DİJİTAL OKURYAZARLIK KAVRAMININ TARİHSEL GELİŞİMİ VE DÖNÜŞÜMÜ ÜZERİNE BİR DERLEME

Öz

Dijital teknolojilerin gündelik yaşam, iletişim ve bilgiye erişim süreçlerini radikal biçimde değiştirmesi, geleneksel okuryazarlık kavramının da yeniden tanımlanmasını zorunlu kılmıştır. Başlangıçta bilgisayar donanım ve yazılımlarını kullanmaya yönelik operasyonel bir beceri olarak ortaya çıkan dijital okuryazarlık; günümüzde filtre balonları, yankı odaları, dezenformasyon ve aktif içerik üretimi (üretüketici) gibi karmaşık dinamiklerle başa çıkmayı gerektiren, bilişsel, eleştirel, sosyal ve etik boyutları kapsayan bir "hayatta kalma" becerisine dönüşmüştür. Son dönem literatüründe ise bu şemsiye kavram, üretken yapay zekâ araçlarının yaygınlaşması ve güncellenen DigComp 3.0 çerçevesiyle birlikte "Yapay Zekâ (AI) Okuryazarlığı" evresine ulaşmıştır. Bu nitel derleme çalışmanın amacı, dijital okuryazarlık kavramının tarihsel süreçteki kavramsal dönüşümünü incelemek ve bu değişimin eğitim bağlamındaki yansımalarını literatür doğrultusunda değerlendirmektir. Araştırmada doküman incelemesi yöntemi kullanılarak ulusal ve uluslararası güncel literatür analiz edilmiştir. İnceleme sonucunda; "dijital yerli" yanılgısına düşülmeden, eğitim sistemlerinde çocukları sadece risklerden izole eden "korumacı (protectionist)" yaklaşımlar yerine, onları bilinçlendiren ve dijital haklarını savunan "güçlendirici (empowering)" politikaların benimsenmesi gerektiği görülmüştür. Ayrıca bu dönüşüm sürecinde, öğretmenlerin geleneksel bilgi aktarıcılığından "dijital kolaylaştırıcı" rolüne geçmeleri; ebeveynlerin ise çocuklarının dijital mahremiyetini (sharenting riskine karşı) koruyan aktif birer "medya arabulucusu" rolünü üstlenmeleri gerektiği sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Dijital okuryazarlık
• Yapay zeka okuryazarlığı
• Güçlendirici yaklaşım
• Dijital vatandaşlık
• Literatür taraması
• Gelişim
• Dönüşüm

Proje Numarası

1

A Review On The Historical Development And Transformation Of The Concept Of Digital Literacy

Öz

The radical transformation of daily life, communication, and information access processes by digital technologies has made it imperative to redefine the concept of traditional literacy. Initially emerging as an operational skill for using computer hardware and software, digital literacy has today evolved into a "survival" skill encompassing cognitive, critical, social, and ethical dimensions required to cope with complex dynamics such as filter bubbles, echo chambers, disinformation, and active content creation (prosumer). In recent literature, with the proliferation of generative artificial intelligence tools and the updated DigComp 3.0 framework, this umbrella concept has reached the phase of "Artificial Intelligence (AI) Literacy." The aim of this qualitative review study is to examine the conceptual transformation of digital literacy in the historical process and to evaluate the reflections of this change in the educational context. In the research, national and international current literature was analyzed using the document analysis method. As a result of the review, it was concluded that rather than falling into the "digital native" fallacy and adopting "protectionist" approaches that merely isolate children from risks, educational systems should adopt "empowering" policies that raise awareness and advocate for their digital rights. Furthermore, it was concluded that in this transformation process, teachers should shift from traditional knowledge transmitters to the role of "digital facilitators," while parents should act as active "media mediators" who protect their children's digital privacy against the risk of sharenting.

Anahtar Kelimeler

• Digital literacy
• Artificial intelligence literacy
• Empowering approach
• Digital citizenship
• Literature review
• Development
• Transformation

Proje Numarası

1

Kaynakça

1. Alabay, N. (2025). Kuşaklara göre öğrenme stilleri. İşletme ve Pazarlama Blogu. https://nurettinalabay. com.tr/kusaklara-gore-ogrenme-stilleri/
2. Aldemir, C., & Avşar, M. N. (2020). Pandemi döneminde dijital vatandaşlık uygulamaları. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 7(5), 148-169.
3. Aslan, S. ve Durmuş, E. (2020). Okul öncesi dönemde güncel bir ebeveyn davranışı: Sharenting. Erken Çocukluk Çalışmaları Dergisi, 4(1), 135-151.
4. Bawden, D. (2001). Information and digital literacies: A review of concepts. Journal of Documentation, 57(2), 218-259. https://doi.org/10.1108/EUM0000000007083
5. Bawden, D. (2008). Origins and concepts of digital literacy. C. Lankshear ve M. Knobel (Ed.), Digital literacies: Concepts, policies and practices içinde (s. 17-32). Peter Lang Publishing.
6. Bayrakcı, S. ve Narmanlıoğlu, H. (2021). Digital literacy as whole of digital competences: Scale development study. Düşünce ve Toplum Sosyal Bilimler Dergisi, 3(4), 1-30.
7. Binark, M. & Bek, M. G. (2009). Eleştirel medya okuryazarlığı: Kuramsal yaklaşımlar ve uygulamalar. Kalkedon Yayıncılık.
8. Buckingham, D. (2003). Media education and the end of the critical consumer. Harvard Educational Review, 73(3), 309-328.

9. Celik, E. (2023). Yeni bir yeterlik alanı olarak yapay zeka okuryazarlığı ve eğitimde kullanımı. Eğitim Teknolojileri Araştırmaları Dergisi, 12(3), 45-62.
10. Cengiz, S. & Peker, A. (2025). Üretken yapay zeka araçlarının eğitimdeki yeri ve algoritmik farkındalık. Dijital Çağda Öğrenme, 5(2), 112-130. https://doi.org/10.1007/s12144-025-07433-7
11. Childers, S. (2003). Computer literacy: Necessity or buzzword? Information Technology and Libraries, 22(3), 100-104.
12. Choi, W. C. & Choi, M. (2025). Artificial intelligence (AI) literacy in education: Definition, competencies, opportunities and challenges. Preprints.org. https://doi.org/10.20944/preprints 202508.0497.v1
13. Çubukcu, A. ve Bayzan, Ş. (2013). Türkiye'de dijital vatandaşlık algısı ve bu algıyı internetin bilinçli, güvenli ve etkin kullanımı ile artırma yöntemleri. Middle Eastern & African Journal of Educational Research, 5, 148-174.
14. Debbağ, M. & Fidan, M. (2019). Bilişim teknolojileri ve yazılım dersi öğretim programının teknoloji okuryazarlığı boyutları açısından incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 50, 22-50. https://doi.org/10.21764/maeuefd.342552
15. Ereke, B. (2025). Medya okuryazarlığından dijital okuryazarlığa: Teknolojiyle birlikte eğitimde değişen unsurlar. International Journal of Social Sciences, 9(38), 55-79. https://doi.org/10.52096/usbd.9.38.04
16. Eshet-Alkalai, Y. (2004). Digital literacy: A conceptual framework for survival skills in the digital era. Journal of Educational Multimedia and Hypermedia, 13(1), 93-106.
17. Gilster, P. (1997). Digital literacy. Wiley Computer Publishing.
18. Gülnar, B., & Balcı, Ş. (2011). Yeni medya ve kültürleşen toplum. Literatürk Yayınları.
19. Günerergin, M., Timurcanday Özmen, Ö. N., Katrinli, A. & Özdağıoğlu, G. (2026). İşletme eğitiminde dijital okuryazarlığın ölçümüne ilişkin keşifsel bir çalışma. Eğitimde Dijital Dönüşüm Kongresi Bildiriler Kitabı içinde. International ICT Literacy Panel. (2007). Digital transformation a framework for ICT literacy. A report of panel of international ICT literacy. Washington, D.C.
20. International Technology Education Association [ITEA]. (2000). Standards for technological literacy: Content for the study of technology. Reston, VA.
21. Kurt, A. A., Orhan, D., Yaman, F., Solak, M. Ş. & Türkan, F. (2014). Bilgi ve iletişim teknolojileri ışığında Türkiye’de yapılan okuryazarlık çalışmalarındaki eğilim. Eğitim Teknolojileri Araştırma Dergisi, 5(2), 1-21.
22. Lankshear, C. & Knobel, M. (2006). Digital literacy and digital literacies: Policy, pedagogy and research considerations for education. Nordic Journal of Digital Literacy, 1(1), 12-24.
23. Milli Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2024). Türkiye yüzyılı maarif modeli ortak metni.
24. https://tymm.meb.gov.tr/upload/brosur/2024programortakmetinOnayli.pdf
25. Narin, B. (2018). Kişiselleştirilmiş çevrim içi haber akışının yankı odası etkisi, filtre balonu ve siberbalkanizasyon kavramları çerçevesinde incelenmesi. Selçuk İletişim, 11(2), 232-251.
26. Ng, W. (2012). Can we teach digital natives digital literacy? Computers & Education, 59(3), 1065-1078. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2012.04.016
27. Prensky, M. (2001). Digital natives, digital immigrants. On the Horizon, 9(5), 1-6. https://doi.org/10.1108/10748120110424816
28. Rao, S. & Raja, A. S. M. (2024). Navigating the digital paradox: Balancing opportunities and risks in generation alpha's development. International Journal for Multidisciplinary Research, 6(1), 1-13.
29. Ribble, M., & Bailey, G. D. (2007). Digital citizenship in schools. International Society for Technology in Education (ISTE).
30. Shoustikova, T., Zaripova, Z. F., Ibragimov, G., Zaitseva, N. A., Pashanova, O. V., & Lobuteva, A. V. (2026). Exploring the scope of artificial intelligence literacy in education: A bibliometric approach. Contemporary Educational Technology, 18(1), Madde ep628. https://doi.org/10.30935/cedtech/17892
31. Silik, Y. & Aydın, F. (2021). Dijital okuryazarlık ve teknoloji okuryazarlığı: Karşılaştırmalı bir inceleme. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(4), 17-34. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.907788
32. Şahin, Z. B. (2023). Dezenformasyonla mücadelede ifade özgürlüğü: İçeriğin korunması ve 29. madde. Yeni Medya, (15), 282-299. https://doi.org/10.55609/yenimedya.1339504
33. Şengün, A. (2025). Dijital ebeveynlik ve aktif destekleyici medya arabuluculuğunun çocukların teknoloji kullanımına etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
34. Şimşek İşliyen, F. (2020). Dijital çağda bilginin değişen niteliği ve infobezite: Z kuşağı üzerine bir odak grup çalışması. Selçuk İletişim, 13(1), 246-272.
35. Turan, S. & Avcı, E. K. (2018). 2018 Sosyal bilgiler öğretim programı'nın dijital vatandaşlık bağlamında incelenmesi. Journal of Education and New Approaches, 1(1), 28-38.
36. UNICEF. (2024). Dijital ortamlarda çocuk hakları ile ilgili genel yorum no.25. https://www.unicef.org/turkiye/media/17626/file/
37. Üstündağ, M. T., Güneş, E., & Bahçivan, E. (2017). Dijital okuryazarlık ölçeğinin Türkçeye uyarlanması ve fen bilgisi öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık durumları. Journal of Education and Future, (12), 19-29.
38. Valcke, M., Bonte, S., De Wever, B. & Rots, I. (2010). Internet parenting styles and the impact on Internet use of primary school children. Computers & Education, 55(2), 454-464.
39. Vuorikari, R., Punie, Y., Carretero Gomez, S. & Van den Brande, G. (2016). DigComp 2.0: The digital competence framework for citizens. Publication Office of the European Union.
40. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.