Prophetic Names in Jahiliyyah Poetry: A Conceptual Approach to the Pre-Quranic Perception of Prophethood

Öz

Pre-Islamic (Jāhilī) poetry constitutes a primary source reflecting the religious and cultural world of early Arab society. References to the names of prophets within this poetic heritage provide significant clues - particularly in the context of oral culture and collective memory - regarding how pre-Qur’ānic Arab society perceived the phenomenon of prophethood and the extent to which it engaged with earlier heavenly traditions. In this respect, identifying the contexts in which prophetic names appear in Jāhilī poetry and examining the semantic layers associated with these usages offer an important framework for understanding the perception of prophethood in the period. Accordingly, this study investigates the perception of prophethood in pre-Islamic Arab society through an analysis of the prophetic names identified in Jāhilī poetry. The study considers only the verses of poets who are explicitly identified in classical biographical and literary sources as belonging to the pre-Islamic period. Poems attributed to muḥaḍram poets - whose works may have been influenced by Islam - as well as poets from the Islamic period were excluded from the scope of the study. In this way, a more reliable corpus reflecting the original perception of prophets in pre-Islamic Arab society was established.

The study identifies the use of the names and titles of several prophets, including Adam, Noah, Abraham, Lot, Jacob, Joseph, Moses, Aaron, David, Solomon, Jonah, and Jesus, in various poetic contexts. These references occur sometimes through direct naming and sometimes through titles such as “al-Khalīl” (the Friend [of God]), “Isrāʾīl,” and “al-Masīḥ” (the Messiah). Such usages function not merely as references to historical figures but also as indicators of moral exemplarity, professional skill - as in the case of David - and communal identity. By contrast, the name “Ayyūb” appears to denote tribal affiliation rather than the prophet himself, while the name “Muḥammad” is employed more as an expression of praise than as a proper noun. Furthermore, certain appellations related to Jesus exhibit parallels with Qur’ānic discourse, pointing to the continuity of a shared cultural memory. Although the study does not aim to provide a comprehensive etymological analysis, it nevertheless includes etymological observations concerning prophetic names. The poetic usages are examined not only through translation and interpretation but also, where relevant, through comparative analysis with related Qur’ānic narratives and expressions.

The findings of the study demonstrate that prophetic names in Jāhilī poetry were not employed randomly or solely for literary purposes. Rather, they functioned as meaningful references associated with historical figures, communal identity, legitimacy, and moral as well as religious authority. In this regard, the study offers a conceptual framework linking prophetic references in pre-Islamic poetry to perceptions of prophethood and thereby contributes a new and holistic interpretive perspective to the existing literature.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Jāhilī Poetry
• Prophetic Names
• Pre-Qur’ānic Arab Society
• Perception of Prophethood

Câhiliye Şiirinde Peygamber İsimleri: Kur’ân Öncesi Nübüvvet Algısına Kavramsal Bir Yaklaşım

Öz

Câhiliye dönemi şiiri, erken Arap toplumunun dinî ve kültürel dünyasını yansıtan temel bir kaynak niteliği taşımaktadır. Bu şiir mirasında yer alan peygamber isimlerine yönelik göndermeler, Kur’ân öncesi Arap toplumunun nübüvvet olgusunu nasıl algıladığına ve semavî geleneklerle hangi düzeyde temas kurduğuna dair, özellikle sözlü kültür ve kolektif hafıza bağlamında önemli ipuçları sunmaktadır. Bu çerçevede, Câhiliye şiirinde yer alan peygamber isimlerinin hangi bağlamlarda ve ne tür anlam katmanlarıyla kullanıldığını tespit etmek, dönemin peygamber algısını anlamaya yönelik temel bir imkân sunmaktadır. Binaenaleyh çalışmada, Câhiliye şiirinde geçtiği tespit edilen peygamber isimleri merkeze alınarak dönemin peygamber algısı incelenmiştir. Çalışmada yalnızca klasik biyografik ve edebî kaynaklarda açık biçimde Câhiliye döneminde yaşadığı belirtilen şairlerin beyitleri dikkate alınmış, İslâmî etkiler taşıma ihtimali bulunan muhadram şairler ile İslâm sonrası döneme ait şairlerin şiirleri kapsam dışı bırakılmıştır. Böylece, İslâm öncesi Arap toplumunun peygamberlere dair özgün algısını yansıtmaya elverişli bir veri zemini oluşturulmuştur.

Çalışmada, Hz. Âdem, Hz. Nûh, Hz. İbrâhîm, Hz. Lût, Hz. Ya‘kûb, Hz. Yûsuf, Hz. Mûsâ, Hz. Hârûn, Hz. Dâvûd, Hz. Süleyman, Hz. Yûnus ve Hz. Îsâ gibi peygamberlere ait isim ve unvanların farklı bağlamlarda kullanıldığı tespit edilmiştir. Bu kullanımların, kimi zaman doğrudan isimlendirme, kimi zaman “Halîl”, “İsrâîl” ve “Mesîh” gibi unvanlar üzerinden gerçekleştiği görülmektedir. Söz konusu atıflar, tarihî şahsiyetlere gönderme yapmanın ötesinde, ahlâkî örneklik, meslekî maharet (Hz. Dâvûd örneğinde olduğu gibi) ve toplumsal aidiyet gibi anlam katmanları taşımaktadır. Buna karşılık “Eyyûb” isminin peygamberden ziyade kabile aidiyetini ifade edecek şekilde kullanıldığı, “Muhammed” isminin ise özel isimden çok bir övgü ifadesi olarak geçtiği dikkat çekmektedir. Ayrıca Hz. Îsâ’ya yönelik bazı adlandırmaların Kur’ân’daki söylemlerle paralellik arz etmesi, söz konusu kültürel hafızanın sürekliliğine işaret etmektedir. Çalışmada, kapsamlı bir etimolojik çözümleme hedeflenmemekle birlikte, peygamber isimlerine ilişkin etimolojik değerlendirmelere de yer verilmiştir. Beyitlerdeki kullanımlar ise yalnızca tercüme ve yorum düzeyinde bırakılmayarak, yer yer Kur’ân-ı Kerîm’deki ilgili kıssa ve söylemlerle karşılaştırmalı biçimde ele alınıp değerlendirilmiştir.

Çalışmada elde edilen bulgular, peygamber isimlerinin şiirde rastlantısal ya da yalnızca edebî bir amaçla kullanılmadığını, aksine tarihî figürler, toplumsal aidiyet ve meşruiyet kavramlarıyla birlikte ahlâkî ve dinî otoriteye atıf yapan işlevsel referanslar olarak kullanıldığını göstermektedir. Bu yönüyle söz konusu çalışma, Câhiliye şiirindeki peygamber atıflarını kavramsal bir çerçevede nübüvvet algısıyla ilişkilendirerek bu atıfların işlev ve anlam katmanlarını ortaya koymakta ve bu yönüyle mevcut literatüre yeni ve bütüncül bir yorum perspektifi kazandırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap dili ve Belagati
• Câhiliye Şiiri
• Peygamber İsimleri
• Kur'ân Öncesi Arap Toplumu
• Nubuvvet Algısı

Destekleyen Kurum

Çalışma herhangi bir kurum tarafından desteklenmemiştir.

Etik Beyan

Çalışmada etik beyanı gerektirecek bir husus söz konusu değildir.

Teşekkür

Başta dergi editörleri olmak üzere emeği geçen ve geçecek olan tüm hocalarıma şükranlarımı sunarım

Kaynakça

1. A‘lem eş-Şentemerî, Ebü’l-Haccâc Yûsuf b. Süleymân b. Îsâ. Eş‘ârü’ş-şu‘arâi’s-sitteti’l-Câhiliyyîn. thk. Komisyon Beyrut: Menşûrâtu Dâri’l-Âfâki’l-Cedîde, 1403/1983.
2. Asmaî, Ebû Saîd Abdülmelik b. Kureyb el-Asmaî el-Bâhilî. el-Asmaʿiyyât. thk. Ahmed Muhammed Şâkir - Abdüsselâm Hârûn. Mısır: Dâru’l-Me‘ârif, 1993.
3. Âmidî, Ebü’l-Kāsım el-Hasen b. Bişr b. Yahyâ. el-Muvâzene beyne şi‘ri Ebî Temmâm ve’l-Buḥtürî. thk. es-Seyyid Ahmed Sakr. 3 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hânecî, 1994.
4. Ali el-Cündî. fî Târîḫi’l-edebi’l-Câhilî. Kahire: Mektebetu Dâri’t-Turâs, 1412/1991.
5. Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd. Ensâbü’l-eşrâf. thk. Süheyl Zekkâr – Riyâd ez-Ziriklî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1417/1996.
6. Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb. Kitâbü’l-Ḥayevân. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 8 Cilt. Mısır: Şerîketu ve Matbaatu Mustafa el-Bâbi’l-Halebî, 2. Basım, 1385/1966.
7. Cemâleddin el-Kāsımî, Muhammed Cemâlüddîn b. Muhammed Saîd b. Kāsım. Meḥâsinü’t-teʾvîl. thk. Muhammed Bâsıl ‘Uyûnu’s-Sûd. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 1418/1998.
8. Cebûrî, Yahyâ. eş-Şi‘ru’l-câhilî ḫaṣâ’iṣuhu ve funûnuh. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1407/1986. Çetkin, Muhammed. “Cahiliye Dönemi Şiir ve Nesrinde Nübüvvet”. Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi. 10/1 (2018), 290-206. https://doi.org/10.26791/sarkiat.380660

9. Di‘bil el-Huzâî, Ebû Alî b. Alî b. Rezîn. Kitâbü Veṣâya’l-mülûk ve ebnâʾi’l-mülûk min veledi Ḳaḥṭân b. Hûd, thk. Nizâr Ebâze. Dımaşk: Dâru’l-Beşâir, 1417/1997.
10. Dîneverî, Ebû Hanîfe Ahmed b. Dâvûd b. Venend. el-Aḫbârü’ṭ-ṭıvâl. thk. Abdülmün‘im Âmir. Mısır: Vizâretü’s-Sekâfe ve’l-İrşâdi’l-Kavmî, 1960.
11. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. Ezher. Tehẕîbü’l-luġa. thk. Muhammed İvâz Mu‘rib. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 2001.
12. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kūb b. Muhammed. Beṣâʾiru ẕevi’t-temyîz fî leṭâʾifi’l-kitâbi’l-ʿazîz. thk. Muhammed Ali en-Necâr. 6 Cilt. Kahire: Lecnetu İhyâi’t-Turâsi’l-İslâmî, 1393/1973.
13. Ebû Yâsîn, Hasan İsâ. Şi‘ru Hemdân ve aḫbâruha fi’l-Câhiliyye ve’l-İslâm. Riyad: Dâru’l-Ulûm li’n-Neşr, 1403/1983.
14. Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân. el-Baḥrü’l-muḥîṭ fi’t-tefsîr. thk. Sıdkî Muhammed Cemîl. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1420/1999.
15. Halîl b. Ahmed el-Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân. Kitâbü’l-‘Ayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî - İbrâhîm es-Sâmerrâ’î. 8 Cilt. Beyrut: Dâru ve Mektebetu Hilâl, ts.
16. Hatîb et-Tebrîzî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Alî b. Muhammed. Şerhu Dîvâni ʿAntere. thk. Mecîd Ṭarâd. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1412/1993.
17. Harman, Ömer Faruk. “Nûh”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 3 Ağustos 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/nuh
18. Harman, Ömer Faruk. “Îsâ”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 19 Kasım 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/isa
19. İbn Asâkir, Ebü’l-Kāsım Alî b. el-Hasen b. Hibetillâh b. Abdillâh b. Hüseyn. Târîḫu medîneti Dımaşḳ. thk. Ömer b. Garâme el-Umrevî. 80 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1415/1995.
20. İbn Battâl el-Kurtubî, Ebü’l-Hasen Alî b. Halef b. Abdilmelik. Şerḥu Ṣaḥîḥi’l-Buḫârî li İbn Baṭṭâl. thk. Ebû Temîm Yaser b. İbrahim. 10 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2. Basım, 1423/2003.
21. İbn Düreyd, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen b. Düreyd el-Ezdî. el-İştiḳāḳ. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Beyrut: Dâru’Ceyl, 1411/1991.
22. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim b. Kuteybe ed-Dîneverî. el-Me‘ârif. thk. Servet Ukkâşe. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-‘Âmme li’l-Kitâb, 2. Basım, 1992.
23. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim b. Kuteybe ed-Dîneverî. Teʾvîlü müşkili’l-Ḳurʾân. thk. İbrâhîm Şemsüddîn. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1431/2010.
24. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr. Tefsîrü’l-Ḳurʾâni’l-ʿaẓîm. thk. Sâmî b. Muhammed es-Selâme. 8 Cilt. Riyad: Dâru Taybe Li’n-Neşr ve’t-Tevzî’, 2. Basım, 1420/1999.
25. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr. el-Bidâye ve’n-nihâye. Thk. Abdullah Abdülmuhsin et-Türkî, 21 Cilt. Riyad: Dâru Âlemü’l-Kutub, 1418/1997.
26. İbn Abdürabbih, Ebû Ömer Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed. el-ʿİḳdü’l-ferîd. 8 Cilt. Beyrut: DÂru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1404/1983.
27. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân b. Cinnî el-Mevsılî. et-Tamâm fî tefsîri eşʿâri Hüzeyl mimmâ aġfelehû Ebû Saʿîd es-Sükkerî. thk. Ahmed Nâcî el-Kaysî vd. Bağdad: Matbaatu’l-‘Ânî, 1381/1962.
28. İbn Hâleveyh en-Nahvî, Ebû Abdillâh el-Hüseyn b. Ahmed. İʿrâbü s̱elâs̱îne sûre. Kahire: Matbaatu Dâri’l-Kutubi’l-Mısriyye, 1360/1941.
29. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed. et-Tebṣıra. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1406/1986.
30. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed. el-Muntaẓam fî târîḫi’l-mülûk ve’l-ümem. thk. Muhammed Abdülkādir Atâ - Mustafa Abdülkādir Atâ. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1412/1992.
31. Kassâb, Ebû Ahmed Muhammed b. Alî b. Muhammed el-Kerecî. Nüketü’l-Ḳurʾân ed-dâlle ʿale’l-beyân fî envâʿi’l-ʿulûm ve’l-aḥkâm. thk. Ali b. Gāzî et-Tüveycirî vd. 4 Cilt. Riyad: Dâru İbn Affân, 1424/2003.
32. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân. thk. Ahmed el-Berdûnî – İbrâhim Ettafeyyiş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1384/1964.
33. Kitab-ı Mukaddes (Erişim 3 Temmuz 2025). https://kutsalkitap. info.tr/?ref=true&q=1pe.3:20
34. Makdisî, Ebû Nasr el-Mutahhar b. Tâhir. el-Bedʾ ve’t-târîḫ. nşr. Cl. Huart. 6 Cilt. Paris: Matbaatu Bertrand, 1899/1919.
35. Mufaddal ed-Dabbî, Ebü’l-Abbâs Mufaddal b. Muhammed b. Ya‘lâ. el-Mufaddaliyyât. thk. Ahmed Muhammed Şâkir - Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Kahire: Dâru’l-Me‘ârif, 6. Basım, 1963.
36. Mücâşiî, Ebü’l-Hasen Alî b. Faddâl el-Kayrevânî. Nüketü meʿâni’l-Ḳurʾân. thk. Abdullah Abdülkadir et-Tavîl. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1428/2007.
37. Müntecebüddîn el-Hemedânî, Ebû Yûsuf Hüseyn b. Ebi’l-İz b. Reşîd. el-Ferîd fî iʿrâbi’l-Ḳurʾâni’l-mecîd. thk. Muhammed Nizamüddin el-Futayh. 6 Cilt. Suudi Arabistan: Dâru’z-Zemân, 1427/2006.
38. Meyyâre, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Muhammed. ed-Dürrü’s̱-s̱emîn ve’l-mevridü’l-maʿîn fî şerḥi’l-Mürşidi’l-muʿîn. thk. Abdullah el-Minşâvî. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1429/2008.
39. Merzübânî, Ebû Ubeydillâh Muhammed b. İmrân b. Mûsâ b. Saîd Muʿcemü’ş-şuʿarâʾ thk. Faruk Eslîm. Beyrut: Dâru Sâdır, 1425/2005.
40. Nâbiga ez-Zübyânî, Ebû Ümâme Ziyâd b. Muâviye b. Dabâb. Dîvânu’n-Nābiga eẕ-Ẕubyânî. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. Mısır: Dâru’l-Me‘ârif, 1985.
41. Nâsıruddîn el-Esed. Meṣâdiru’ş-şi‘ri’l-Câhilî. Mısır: Dâru’l-Me‘ârif, 7. Basım, 1988.
42. Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Medârikü’t-tenzîl ve ḥaḳāʾiḳu’t-teʾvîl. haz. Yûsuf Ali Bedîvî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 1419/1998.
43. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. Tehẕîbü’l-esmâʾ ve’l-luġāt. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts. Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kāsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal. el-Müfredât fî ġarîbi’l-Ḳurʾân. thk. Safvân Adnân ed-Dâvudî. Dımaşk-Beyrut: Dâru’l-Kalem-ed-Dâru’ş-Şâmiyye, 1412/1991.
44. Ra’ûf Ebû Se’de. Min i‘câzil’l-Ḳur’ân el-‘alemü’l-e‘cemiyyi’l-Ḳur’ân. 2 Cilt. Mısır: Dâru’l-Hilâl, ts. Sehâvî, Ebü’l-Hasen Alemüddîn Alî b. Muhammed b. Abdissamed. Sifrü’s-saʿâde ve sefîrü’l-ifâde. thk. Muhammed ed-Dâlî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 2. Basım, 1415/1995.
45. Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm. el-Keşf ve’l-beyân ʿan tefsîri’l-Ḳurʾân. thk. Komisyon. 33 Cilt. Cidde: Dâru’t-Tefsîr, 1436/2015.
46. Selâme b. Cendel, Ebû Mâlik Selâme b. Cendel b. Abdiamr. Dîvânu Selâme b. Cendel. thk. Fahreddîn Kabâve. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1407/1987.
47. Semev’el, Ebû Şüreyh Garîz b. Âdiyâ el-Ezdî. Dîvânu’s-Semevʾel, nşr. Vâdıḥ es-Samed, Beyrut: Dâru’l-Ceyl, 1416/1996.
48. Sehâvî, Ebü’l-Hasen Alemüddîn Alî b. Muhammed b. Abdissamed. Sifrü’s-saʿâde ve sefîrü’l-ifâde. thk. Muhammed ed-Dâlî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 2. Basım, 1415/1995.
49. Seâlibî, Ebû Mansûr Abdülmelik b. Muhammed. Aḥsenü mâ semiʿtü. haz. Halil Umrân el-Mensûr. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1421/2000.
50. Sicistânî, Ebû Bekr Muhammed b. Uzeyz el-Uzeyzî. Ġarîbü’l-Ḳurʾân el-müsemmâ bi Nüzhetü’l-ḳulûb. thk. Muhammed Edîb Abdülvehdân Cemrân. Suriye: Dâru Kuteybe, 1416/1995.
51. Şahin, Resul – Arslantaş, Yüksel. “İlkçağ Tarihi Perspektifinde ve Kutsal Kitaplara Göre Yunus Peygamber”. Akademik Matbuat Dergisi, 5 (1), (2021), 131-174.
52. Şevkî Dayf. Târîḫu’l-edebi’l-ʿArabî el-ʿAṣrü’l-Câhilî, 10 Cilt. Mısır: Dâru’l-Me‘ârif, 1960/1995.
53. Şeyho, Rızkullâh b. Yûsuf b. Abdilmesîh b. Ya‘kūb. en-Naṣrâniyye ve âdâbühâ beyne ʿArabi’l-Câhiliyye. Kahire: Müessesetu Hindâvî, 2024.
54. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî. Târîhü’r-rüsül ve’l-mulûk. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrahim. 11 Cilt. Mısır: Dâru’l-Me‘ârif, 2. Basım, 1387/1967.
55. Tarafe b. el-Abd, Ebû Amr Tarafe b. el-Abd b. Süfyân b. Sa‘d el-Bekrî. Dîvânu Ṭarafe b. el-ʿAbd Şerhu’l--Aʿlem eş-Şentemerî. thk. Duriyye el-Hatîb - Lutfî es-Sakkâl. Beyrut: el-Müessesetü’l-ʿArabiyye, 2000.
56. Yâkût el-Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn. Muʿcemü’l-büldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1995.
57. Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl. Meʿâni’l-Ḳurʾân ve iʿrâbüh. thk. Abdülcelîl Abduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kutub, 1408/1988.
58. Ziriklî, Ebû Gays Muhammed Hayrüddîn b. Mahmûd b. Muhammed b. Alî. el-Aʿlâm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 2002.