdâdî, Ahmed b. Alî Ebû Bekr. el-Kifâye fî ilmi’r-rivâye. thk. Ebû İshâk İbrahim b. Mustafa. Mısır: Mektebetü İbni Abbâs, 2002.
39. Hatîb el-Bağdâdî, Ahmed b. Alî Ebû Bekr. Târîhu Bağdâd. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2002.
40. İbn Abdilber, Ebû Ömer Yusuf b. Abdillah b. Muhammed. et-Temhîd limâ fi’l‐Muvatta’ mine’l‐me’ânî ve’l‐esânîd. thk. Mustafa b. Ahmed el-’Ulvî, Muhammed Abdulkadir el-Bekrî. Mağrib: Vizâretü ’Umûmi’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1387.
41. İbn Ferhûn, Ebu’l-Vefâ Burhaneddîn İbrâhim b. Ali b. Muhammed. ed-Dîbâcü’l-müzheb fî maʿrifeti aʿyâni ʿulemâʾi’l-mezheb. thk. Muhammed Ahmedî Ebu’n-Nûr. 2 Cilt. Kahire: Dâru’t-Turâs, 1972.
42. İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Alî. Telhîsu’l-habîr fî tahrîci ehâdîsi’r-râfiʿiyyi’l-kebîr. thk. Muhammed es-Sânî b. Ömer b. Mûsâ. 7 Cilt. Riyâd: Dâru Edvâi’s-Selef, 2007.
43. İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Ali. en-Nüket ’alâ kitâbi İbni’s-Salâh. thk. Rebî‘ b. Hâdî Umeyr. 2 Cilt. Medine: İmâdetu’l-Buhusi’l-İlmî, 1984.
44. İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Ali. Nüzhetü’n-nazar fî tavdîhi nuhbeti’l-fiker. thk. Nûruddîn ’Itr. Dımaşk: Matba’atu’s-Sabâh, 2000.
45. İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b. Sa‘îd. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. thk. Ahmed Zemerli - Abdurrahman Zemerli. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2016.
46. İbn Mâce, Ebû Abdillah Muhammed İbn Yezid. Sünenu İbn Mace. 2 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 3. Basım, 1992.
47. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Baskı, 1414.
48. İbn Rüşd, Ebu’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Rüşd. el-Mukaddemâtü’l-mümehhedât. thk. Muhammed Hacci. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1988.
49. İbn Rüşd, Ebu’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Rüşd. Bidâyetu’l-muctehid ve nihâyetu’l-muktesid. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2004.
50. İbnu’s-Salâh, Osman b. Abdirrahmân. ’Ulûmu’l-hadîs. thk. Nûruddîn ’Itr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1998.
51. İbnü’l-Arabî, Ebû Bekir Muhammed b. Abdillâh. el-Kabes fi şerhi Muvatta’i Mâlik b. Enes. thk. Eymen Nasr el-Ezherî - İbrahim el-Ezherî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2011.
52. İbnü’l-Kassâr, Ebu’l-Hasen Ali b. Ömer b. Muhammed el-Bağdâdî. el-Mukaddime fî usûli’l-fıkh. thk. Mustafa Mahdûm. Riyâd: Dâru’l-Mu’allime li’n-Neşr ve’t-Tevzî’, 1999.
53. İbnü’l-Kassâr, Ebu’l-Hasen Ali b. Ömer b. Muhammed el-Bağdâdî. Uyûnu’l-edille fî mesâili’l-hilâf beyne fukahâi’l-emsâr, thk. Abdülhamid b. Sa‘id b. Nâsır. Riyâd: Mektebetü Melik Fahd, 1426.
54. Kâdî İyâz, Ebu’l-Fazl İyâz b. Mûsâ b. İyâz. Tertibu’l-medârik ve takribu’l-mesâlik li-ma‘rifeti a’lâmi mezhebi Mâlik. 8 Cilt. Mağrib: Vezarâtu’l Evkâf ve Şuuni’l-İslâmiyye, 1983.
55. Kâdî İyâz, Ebu’l-Fazl İyâz b. Mûsâ b. İyâz. et-Tenbîhâtu’l-mustenbita ʿalâ’l-kutubi’l-Mudevvene ve’l-muhtelita. thk. Muhammed el-Vesîk - ʿAbdulmunʿim Humeytî. 3 Cilt. Beyrut: y.y., 1432/2011.
56. Kalaç, Rıdvan. Eyyûbî ve Memlûk Dımaşk’ın Hadis -Kudâme Ailesi Bağlamında Bir İnceleme-. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
57. Kalaç, Rıdvan. İbn Teymiyye’nin Usûl Düşüncesinde Hadis. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
58. Kalaç, Rıdvan - Engin, Hayrullah. “Mürsel ve Müdelles Rivâyetler -İbnü’l-Mibred el-Makdisî (Ö. 909/1503) Özelinde”. Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2020), 53-72.
59. Kanarya, Bayram. Hadisin Fıkıh Usûlünde Kaynak Değeri -Fahreddîn er-Râzî Üzerine Bir İnceleme-. Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
60. Kandemir, M. Yaşar. “Hadis”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/27-64. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
61. Karâfî, Ebu’l-Abbas Şihâbuddîn Ahmed b. İdris b. Abdirrahim. Şerhu Tenkîhi’l-fusûl fi ’ilmi’l-usûl. thk. Nayif b. Abdurrahman. Amman: Dâru’l-Feth, 2020.
62. Kaya, Eyyüp Said. “Mâlikî Mezhebi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/519-535. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
63. Kırbaşoğlu, M. Hayri. Alternatif Hadis Metodolojisi. Ankara: Kitabiyat Yayınları, , 2002.
64. Koçkuzu, Ali Osman. Rivâyet İlimlerinde Haber-i Vâhitlerin İtikât ve Teşri Yönlerinden Değeri. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1988.
65. Koçyiğit, Talat. Hadis Istılahları. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1980.
66. Mâlik b. Enes. el-Muvatta. 2 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 3. Basım, 1992.
67. Musa İsmail. Amelu ehli’l-Medîne ve eseruhû fî’l-fıkhi’l-İslâmî. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2004.
68. Mustafa Mahdûm. “Dirâse”. Mukaddime fî usûli’l-fıkh. 11-72. Riyâd: Dâru’l-Mu‘allime li’n-Neşr ve’t-Tevzî’, 1999.
69. Müslim, Ebu’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. Sahîh. thk. Yâsir Hasen vd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2016.
70. Nergis, Murat - Memduhoğlu, Adnan. “Mâlikî Mezhebinde Haber-i Vâhid ve Kıyas Teâruzu”. İlahiyat Akademi Dergisi 16 (2022), 113-138. https://doi.org/10.52886/ilak.1205962.
71. Özen, Şükrü. “İbnü’l-Kassâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/104-105. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
72. Özkan, Halit. “Amel-i Ehl-i Medine’nin Klasik Usul-i Fıkıh Literatüründeki Yeri”. Genç Akademisyenler İlahiyat Araştırmaları (Sempozyum), 97-110.
73. Özmen, Ramazan. Hanbelî Usûlcülerin Hadis Metodolojisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2018.
74. Polat, Salahattin. “Mürsel”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/52-54. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
75. Polat, Selahattin. Mürsel Hadisler ve Delil Olma Yönünden Değeri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
76. Sahnûn, Ebû Saîd Sahnûn Abdüsselâm b. Saîd b. Habîb et-Tenûhî, el-Müdevvene fî fürû‘i’l-Mâlikiyye Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1994.
77. Salâhuddîn el-Alâî, Ebû Saîd Salâhuddîn Halîl b. Keykeldî el-Alâî. Câmiʿu’t-tahsîl fî ahkâmi’l-merâsîl. thk. Hamdî Abdülmecîd es-Silefî. Beyrut: Âlemu’l-Kutub, 1986.
78. Serahsî, Şemsü’l-eimme Ebû Bekr Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. Usûlü’s-Serahsî. thk. Ebu’l-Vefa Efgânî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2021.
79. Suyûtî, Ebu’l-Fadl Celaluddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr. Tedribü’r-Râvî, -Hadis Usûlü-. çev. M. Enes Topgül - Faik Akçaoğlu. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
80. Suûdî, Abdulhâmid b. Sa’d b. Nâsır “Dirâse”. Uyûnu’l-edille fî mesâilu’l-hilâf beyne fukahâi’l-emsâr. 1-70. Riyâd: Câmiatu’l-İmâm Muhammed b. Suud el-İslâmiyye, 2006.
81. Şâfiî, Ebû ʿAbdillâh Muhammed b. İdrîs b. ʿAbbâs. Musnedu’l-ʾİmâm eş-Şâfiʿî. thk. Mâhir Yâsîn el-Fahl. 4 Cilt. Kuveyt: Şirketu Ğarrâs, 1425/2004.
82. Şafiî, Ebû ʿAbdillâh Muhammed b. İdrîs b. ʿAbbâs. er-Risâle -İslam Hukukunun Kaynakları-. çev. Abdulkadir Şener - İbrahim Çalışkan. Ankara: TDV Yayınları, 3. Basım, 2003.
83. Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. Selâme. Şerhu me’âni’l-âsâr. thk. Muhammed Zühri Neccâr - Muhammed Câdu’l-Hak. 5 Cilt. Beyrut: Alemu’l Kutub, 1994.
84. Tekin - Abdulkadir - Şahin, Osman “Mâlikîlerin Necâsetler ve Kadınların Özel Halleriyle İlgili Cumhura Muhalefet Ettiği Bazı Fıkhî Meseleler”, Marifetname/Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/2 (2024), 391--419. https://doi.org/10.47425/marifetname.vi.1548514.
85. Tirmizî Ebû İsa Muhammed İbn İsa. Sünenu’t- Tirmizi. 5 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 3. Baskı, 1992.
86. Ünal, İsmail Hakkı. İmam Ebu Hanife’nin Hadis Anlayışı ve Hanefi Mezhebinin Hadis Metodu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2010.
87. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru a’lâmi’n-nubelâ. thk. Şu‘ayb el-Arnaût. 23 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
88. Zerkeşî, Ebû Abdillah Bedreddin Muhammed b. Bahâdır. el-Bahru’l-muhît fi usûli’l-fıkh. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubî, 1994.
89. Zuhaylî, Vehbe. İslam Fıkhı Ansiklopedisi. çev. Ahmet Efe vd. 10 Cilt. İstanbul: Risale Yayınları, 1994.