Osmanlı’nın Yükseliş Döneminde Arap Dili: Oryantalist ve Arap Entelektüel Eleştirilerine Karşı Bir Savunu

Abstract

Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nin yükseliş döneminde Arap dili alanında yürütülen faaliyetlere yöneltilen eleştirileri, özellikle asru’l-inhitât söylemi çerçevesinde eleştirel bir bakışla ele almayı amaçlamaktadır. Araştırmanın odağında, Batılı oryantalistler ile bazı Arap entelektüeller tarafından ileri sürülen Osmanlı yönetiminin Arapçayı geri plana ittiği ve bu dönemde bilinçli bir dil geriletme politikası izlediği yönündeki iddialar yer almaktadır. Nitel araştırma yönteminin benimsendiği çalışmada, konuya ilişkin klasik ve modern literatür, tarihî belgeler ve güncel akademik çalışmalar karşılaştırmalı ve analitik bir yaklaşımla incelenmiştir. Bu inceleme sonucunda, Osmanlı’nın yükseliş dönemindeki Arap dili faaliyetlerinin uluslararası literatürde sıklıkla iddia edildiği gibi bir “gerileme” ya da “çöküş” süreci olarak nitelendirilemeyeceği ortaya konulmuştur. Aksine, söz konusu dönemde Arapçanın ilmî, dinî ve idari alanlardaki konumunun korunduğu, eğitim kurumları, telif ve tercüme faaliyetleri ile yerleşik ilmî gelenekler aracılığıyla süreklilik arz eden bir yapının varlığını sürdürdüğü tespit edilmiştir. Medreseler başta olmak üzere ilmî müesseselerde Arapçanın temel ilim dili olma vasfını devam ettirdiği, tefsir, hadis, fıkıh ve dil ilimleri gibi alanlarda yoğun bir ilmî üretimin gerçekleştiği görülmektedir. Ayrıca Osmanlı coğrafyasının genişliği sayesinde farklı ilmî havzalar arasında etkileşim sağlandığı, bu durumun Arap dili çalışmalarına dinamizm kazandırdığı anlaşılmaktadır. Bununla birlikte Osmanlı’ya yönelik dil temelli eleştirilerin önemli bir kısmının tarihsel bağlamdan kopuk değerlendirmelere, ideolojik kabullere veya güvenilirliği sınırlı kaynaklara dayandığı tespit edilmiştir. Bu bağlamda asru’l-inhitât kavramının Osmanlı’nın yükseliş dönemine genellenmesinin bilimsel açıdan isabetli olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Çalışma, söz konusu dönemin kendine özgü teşekkül ve kurumsallaşma süreciyle birlikte güçlü bir kültürel ve ilmî süreklilik barındırdığını vurgulamakta; Arapçanın Osmanlı ilmî ve kültürel hayatında kesintiye uğramadan varlığını sürdürdüğünü ve ileri sürülen iddiaları destekleyecek somut kanıtların bulunmadığını açık biçimde ortaya koymaktadır.

Keywords

• Osmanlı Dönemi Arap Edebiyatı
• Oryantalizm
• Arap Entelektüelleri
• Şerh ve Haşiye Geleneği
• Dil Politikası.

The Arabic Language During the Rise of the Ottomans: A Defense Against Orientalist and Arab Intellectual Criticism

Abstract

This study aims to examine critically the criticisms directed at the activities carried out in the field of the Arabic language during the rise of the Ottoman Empire, particularly within the framework of the discourse of asr al-inḥiṭāṭ (the age of decline). The focus of the research is on the claims put forward by Western Orientalists and some Arab intellectuals alleging that the Ottoman administration marginalized Arabic and pursued a deliberate policy of linguistic regression during this period. Adopting a qualitative research method, the study analyzes classical and modern literature, historical documents, and contemporary academic works through a comparative and analytical approach. The findings demonstrate that Arabic linguistic activities during the Ottoman rise cannot be characterized as a process of “decline” or “collapse,” as is frequently asserted in international scholarship. On the contrary, Arabic maintained its position in scholarly, religious, and administrative spheres, sustained through educational institutions, authorship and translation activities, and established scholarly traditions. It is evident that Arabic continued to function as the primary language of learning in scientific institutions, particularly in fields such as Qurʾanic exegesis, hadith, jurisprudence, and linguistics, where substantial scholarly production took place. Moreover, the vast geographical expanse of the Ottoman realm facilitated interaction among diverse intellectual centers, contributing to the dynamism of Arabic linguistic studies. At the same time, the study reveals that many language-based criticisms directed at the Ottomans rely on evaluations detached from historical context, ideological assumptions, or sources of limited reliability. In this regard, it concludes that generalizing the concept of asr al-inḥiṭāṭ to the Ottoman rise period is not scientifically accurate. The study emphasizes that this era should instead be understood as one characterized by institutional formation, consolidation, and strong cultural and scholarly continuity, clearly demonstrating that Arabic persisted uninterruptedly within Ottoman intellectual and cultural life and that no concrete evidence supports the claims of deliberate linguistic decline.

Keywords

• Ottoman Arabic Literature
• Orientalism
• Arab Intellectuals
• Commentary and Gloss Tradition
• Language Policy.

References

1. el-Akîkî, Necîb. el-Müsteşrikûn. 3 Cilt. Kahire: Dârü’l-Meârif, 4. Basım, ts.
2. Arslan, Ahmet Turan. İmam Birgivî: Hayatı, Eserleri ve Arapça Tedrisatındaki Yeri. İstanbul: Seha Neşriyat, 1992.
3. Aykaç, Meryem Beyza. XIX. Yüzyıl Oryantalizmi ve Siyer-William Muir’in Siyeri Örnekliğinde-. ed. Mehmet Mahfuz Söylemez. Kahramanmaraş: SAMER Yayınları, 2020.
4. Bayat, Ali Haydar. Tıp Tarihi. İstanbul: Üçer Matbaacılık, 3. Basım, 2016.
5. Blachére, Régis. Histoire de la Littérature Arabe (Târîhu’l-edebi’l- ‘Arabî). çev. İbrahim el- Kîlânî. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1984.
6. Brockelmann, Carl. Târîhu’l-edebi’l-‘arabî (Geschishte der Arabischen Literatur). çev. Mahmûd Fehmî Hicâzî - Omer Sâbir ‘Abdulcelîl. 10 Cilt. Kahire, 1995.
7. Bulut, Yücel. “Oryantalizm”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 33/428-437. İstanbul: TDV, 2007.
8. Civelek, Yakup. “Türkiye’de Arapça Öğretimine Dair Bazı Teklifler (Riyad Arap Dil Enstitüsü Örneği)”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 2 (Aralık 1998), 225-283.

9. Cündioğlu, Dücane. “Olan oluyor”. Yeni Şafak (10 Eylül 2019). Çetin, Nihad Mazlum. “Arap/II Yazı”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 3/276-309. İstanbul: TDV, 1991.
10. Çırakman, Aslı. “Oryantalizmin Varsayımsal Temelleri: Fikri Sabit İmgelem ve Düşünce Tarihi”. ed. Cansu Özge Özmen. Doğu Batı Düşünce Dergisi 20 (2002), 181-197.
11. Dayf, Şevkî. el-Edebü’l-‘Arabiyyü’l-mu‘âsır fî Mısr. Kahire: Daru’l-Me‘ârif, 10. Basım, 1992.
12. Dayf, Şevkî. Târîhu’l-Edebi’l-‘Arabî (‘Asru’d-Duvel ve’l-İmârât-el-Cezîratu’l-‘Arabiyye-el- ‘Irâk-Îrân). 10 Cilt. Necef: Zevi’l-Kurbâ, 1. Basım, 2006.
13. Dayf, Şevkî. Târîhu’l-Edebi’l-‘Arabî (el-‘Asru’l-Câhilî). 10 Cilt. Necef: Zevi’l-Kurbâ, 2. Basım, 2005.
14. Demirayak, Kenan. “Osmanlı Dönemi Arap Edebiyatı Üzerine Değerlendirmeler”. Şarkiyat Mecmuası 26 (24 Nisan 2016), 31-62.
15. Emecen, Feridun. “Mercidâbık Muharebesi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 29/174-176. Ankara: TDV, 2004.
16. Emecen, Feridun. “Ridâniye Savaşı”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 35/87-88. İstanbul: TDV, 2008.
17. Genç, Vural. “Şah ile Sultan Arasında Bir Acem Bürokratı: İdrîs-i Bidlîsî’nin Şah İsmail’in Himayesine Girme Çabası”. Osmanlı Araştırmaları 46/46 (Ağustos 2015), 43-75.
18. Général Bertrand. Campagne d’Égypte et de Syrie. 2 Cilt. Paris: Comon & Cie, 1847. Gibb, H. A. R. Arabic Literature. London: Oxford University Press, 1963.
19. Gökhan, Elif Gül - Gündüzalp, Sultan Ümmügülsüm. “Osmanlı’da Ulûm-i Arabiyye Sempozyumu: Âlimler, Eserler, Meseleler 18-19 Aralık 2020”. Darulfunun İlahiyat 32/1 (Haziran 2021), 347-353.
20. Gündüz, Hacı Osman. “Ottoman-Era Arabic Literature: Overview of Select Secondary Scholarship”. Al-Abhath Journal of the Faculty of Arts and Sciences 69 (2021), 107-122.
21. Hank, Naim. “Modern Arap Edebiyatına İz Bırakanlardan Biri Olarak Şevkî Dayf ve Osmanlı Yönetimine Bakışı”. Darulfunun İlahiyat 30/2 (Aralık 2019), 499-528.
22. Harb, Muhammed. Tarihte ve Medeniyette Osmanlılar. çev. Mustafa Özcan. İstanbul: Ark Kitapları, 2006.
23. Hazai, György. “Osmanlı Döneminde Bir İmparatorluk Dili Olarak Türkçe”. Osmanlı Araştırmaları Vakfı (blog), 25 Ekim 2025. https://osmanli.org.tr/osmanli-doneminde-birimparatorluk- dili-olarak-turkce/
24. Huart, Clément. Littérature Arabe. Paris: Librairie Armand Colin, 1902.
25. İbn İyâs. Bedâi‘u’z-zuhûr. 5 Cilt. Kahire: y.y., 1975.
26. İnalcık, Halil. The Ottoman Empire (The Classical Age 1300-1600). Londra: Orion Books, 1973.
27. Jayyusi, Salma Khadra. “Arabic Poetry in the Post-Classical Age”. Arabic Literature in the Post-Classical Period. ed. Roger Allen - D. S. Richards. 25-59. United Kingdom: Cambridge University Press, 1. Basım, 2006.
28. Koçak, Orhan Kemal. Türkiye’de Reform Geleneği Açısından Dil ve Yazı Sorununun Dönüşümü ve Harf Devrimi. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
29. Lewis, Bernard. What Went Wrong? New York: Oxford University Press, 2002.
30. Mesûd, Cemâl Abdulhâdî Muhammed - Rıfat, Vefâ Muhammed. Ahtâ yecib en tusahhah fi’t-târîh/ed-devleti’l-Osmâniyye. el-Mansûra: Dâru’l-Vefâ, 1995.
31. en-Nablusî, Şâkir. ‘Asru’t-Tekâyâ ve’r-Re‘âyâ. Beyrut: el-Müessesetu’l-Arabiyyetu li’d- Dirâsâti ve’n-Neşr, 1999.
32. Nallino, Carlo Alfonso. Tārīkh al-ādāb al-ʻArabīyah min al-jāhilīyah ḥattá ʻaṣr banī Ammayah. Mısır: Dār al-Maʻārif, 1954.
33. Nazif, Süleyman. “İran Edebiyatı’nın Edebiyatımıza Tesiri”. Edebiyat-ı Umûmiye Mecmuası 3/63-32 (13 Nisan 1918), 606-607.
34. Pekel, Ahmet. “Osmanlı Döneminde Dil Sorunu ve Çözüm Arayışları-I”. Çağdaş Türk Dili Dergisi 390 (Ağustos 2020), 391-397.
35. Pellat, Charles. Târîhu’l-luğa ve’l-âdâbi’l-‘arabiyye (Langue et Littérature Arabes). çev. Refîk b. Vennâs - Sâlih Hayzem et-Tayyib el-‘Aşşâş. Beyrut, 1997.
36. er-Râfiî, Mustafa Sâdık. Târîḫu Âdâbi’l-ʿArab. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘Arabî, 1974.
37. Said, Edward. Orientalism. çev. Berna Ülner. İstanbul: Metis Yayınları, 2001.
38. Said, Edward. Oryantalizm. çev. Nezih Uzel. İstanbul: İrfan Yayımcılık, 4. Basım, 1998.
39. Sarıkaya, Muammer. Kemal Paşa-zâde’nin Yabancı Kelimelerin Arapçalaştırılması ve Dil Hataları Konusunda İzlediği Yöntem. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2004.
40. Sayılı, Aydın. “Ortaçağ İslâm Dünyasında İlmî Çalışma Temposundaki Ağırlaşmanın Bâzı Temel Sebepleri (Avrupa ile Mukayese)”. Dil ve Tarih- Coğrafya Fakültesi Felsefe Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 1 (1963), 5-69.
41. Spivak, Gayatri Chakravorty. “Rethinking Orientalism Thirty Years Later in Istanbul (Otuz Yıl Sonra İstanbul’da Oryantalizmi Yeniden Düşünmek)”. çev. Berat Açıl. Uluslararası Oryantalizm Sempozyumu (9-10 Aralık 2006). ed. Lütfi Sunar. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültürel ve Sosyal İşler Daire Başkanlığı Kültür Müdürlüğü Yayınları, 1. Basım, 2007.
42. eş-Şinnâvî, ‘Abdulazîz Muhammed. ed-Devletü’l-Osmâniyye devle islâmiyye müfterâ ‘aleyhâ. Kahire: al-Maktaba al-Anglo al-Miṣriyya, 2004.
43. el-Yousfi, Muhammed Lutfi. “Poetic Creativity in the Sixteenth to Eighteenth Centuries”. Arabic Literature in the Post-Classical Period. ed. Roger Allen - D. S. Richards. 60-73. United Kingdom: Cambridge University Press, 1. Basım, 2006.
44. Zeydân, Corcî. Tārīkh al-ādāb al-ʿarabiyya. Kahire: Dâru’l-hilâl, 1931.
45. Zorlu, Tuncay. “Klasik Osmanlı Eğitim Sisteminin İki Büyük Temsilcisi: Fatih ve Süleymaniye Medreseleri”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 6/12 (2008), 611-628.