Doğanpınar barajı sahasından Roma dönemine ait bir kaya mezarı: Oğuzeli/Gaziantep

Abstract

Kayalık alanlara ölü gömme geleneği Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve Kuzey Suriye Bölgesi’nde Erken Tunç Çağı’ndan itibaren görülmektedir. MÖ 1. binyıl başlarında ise Urartular kayalık alanları oda şeklinde açıp mezar odası olarak kullanan ilk medeniyettir. Yine MÖ 1. binyılın başlarından itibaren kaya mezar geleneği Phrygler vasıtasıyla Anadolu’nun orta ve batı kesimlerinde yayılım göstermiştir. Kaya mezar geleneği Akhamenid hakimiyetinin de etkisiyle MÖ 5. yüzyılda Paphlagonia ve Likya’da, MÖ 4. yüzyıllarda Karia’da kendine has özellikleriyle görülmeye başlar. Hellenistik Dönemde ve Roma İmparatorluk Döneminde de kullanılmaya devam etmiştir. Roma İmparatorluk Dönemi ile birlikte Anadolu’nun tamamına yayılan kültürel yapı sayesinde hemen hemen aynı tarzda kaya mezarlarının ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu makale, Gaziantep ili Oğuzeli ilçesindeki Doğanpınar Barajı sahasında yapılan dolusavak alanı çalışmaları sırasında ortaya çıkan bir Roma Dönemi kaya mezarını incelemektedir. Gaziantep Müzesi tarafından gerçekleştirilen kurtarma kazıları sırasında ortaya çıkarılan bu kaya mezarı, barajın dolusavak alanı içerisinde yer alması nedeniyle belgeleme çalışmalarından sonra kaldırılmıştır. Kuzey-güney doğrultusunda oyulmuş olan mezar, bir dromos, bir ön oda ve dört adet mezar odasından oluşmaktadır. Kazılar sonucunda, aralarında fibula, sikkeler, yüzükler, halkalar, kemer ucu ve kemer tokası, boncuk gibi 12 adet bronz eser ile bir adet pişmiş toprak çömlek parçasının da bulunduğu buluntular ele geçmiştir. Söz konusu kaya mezarlarının araştırılması bölgedeki Roma Dönemi kırsal yaşamına dair ölü gömme adetlerinin anlaşılmasında ve Kyrrhestike Bölgesi kaya mezarı tipolojisine katkı sunmaktadır. Ele alınan kaya mezarı Kommagene Bölgesi ve Kuzey Suriye coğrafyasında görülen Roma Dönemi kaya mezar geleneğini sergilemektedir. Hem mimari işçilik detayları hem de ölü hediyeleri kaya mezarının MS 2. yüzyılın 2. yarısından MS 4. yüzyıl sonuna kadar uzun zaman aralığında kullanıldığına işaret etmektedir.

Keywords

• Kaya mezarı
• Roma dönemi
• Gaziantep
• mezar eşyaları
• sikke

Supporting Institution

Yok

Thanks

İzin ve katkılarından dolayı Gaziantep Arkeoloji Müzesi Müdürü Özgür Çomak'a, Müze uzmanları Sait Uslu, Onur Kapla ve Mesut Dilaver’e, desteklerinden dolayı Dr. Öğr. Üyesi Timur Demir ve M. Furkan Altunpak'a teşekkür ederim.

A rock-cut tomb from the Roman period at the Doğanpınar dam site: Oğuzeli/Gaziantep

Abstract

The tradition of burying the dead in rocky areas has been observed in the Southeastern Anatolia Region and Northern Syria Region since the Early Bronze Age. At the beginning of the 1st millennium BC, the Urartians were the first civilization to carve out rock chambers and use them as burial chambers. From the beginning of the 1st millennium BC, the tradition of rock-cut tombs spread throughout central and western Anatolia via the Phrygians. Under the influence of Achaemenid rule, the rock-cut tomb tradition began to appear with unique characteristics in Paphlagonia and Lycia in the 5th century BC, and in Caria in the 4th century BC. It continued to be used during the Hellenistic period and the Roman Empire period. With the Roman Empire period, the cultural structure that spread throughout Anatolia led to the emergence of rock-cut tombs of almost the same style. This article examines a Roman period rock-cut tomb discovered during spillway construction work carried out at the Doğanpınar Dam site in the Oğuzeli district of Gaziantep Province. This rock-cut tomb, which was uncovered during rescue excavations carried out by the Gaziantep Museum, was removed after documentation work due to its location within the spillway area of the dam. The tomb, carved in a north-south orientation, consists of a dromos, an antechamber, and four burial chambers. The excavations yielded a total of 13 finds including 12 bronze artifacts such as fibulae, coins, rings, bracelets, belt buckles, belt clasps, and beads, and also piece of pottery. The investigation of these rock-cut tombs contributes to the understanding of Roman period rural burial customs in the region and to the typology of rock tombs in the Cyrrhestike Region. The examined rock-cut tomb reflects the Roman period rock-cut tomb tradition seen in the Commagene Region and Northern Syria. Both the architectural details and the grave goods indicate that the rock-cut tomb was in use for a long period, from the second half of the 2nd century AD to the end of the 4th century AD.

Keywords

• Rock-cut tomb
• Roman period
• Gaziantep
• grave goods
• coins

Thanks

İzin ve katkılarından dolayı Gaziantep Arkeoloji Müzesi Müdürü Özgür Çomak'a, Müdür Yardımcısı Halil Yılmaz'a, müze uzmanları Sait Uslu, Onur Kaplan ve Mesut Dilaver’e, Gaziantep Üniversitesi, Arkeoloji Bölümü'nden Dr. Öğr. Üyesi Timur Demir ve Arkeolog A. Furkan Altunpak'a teşekkür ederim.

References

1. Abadie-Reynal, C., Bucak, E., & Bulgan, F. (2000). Zeugma-Middle Euphrates Valley, preliminary report of the 1999 excavation campaign. Anatolia antiqua. Eski Anadolu, 8(1), 279-337. https://doi.org/10.3406/anata.2000.951
2. Abadie-Reynal, C. (2001). Zeugma. Rapport préliminaire des campagnes de fouilles de 2000. Anatolia antiqua. Eski Anadolu, 9(1), 243-305. https://doi.org/10.3406/anata.2001.971
3. Abadie-Reynal, C., & Martz, A. S. (2010). La céramique commune de Zeugma et les problèmes de provenance (ve-viie s.). S. Menchelli, S. Santoro, M. Pasquinucci & G. Guiducci (Ed.), Late Roman Wares, Cooking Wares and Amphorae in the Mediterranean. Archaeology and Archaeometry, Comparison between Western and Eastern Mediterranean (LRCW 3), (pp. 839-845), Oxford: BAR International Series 2185 (II).
4. Albayrak, Y. (2017). Şanlıurfa kale eteği nekropolü kaya mezarları. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 36(36), 269-279. https://doi.org/10.17498/kdeniz.366359
5. Albayrak, Y. (2018). Şanlıurfa’dan loculuslu kaya mezarları. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 37(37), 179-187. https://doi.org/10.17498/kdeniz.395106
6. Albayrak, Y. (2021). Soğmatar Nekropolü kaya mezar mimarisi. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 1(52), 32-50. https://doi.org/10.17498/kdeniz.1020938
7. Albayrak, Y., & Çelik, B. (2019). Soğmatar Çevresi kaya mezarları. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 43, 255-261. https://doi.org/10.17498/kdeniz.573479
8. Albayrak, Y., Mutlu, S. İ., Mutlu, S., & Çelik, B. (2019). Soğmatar’da sunaklı kaya oyuğu mezarlar. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 41, 263-274. https://doi.org/10.17498/kdeniz.527506

9. Archi, A., Pecorella, P. E., & Salvini, M. (1971). Gaziantep e la sua regione. Uno studio storico e topografico degli insediamenti preclassici. dell’Ateneo (Ed.), Michigan: University of Michigan.
10. Baytak, İ. (2021). Eskiçağ Anadolusunda Ölü Gömme Geleneği ve Mezar Tiplerinin Kültürel Yayılımı. O. Bozan, M. S. Erpolat & S. Sarı (Ed.), Mehmet Ali Yaşar’a Armağan Kitabı, (ss.394-416), İstanbul: Hiperyayın.
11. Baytak, İ. (2023). Zerzevan Kalesi Ölü Gömme Geleneği: Kaya Mezarları. A. Coşkun (Ed.), Roma’nın Sınır Garnizonu Zerzevan Kalesi, (ss.308-354), İstanbul: Orient Yayınları.
12. Bilir, A. (2019). Bronze fibulae of the Bolu museum, Cedrus VII, 77-105. https://doi.org/10.13113/CEDRUS.201904
13. Blömer, M. (2014). Steindenkmäler römischer Zeit aus Nordsyrien: Identität und kulturelle Tradition in Kyrrhestike und Kommagene, AMS – 71, Bonn: Dr. Rudolf Habelt Gmbh. Erişim adresi: https://www.academia.edu/6592238
14. Blömer, M. (2018). Kommagene Bölgesi Roma İmparatorluk Dönemi Anıtları. J. Wagner (Ed.), Fırat Kıyısında Tanrı Krallar Kommagene’de Yeni Kazılar ve Araştırmalar (ss.254-265), İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Erişim adresi: https://www.academia.edu/39357420
15. Blömer, M., & Winter, E. (2011). Kommagene: Toros ve Fırat Arasındaki Tanrılar Ülkesi, İstanbul: Homer Kitabevi.
16. Blömer, M., Görkay, K., Uzunaslan A., & Winter, E. (2022). Klasik Çağlarda Gaziantep ve Çevresi: Dini, Kültürel ve Siyasi Yapı. A. Engin & K. Görkay (Ed.), Prehistorik Dönemlerden Geç Antik Dönem Gaziantep Arkeolojisi, (ss. 267-300), Gaziantep: Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü: 020.
17. Bulgan, F., & Feugère, M. (2007). Les fibules romaines du musée de Gaziantep. Anatolia Antiqua-XV, 215- 224. https://doi.org/10.3406/anata.2007.1235
18. Canlı, H. (2019). Isauria'daki Philadelphia (Gökçeseki) Metal Buluntuları, [Doktora Tezi], Mersin Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Mersin.
19. Coşkun, A. (2023). Silvan Barajı 2021 Yılı Kazı Çalışmalar. KST-42, 1, 357 – 376. Erişim adresi: https://ukaas.ktb.gov.tr/Eklenti/115174,42kazi1pdf.pdf?0
20. Çalış, E. (2018). Batman Müzesi’nde Bulunan Bir Grup Fibula. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(81), 271-282. https://doi.org/10.16992/ASOS.14288
21. Çelikbaş, E. (2016). Parion Tiyatrosu Metal Eserleri. C. Başaran & H. E. Ergürer (Ed.), Parion Roma Tiyatrosu: 2006 – 2015 Yılı Çalışmaları, Mimarisi ve Buluntuları, (ss.209-244), İstanbul: İçtaş A. Ş. Yayınları.
22. Çetin, B. (2017). Şanlıurfa Kızılkoyun ve Kale Eteği Nekropolü Kurtarma Kazı ve Temizlik Çalışmaları. MKKS-26, 29-44. Erişim adresi: https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-44763/muze-calismalari-ve-kurtarma-kazilari-sempozyumu-yayinlari.html
23. Çevik, N. (2000). Urartu Kaya Mezarları ve Ölü Gömme Gelenekleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
24. Davidson, G. R. (1952). Corinth XII. The Minor Object. New Jersey: The American School of Classical Studies At Athens. https://doi.org/10.2307/4390685
25. Demir, N. (2024). Kahramanmaraş İli Roma Dönemi Kaya Mezarları, [Doktora Tezi], Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
26. Demir, T. (2022a). Oğuzeli - Sacır Suyu Çevresinde Çağlar Boyunca Kayalık Alanların Kullanımı. A. Engin, T. Demir, N. Pınar Özgüner-Gülhan (Ed.), Eski Yakın Doğu’da Taş Ocakları, Heykeltraşlık Atölyeleri ve Yesemek’in Yeri, Yesemek 1. ve 2. Uluslararası Arkeoloji Sempozyumu Bildirileri, (ss.147-164). Gaziantep: Gazikültür Yayınları-63. Erişim adresi: https://www.academia.edu/96254620
27. Demir, T. (2022b). Doğanpınar Barajı Yenice Höyük Kurtarma Kazısı. A. Engin & K. Görkay (Ed.), Prehistorik Dönemlerden Geç Antik Döneme Gaziantep Arkeolojisi, (ss.113-1129). Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü Yayınları: 020, İstanbul: Ofset Yayınevi.
28. Demirer, Ü. (2013). Kibyra Metal Buluntuları, [Doktora Tezi], Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya.
29. Doğanay, O., (2008). İsauria Bölgesi Kaya Mezarları ve Ölü Gömme Gelenekleri, [Doktora Tezi], Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
30. Dökü, F. E. (2008). Paphlagonia Bölgesi Kaya Mezarları ve Kaya Tapınakları, [Doktora Tezi], Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya.
31. Dölek, İ., & İlgün, N. (2018). Çukurhisar Nekropol Alanındaki Ölü Kültü ve Mezar Tipolojisi. D. A. Arslan (Ed.), I. Uluslararası Akdeniz Sempozyumu / 1. International Mediterranean Symposium, Bildiri Tam Metinleri Kitabı içinde (ss.139-154). Mersin: Mer Ak Yayınları.
32. Durukan, M. (2012). Kappadokia’da Argaios Dağı Çevresinde Hellenistik-Roma Dönemi Mezarları ve Ölü Kültü, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
33. Dyson, S. L. (1968). Excavations at Dura-Europos, Final Report IV, 1, 3, The Commonware Pottery, the Brittle Ware, New Haven.
34. Ekici, M., & Demir, T. (2020). Sacır Vadisi ve Çevresi Yerleşim Sistemleri Gaziantep İli Oğuzeli İlçesi Arkeolojik Yüzey Araştırması 2018 Yılı Çalışmaları, AST-37, Cilt-3, 467-478. Erişim adresi: https://ukaas.ktb.gov.tr/Eklenti/73586,37arastirma3pdf.pdf?0
35. Ekici, M., Demir, T., Kereci, M., & Sancak, U. (2019). Sacır Vadisi ve Çevresi Yerleşim Sistemleri Gaziantep İli Oğuzeli İlçesi Arkeolojik Yüzey Araştırması 2016-2017 Yılı Çalışmaları, AST- 36, Cilt-2, 391-406. Erişim adresi: https://ukaas.ktb.gov.tr/Eklenti/63780,36arastirma2pdf.pdf?0
36. Engin A., & Beyazlar, A. (2016). Bir Erken Tunç Çağı Iı-Iıı Kaya Oyuğu Mezarı ve Ortaya Koyduğu Yeni Bulgular, Eurasian Academy Of Sciences Eurasian Art & Humanities Journal, 5, 1-44. https://dx.doi.org/10.17740/eas.art.2016-V5-02
37. Erarslan, F. (2001). Adıyaman, Turuş Kaya Mezarları ve Temizlik Çalışması. MÇKKS-11, 263-272.
38. Erarslan, F. (2003). Perre Antik Kenti Nekropol Alanı Kaya Mezarları Kurtarma Kazısı. MÇKKS-13, 129-136. Erişim adresi: https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-44763/muze-calismalari-ve-kurtarma-kazilari-sempozyumu-yayinlari.html
39. Erarslan, F. (2018). Antik Kent Perrhe ve Nekropolis’i. J. Wargner (Ed.), Fırat Kıyısında Tanrı Krallar (ss.176-181), İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
40. Erarslan, F., İnce, N. E., & Alkan, M. (2009). Perre Antik Kenti Nekropol Alanı 2007 Yılı Kazı ve Temizlik Çalışması. MÇKKS-17, 171-184. Erişim adresi: https://www.kulturvarliklari.gov.tr/sempozyum_pdf/muze_kurtarma/17_muze_kurtarma.pdf
41. Erarslan, F., Özman, R. Şancı F., Arslan, M., Karaca, M. N., & Alkan, M. (2010). Perre Antik Kenti Nekropol Alanı 2008 Yılı Kazı ve Temizlik Çalışmaları, MÇKKS-18, 91-104. Erişim adresi: https://www.kulturvarliklari.gov.tr/sempozyum_pdf/muze_kurtarma/18_muze_kurtarma.pdf
42. Ergeç, R. (2003). Nekropolen und Gräber in der südlichen Kommagene, AMS 47, Bonn: Dr. Rudolf Habelt Gmbh.
43. Ergeç, R., & Yon, J. B. (2012). Nouvelles inscriptions. In C. Abadie-Reynal (Ed.), Zeugma III. Les fouilles de l’habitat. Fouilles de l’habitat (2): La maison des Synaristôsai, Nouvelles inscriptions, (pp. 196-203) Lyon: Maison de l'Orient et de la Meditérranée.
44. Feugère, M. (1985). Les fibules en Gaule Méridionale de la conquête à la fin du Ve s. ap. J.-C. Paris.
45. Henry, O. (2009). Tombes de Carie; architecture funéraire et culture carienne VIe-IIe Siecle Av. J.-C., Rennes: Presses Universitaires de Rennes.
46. Holland, T. A. (2006). Archaeology of the Bronze Age, Hellenistic, and Roman remains at an Ancient Town on the Euphrates River, Excavations at Tell Es-Sweyhat. Syria, 2, 1‒2, Chicago: Oriental Institutes Publications 125.
47. Höpken, C., Blömer, M., McGlynn, G., & Strothenke-Koch, E. (2022). “Ein Felsgrab aus der Nekropole von Doliche. In M. Blömer, E. Winter (Ed.), Exploring urbanism in ancient North Syria (Doliche Urban Excavations Volume 1), (pp.87-165), Berlin/Boston: Walter de Gruyter GmbH.
48. Işık, F. (1989). Batı Uygarlığının Kökeni: Erken Demirçağ Doğu-Batı Kültür ve Sanat İlişkilerinde Anadolu “Müzeci Dostlara”, Arkeoloji Dergisi, 48. 1-39. Erişim adresi: https://izlik.org/JA87EP52AY
49. Kahveci, Y. (2021). İznik Roma Tiyatrosu Metal Objeleri, [Yüksek Lisans Tezi], Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
50. Kavak-Özdemir, B. (2024). Gaziantep ve Kilis Kazı ve Yüzey Araştırmaları Işığında Orta Fırat Bölgesi’nin Helenistik ve Roma Dönemi Seramiği, [Doktora Tezi], Pamukkale Üniversitesi, Arkeoloji Enstitüsü, Denizli.
51. Kaya, F., Albayrak, M., Laflı, E, & Buora, M. (2024). Fibulae from Nicaea in Bithynia (south-eastern Marmara). Cercetări Arheologice, 31(2). 487-522. https://doi.org/10.46535/ca.31.2.13
52. Kazanski, M. (2003). Qal’at Sem’an 4: Rap port final, Fasc. 3: Les objets métalliques. Beyrouth: Institut Français D'archeologie Du Proche-Orient.
53. Keller, E. (1971). Die spatromischen Grabfunde in Südbayern. Munich: Beck.
54. Kenrick, P. M. (2013). Pottery Other Than Transport Amphora. In W. Aylward (Ed.), Excavations at Zeugma vol. II, (pp.1-81), California.
55. Khamis, E. (2013). Copper Alloy Objects. In W. Aylward (Ed.) Excavations at Zeugma, Vol.III, (pp.93-166), California: Oxford University The Packard Humanities Institute Los Altos.
56. Kortanoğlu, R. E. (2006). Hellenistik ve Roma Dönemlerinde Dağlık Phrygia Bölgesi Kaya Mezarları, [Doktora Tezi], İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
57. Kozbe, G., Güngör, A., & Caner, E. (2019). Dede Harabeleri: Geç Antik Çağ’da Bir Kırsal Yerleşim. İstanbul: Ege Yayınları.
58. Köroğlu, K. (1999). Urartu Kaya Mezar Geleneği ve Doğu Anadolu’daki Tek Odalı Kaya Mezarlarının Kökeni, Arkeoloji ve Sanat Dergisi, 127. 21-38.
59. Kramer, N. (2004). Gindaros: Geschichte und Archäologie einer Siedlung im nordwestlichen Syrien vom hellenistischer bis in frühbyzantinische Zeit. Rahden, Westf: Leidorf.
60. Laflı, E.., & Buora, M. (2012). Fibulae in the Museum of Ödemiş (Western Turkey) with four appendices, Oriental Archive, 80(3), 417 – 434. Erişim adresi: https://www.academia.edu/7714326
61. Marović, I. (1961). Fibeln mit Inschrift vom Typus Aucissa in den archaelogischen Museen von Zagreb, Zadar und Split, JbRGZM 8-1961, 106-120. https://doi.org/10.11588/jrgzm.1961.0.34101
62. Meyer, J. W. (1991). Gräber des 3. Jahrtausends v. Chr. im Syrischen Euphrattal, 3. Ausgrabungen in Samseddin und Djerniye. Saarbrücken: Saarbrücken Druckerei und Verlag.
63. Oates, D. (1968). Studies in the Ancient History of Northern Iraq, London: The British Academy – Oxford University Press.
64. Orthmann, W. (1980). Burial Customs of the 3 rd Millenium B.C. in the Euphrates Valley. In: J. C. Margueron (Ed.), Le Moyen Euphrate: Zone de Contacts et d’echanges (pp.97-105), Leiden: Brill Academic Pub.
65. Öğüt, B., Blömer, M., Lange, M., Strothenke-Koch, E., & Yaşin, D. (2023). Preliminary Report of the First Season of the “Land of the Storm God Survey” in Şehitkamil, Gaziantep, Türkiye. TARE–03, 135-177. https://doi.org/10.54930/TARE.2023.67350
66. Öğüt, B., & Lange, M. (2024). 2022 Yılı Gaziantep İli Şehitkamil İlçesi Yüzey Araştırması. AST-39, Cilt -1, 385-396. Erişim adresi: https://ukaas.ktb.gov.tr/Eklenti/123447,2023yuzey-arastirmalari1pdf.pdf?0
67. Önal, M., & Güllüce, H. (2004). Tuğlu Resimli Kaya Mezarı. T. Korkut (Ed.), 60. Yaşında Fahri Işık’a Armağan: Anadolu’da Doğdu (ss.519-548), İstanbul: Ege Yayınları.
68. Özdemir, E., & Demir, T. (2024). Köklüce Kanyonu ve Kömürlü Deresi Vadisi’nden On Kaya Mezarı. Journal of Universal History Studies, 7(2), 163–188. https://doi.org/10.38000/juhis.1518788
69. Öztürk, A. (2003). Batı Dağlık Kilikya Bölgesi Kaya Mezarları, [Yüksek Lisans Tezi], Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli.
70. Petković, S., & Miladinović-Radmilović, N. (2014). Military Graves From The Late Roman Necropolis At Slog In Ravna (Timacum Minus), Starinar LXIV/2014, 87-130. https://doi.org/10.2298/STA1464087P
71. Petković, S., & Ružić, M., (2005). Roman Necropolis. In S. Petković, M. Ruzić, S. Jovanović, M. Vuksan, Zs. K. Zoffmann (Ed.), Roman and Medieval Necropolis in Ravna near Knja`evac, Archaeological Institute Monographs Volume 42, (pp.23–176), Beograd: Archaeological Institute.
72. Porter, A. (2002). The Dynamics of Death: Ancestors, Pastoralism, and Origins of a Third-Millennium City in Syria. BASOR 328, ss.1-36. https://doi.org/10.2307/1357712
73. Richter, G.M.A. (1915). Greek, Etruscan and Roman Bronzes. New York: Copyright, 1915 By The Metropolitan Museum of Art.
74. Schulze–Dörlamm M. (2009). Byzantinische Gürtelschnallen und Gürtelbeschläge im Römisch– Germanischen Zentralmuseum, Teil II, Die Schnallen mit Scharnierbeschläg und Die Schnallen mit Angegossenem Riemendurchzug des 7. Bis 10. Jahrhunderts, Mainz: Verlag Des Römisch-Germanischen Zentralmuseums.
75. Sertok, K., & Ergeç, R. (1999). A New Early Bronze Age Cemetery: Excavations Near the Birecik Dam, Southeastern Turkey Preliminary Report (1997-98), Anatolica, 25, 87-107.
76. Sevin, V. (1999). Anadolu Arkeolojisi. İstanbul: Der Yayınları.
77. Sivas, H. (2012). Frig Kaya Mezarları, T. Tüfekçi-Sivas, H. Sivas (Ed.), Frigler: Midas’ın Ülkesinde, Anıtların Gölgesinde, (ss.260-285), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
78. Strothenke, E. (2016). Einfache Gebrauchswaren und Kochtopfwaren vom Dülük Baba Tepesi von der römischen bis in die islamische Zeit, Asia Minor Studien 80, Bonn: Dr. Rudolf Habelt GmbH.
79. Şahin, F. (2010). Patara Metal Buluntuları, [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi], Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya.
80. Tekocak, M. (2012). Akşehir Müzesi’nde Bulunan Bir Grup Bronz Fibula. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13, 27–42. Erişim adresi: https://izlik.org/JA72FE62WF
81. Tıbıkoğlu, H. O. (2021). Myra Kaya Mezarları, [Yayınlanmamış doktora Tezi], Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya.
82. Toumpan, F. (2015). Zeugma Kazı Sikkeleri: 2005-2012, [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi], Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
83. Ussishkin, D. (1994). The Rock-Cut Tombs at Van and Monumental Tombs in the Near East. A. Çilingiroğlu, D. H. French (Ed.), Anatolian Iron Ages 3: The Proceedings of the Third Anatolian Iron Ages Colloquium held at Van, 6-12 August 1990, (ss.253-264), Ankara: British Institute at Ankara.
84. Uysal, T., Ergeç, R., Demir T., & Ekici, M. (2017), Doğanpınar Barajı Arkeolojik Kurtarma Kazıları Yenice Höyük 2015, KST-38/2, 253-272. Erişim adresi: https://ukaas.ktb.gov.tr/Eklenti/52533,38kazi2pdf.pdf?0
85. Uysal, T. Güzel, E., Bingöl, S., & Yılmaz, M. S. (2017). Üçgöl Kaya Mezarları Kurtarma Kazısı. MKKS-26, 357-370. Erişim adresi: https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-44763/muze-calismalari-ve-kurtarma-kazilari-sempozyumu-yayinlari.html
86. Üngör, İ. (2015). Amanos Dağları Eteklerinde Bir Roma Yerleşmesi ve Tepeobası Nekropol Alanları. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 7(12), 2-30. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/ksbd/issue/16231/169975
87. Üngör, İ. (2024). Çerçili Nekropolü Oda Mezarları ve Kült Alanı, Art-Sanat, 21, 745–770. https://doi.org/10.26650/artsanat.2024.21.1213522
88. Wagner, J. (2018). Geç Hellenistik Kommagene Krallığı’nın Tarihi, J. Wagner (Ed.), Fırat Kıyısında Tanrı Krallar: Kommagene’de Yeni Kazılar ve Araştırmalar (ss.38-49), İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
89. Waldbaum, J. C. (1983). Metalwork from Sardis: The finds through 1974, London: Harvard University Press.
90. Woolley, C. L. (1914). Hittite Burial Customs. J. L. Myres, P. E. Newberry, T. E. Peet & J. P. Droop (Ed.), Liverpool Annals of Achheology and Anthropology, 6, (pp.87-98), Liverpool: University Press of Liverpool.
91. Wroth, W. (1899). Catalogue of the Greek Coins in the British Museum, 20: Galatia, Cappadocia and Syria. London: Printed By Order Of The Trustees.
92. Vivancos, A. E. (2005). Eufratense Et Osrhoene: Poblamıento Romano En El Alto Éufrates Sırıo. Antıgüedad Y Crıstıanısmо Monografías Hıstórıcas Sobre La Antıgüedad Tardía XXII, Murcia: Universidad de Murcia Servicio de Publicaciones.
93. Yağız, K., & Doğan, T. (2023). Perre Nekropolisi’nden Bir Hypogeum Mezar, ADerg 2023/2, Ekim / October; XXXI, 49-69. https://doi.org/10.51493/egearkeoloji.1345298
94. Yaman, H. (2013). Zeugma mezar stelleri. [Yayınlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim Dalı, Klasik Arkeoloji Bilim Dalı, Ankara.
95. Yaman, H. (2019). Death in Zeugma: a survey of the tombs. Anadolu, 45, 125-168. Erişim adresi: https://izlik.org/JA46CP85CU
96. Yaman, H. (2020). Ebediyet Evleri: Zeugma’da Nekropoller ve Mezarlar. K. Görkay (Ed.), Zeugma (ss.332-349), İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
97. Yıldırım, E. (2023). Stratonikeia metal buluntuları (1977-2018 yılları), [Yayınlanmamış doktora tezi], Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
98. Yılmaz, D. (2006). Erken Tunç Çağı’nda Güneydoğu Anadolu’da Oda Mezar Geleneği, Anadolu / Anatolia 31, 57-90. https://doi.org/10.1501/andl_0000000339
99. Yılmaz, M. S. (2022). Üçgöl Kaya Odası Mezarları Duvar Resimleri, [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi], Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Gaziantep.
100. Zeyrek, T. H. (2007a). Yukarı Söğütlü Nekropollerinden Kaya Mezarları. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 6, 2, 194–221. Erişim adresi: https://izlik.org/JA44XX89BE
101. Zeyrek, T. H. (2007b). Besni Nekropollerinden Kaya Mezarları. M. Alparslan, M. Doğan-Alparslan, H. Peker (Ed.), Belkıs Dinçol ve Ali Dinçol’a Armağan (ss.807-828), İstanbul: Ege Yayınları.