Critical Pedagogy Approach in Religious Education

Öz

This study aims to examine the contributions of the critical pedagogy approach to religious education, its current forms of application, and the limitations encountered in the application process, stemming from the need for transformation in education systems in the 21st century due to globalization, digitalization, and increasing socio-cultural diversity. The starting point of the research is the fact that traditional religious education models are often teacher/authority-centered, dogmatic in terms of content, and based on rote learning in terms of method. This structure can weaken students' ability to develop critical thinking, questioning, interpretation, evaluation from multiple perspectives, and ethical reasoning in the field of religious knowledge, beliefs, and values. In this context, the study considers Freire's critique of the banking education model and his emphasis on dialogical education together with Giroux and McLaren's analyses of power, ideology, and culture. Thus, it argues that religious education can be re-established not only as a transfer of knowledge but also as a process that produces awareness and transformative learning. The research is designed as a qualitative literature review, and document analysis technique was used for data collection. Data obtained from books, articles, and theses in the field of critical pedagogy and religious education have been interpreted by first classifying them in terms of their conceptual framework and historical development, then their reflections on religious education and current forms of application, and finally, obstacles to implementation and proposed solutions. The study proposes a pedagogical framework that contributes to students' ability to both deepen their own belief systems and establish respectful and open dialogues with different beliefs and viewpoints within the context of increasing pluralism and the digital information ecosystem. According to this framework, critical pedagogy in religious education moves the student from a passive recipient to an active learner; it encourages the consideration of religious texts and traditions within their historical, cultural, and social contexts and makes the diversity of interpretations visible. Furthermore, it develops awareness of power relations, ideological manipulations, and hidden curricula at the classroom and societal levels; and it strengthens reading from multiple perspectives, empathy, and tolerance skills within the context of pluralism. Considering the circulation of religious content in the digitalized world, the potential of the approach to integrate digital literacy, combating disinformation, and online ethical behavior into religious education is also emphasized. Linking religious education to social justice, human rights, responsibility, environmental ethics, and community participation can foster transformative action and active citizenship awareness among students. However, in conservative circles, critical questioning can be perceived as weakening faith, leading to social resistance. Strengthening teachers' professional competencies in dialogue management and teaching critical thinking is necessary, and adapting the approach to local cultural and religious conditions is crucial. In conclusion, the study demonstrates that religious education based on critical pedagogy strengthens in-depth questioning, informed decisions, and a culture of dialogue; and that for sustainability, curriculum, teacher training, school climate, and community sensitivities must be considered together.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Critical Pedagogy
• Social Justice
• Empathy
• Tolerance

Din Eğitiminde Eleştirel Pedagoji Yaklaşımı

Öz

Bu çalışma, 21. yüzyılda küreselleşme, dijitalleşme ve toplumsal-kültürel çeşitliliğin artmasıyla eğitim sistemlerinde güçlenen dönüşüm ihtiyacından hareketle, eleştirel pedagoji yaklaşımının din eğitimine katkılarını, güncel uygulama biçimlerini ve uygulama sürecinde karşılaşılan sınırlılıkları incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın çıkış noktası, geleneksel din eğitimi modellerinin sıklıkla öğretmen/otorite merkezli, içerik bakımından dogmatik ve yöntem açısından ezbere dayalı kurgulanmasıdır. Bu yapı, öğrencilerin dini bilgi, inanç ve değer alanında eleştirel düşünme, sorgulama, anlamlandırma, çoklu perspektiften değerlendirme ve etik muhakeme geliştirme imkânlarını zayıflatabilmektedir. Bu bağlamda çalışma, Freire’nin bankacı eğitim modeli eleştirisi ve diyalojik eğitim vurgusunu, Giroux ve McLaren’in güç, ideoloji ve kültür analizleriyle birlikte ele almaktadır. Böylece din eğitiminin yalnızca bilgi aktarımı değil aynı zamanda bilinçlenme ve dönüştürücü öğrenme üreten bir süreç olarak yeniden kurulabileceğini tartışmaktadır. Araştırma, nitel desende bir literatür taraması olarak tasarlanmış olup veri toplamada doküman incelemesi tekniği kullanılmıştır. Eleştirel pedagoji ve din eğitimi alanındaki kitap, makale ve tezlerden elde edilen veriler, önce kavramsal çerçeve ve tarihsel gelişim, ardından din eğitimine yansımaları ve güncel uygulama biçimleri, son olarak da uygulama engelleri ve çözüm önerileri bakımından sıralanarak yorumlanmıştır. Çalışma, artan çoğulluk ve dijital bilgi ekosistemi bağlamında öğrencilerin hem kendi inanç dünyalarını derinleştirebilmelerine hem de farklı inanç ve görüşlerle saygılı ve diyaloğa açık ilişki kurmalarına katkı sağlayan pedagojik bir çerçeve önermektedir. Bu çerçeveye göre eleştirel pedagoji, din eğitiminde öğrenciyi pasif alıcı olmaktan çıkarıp aktif öğrenen konumuna yerleştirmektedir. Dini metin ve geleneklerin tarihsel, kültürel ve toplumsal bağlam içinde ele alınmasını teşvik etmekte ve yorum çeşitliliğini görünür kılmaktadır. Ayrıca sınıf içi ve toplumsal düzeyde güç ilişkileri, ideolojik yönlendirmeler ve gizli müfredat üzerine farkındalık geliştirmekte; çoğulculuk bağlamında çoklu perspektiften okuma, empati ve hoşgörü becerilerini güçlendirmektedir. Dijitalleşen dünyada dinî içeriklerin dolaşımı dikkate alındığında, yaklaşımın dijital okuryazarlık, dezenformasyonla mücadele ve çevrimiçi etik davranışları din eğitiminin bir parçası haline getirme potansiyeli de vurgulanmaktadır. Din eğitiminin sosyal adalet, insan hakları, sorumluluk, çevre etiği ve toplumsal katılımla ilişkilendirilmesi, öğrencilerde dönüştürücü eylem ve aktif yurttaşlık bilincini destekleyebilir. Bununla birlikte, muhafazakâr çevrelerde eleştirel sorgulamanın inancı zayıflatma biçiminde algılanması toplumsal direnç doğurabilmektedir. Öğretmenlerin diyalog yönetimi ve eleştirel düşünme öğretimi alanlarında mesleki yeterliklerinin güçlendirilmesi gerekmekte ve yaklaşımın yerel kültürel-dini şartlara göre uyarlanması önem taşımaktadır. Sonuç olarak çalışma, eleştirel pedagoji temelli din eğitiminin derinlikli sorgulamayı, bilinçli kararları ve diyalog kültürünü güçlendirdiğini; sürdürülebilirlik için müfredat, öğretmen eğitimi, okul iklimi ve toplumsal hassasiyetlerin birlikte gözetilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din eğitimi
• eleştirel pedagoji
• toplumsal adalet
• hoşgörü
• öğrenci merkezli eğitim.

Kaynakça

1. Apple, Michael W. Education and Power. New York: Routledge, 2012.
2. Aşlamacı, İbrahim. 21. Yüzyıl Becerileri ve Din Eğitimi: Eleştirel Bir Yaklaşım. İstanbul: Dem Yayınları, 2024.
3. Banks, James A. Cultural Diversity and Education: Foundations, Curriculum, and Teaching. New York: Routledge, 2016.
4. Brookfield, Stephen D. Developing Critical Thinkers: Challenging Adults to Explore Alternative Ways of Thinking and Acting. San Francisco: Jossey-Bass, 1987.
5. Brookfield, Stephen D. Teaching for Critical Thinking: Tools and Techniques to Help Students Question Their Assumptions. San Francisco: Jossey-Bass, 2017.
6. Byram, Michael. From Foreign Language Education to Education for Intercultural Citizenship. Clevedon: Multilingual Matters, 2008.
7. Cathy. Byrne. “Freirean Critical Pedagogy’s Challenge to Interfaith Education: What Is Interfaith? What Is Education?”. British Journal of Religious Education 33/1 (2011), 47-60.
8. Cakcak, Yasemin Tezgiden. “Eleştirel Pedagojinin Eğitimde Özgürleşmeye Yaklaşımı”. Nirvana Sosyal Bilimler Sitesi (2022), 13.

9. Cevizci, Ahmet. Paradigma Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayıncılık, 2013.
10. Creswell, John W. Nitel Araştırma Yöntemleri: Beş Yaklaşıma Göre Nitel Araştırma ve Araştırma Deseni. çev. Mesut Bütün – Selçuk Beşir Demir. İstanbul: Siyasal Kitabevi, 2018.
11. Çapcıoğlu, İhsan. “Din-Siyaset-Laiklik Ekseninde Türkiye’de Din Öğretimi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi 2/1 (2009), 25-40.
12. Çarkoğlu, Ali – Toprak, Binnaz. Türkiye’de Din, Toplum ve Siyaset. İstanbul: Tesev Yayınları, 2006.
13. Çetin, Mustafa. Eleştirel Pedagoji Bağlamında Türkiye’de Din Eğitiminin Felsefi Analizi. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
14. Ev, Hacer Âşık. Eleştirel Düşünme ve Din Eğitimi-Öğretimi. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2024.
15. Freire, Paulo. Eleştirel Bilinç İçin Eğitim, çev. Zeynep Dilek Hattatoğlu (İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2021), 150.
16. Freire, Paulo. Ezilenlerin Pedagojisi çev. Erol Özbek – Dilek Hattatoğlu, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 1991.
17. Freire, Paulo. Özgürlüğün Pedagojisi: Etik, Demokrasi ve Medeni Cesaret. çev. Gülseren K. Gevinç. İstanbul: Yordam Yayınları, 2019.
18. Freire, Paulo. Pedagogy of the Oppressed. New York: Herder and Herder, 1970.
19. Giroux, Henry A. Border Crossings: Cultural Workers and the Politics of Education. New York: Routledge, 1992.
20. Giroux, Henry A. Teachers as Intellectuals: Toward a Critical Pedagogy of Learning. Massachusetts: Bergin & Garvey, 1988.
21. Giroux, Henry A. Theory and Resistance in Education: A Pedagogy for the Opposition. Massachusetts: Bergin & Garvey, 1983.
22. Goomansingh, Romona Vivica. “Using Critical Pedagogy to Educate for Democracy in the Graduate Classroom”. Toronto: University of Toronto, Department of Theory and Policy Studies in Education, Doktora Tezi, 2009.
23. Grimmitt, Michael. Pedagogies of Religious Education. Ely: McCrimmon Publishing, 2000.
24. Habermas, Jürgen. The Theory of Communicative Action: Reason and the Rationalization of Society. çev. Thomas McCarthy. Boston: Beacon Press, 1984.
25. Hobson, Peter – Edwards, John S. Religious Education in a Pluralist Society. New York: Routledge, 2019. Hull, John M. Studies in Religion and Education. London: Routledge, 1984.
26. Işık, Şerif. Eğitim Psikolojisi. Ankara: Pegem Akademi, 2024.
27. İltuş, Cüveyriye. “Din Eğitiminde Dijital Mecraların Kullanımı”. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi 8/3 (2021), 523-532.
28. Jackson, Robert. Religious Education: An Interpretive Approach. London: Hodder & Stoughton, 1997.
29. Kartopu, Saffet – Geçer, Harun. “Sorumluluk Duygusu ve Dindarlık: Üniversite Öğrencileri Üzerine Ampirik Bir Araştırma”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 11/58 (2018), 2559-2578.
30. Kayan, Mehmet Fatih. “İlahiyat Fakültesi Öğrencilerinin Eleştirel Pedagoji İlkelerine İlişkin Farkındalıklarının Çeşitli Değişkenler Açısından İncelenmesi”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 10 (2024), 81-105.
31. Kaymakcan, Recep. “Türkiye’de Din Eğitiminde Çoğulculuk Üzerine”. Türk Milli Eğitim Sisteminde Din Eğitimi ve Öğretimi Sempozyumu Bildirileri. 185-192. Ankara: Yarınlar İçin Düşünce Platformu Kültür Yayınları, 2005.
32. Kincheloe, Joe L. Critical Pedagogy Primer. New York: Peter Lang, 2008.
33. Kincheloe, Joe L. – McLaren, Peter. Critical Pedagogy: Where Are We Now?. New York: Peter Lang Verlag, 2007.
34. Kurt, Tuba. Eğitimin Dönüşen Yüzü: Din Eğitimi ve Eleştirel Pedagoji. Konya: Necmettin Erbakan University Press (NEU PRESS), 2025.
35. Kurt, Tuba – Okumuşlar, Muhiddin. “Din Eğitimi Öğretmenlerinin Eleştirel Pedagoji Yönelimlerinin İncelenmesi”. Kocatepe İslami İlimler Dergisi 8/1 (2025), 144-161.
36. Makdisi, George. İslam’ın Klasik Çağında Din, Hukuk, Eğitim. İstanbul: Klasik Yayınları, 2019.
37. McLaren, Peter. Life in Schools: An Introduction to Critical Pedagogy in the Foundations of Education. Boston: Pearson Education, 2003.
38. Mezirow, Jack. Transformative Dimensions of Adult Learning. San Francisco: Jossey-Bass, 1991.
39. Nuhamara, Daniel. The Significance of Critical Theory and Liberation Theologies in Religious Education for Social Transformation. Virginia: Union Theological Seminary & Presbyterian School of Christian Education, Doctorate Theses, 2002. Özalp, Ahmet. “Türkiye’de Din Eğitiminin Kuramsal Arka Plan Sorunu ve Paradigma İhtiyacı”. Amasya İlahiyat Dergisi 27 (2025), 324-351.
40. Özden, Yüksel. Öğrenme ve Öğretme. Ankara: Pegem Akademi, 2024.
41. Öztürk, Faruk. “Lisansüstü Eğitim Öğrencilerinin E-Bilgi Kaynaklarına Yönelik Eleştirel Bakış Açılarının İncelenmesi”. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri 12/2 (2012), 857-885.
42. Patton, Michael Quinn. Nitel Araştırma ve Değerlendirme Yöntemleri. çev. Mesut Bütün – Selçuk Beşir Demir. Ankara: Pegem Akademi, 2014.
43. Schweitzer, Friedrich. “Dini Bireyleşme: Hoşgörü Eğitimine Karşı Yeni Meydan Okumalar”. çev. Recep Kaymakcan – Tuncay Aksöz. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16 (2007), 163-176.
44. Senemoğlu, Nuray. Gelişim, Öğrenme ve Öğretim: Kuramdan Uygulamaya. Ankara: Anı Yayıncılık, 2018.
45. Şahin, Çavuş vd. “Öğretmen Adaylarının Eleştirel Pedagoji İlkelerine Yönelik Yaklaşımlarının Çeşitli Değişkenler Açısından İncelenmesi”. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 18/2 (2016), 1187-1205.
46. Teltik, Tuğçenur. Din Eğitiminde Eleştirel Eğitim Teorisi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
47. Trilling, Bernard – Fadel, Charles. 21st Century Skills: Learning for Life in Our Times. San Francisco: Jossey-Bass, 2009.
48. Yazıcı, Tülay. “Bilgiye Erişimde Dijital Okuryazarlık Kullanımı: Muş Alparslan Üniversitesi Gazetecilik Bölümü 2. Sınıf Öğrencileri Üzerine Bir Araştırma”. ODÜ Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 13/2 (2023), 2710-2730.
49. Yiğit, Yasin – Koca, Hüseyin Kasım. “Din Öğretiminde Kültürel Aidiyet ve Sorumluluk Bilinci Kazanma Amacına Erişim Düzeyi Ölçeği: Geçerlik Güvenilirlik Çalışması”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14 (2019), 101-122.