Ordunun demokratik sisteme entegrasyonu: Morris Janowitz ve 15 Temmuz 2016 başarısız darbe girişimi

Abstract

Türkiye Cumhuriyeti tarihi boyunca, 15 Temmuz 2016’daki başarısız darbe girişimine kadar siyasi hayatı derinden etkileyen ve sivil yönetimi sekteye uğratan bir dizi askeri darbe ve muhtıra meydana gelmiştir. Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren, askeri aktörlerin siyaset üzerindeki belirleyici gücü (askeri vesayet), bu darbe ve muhtıraların zeminini hazırlamıştır. Başarısız darbe girişimi, Türk siyasi tarihindeki uzun soluklu askeri müdahale geleneğinin son ve en çarpıcı örneği olarak kabul edilmektedir. Bu çalışmanın konusunu oluşturan bu olay, subay kadrosu içindeki müdahaleci geleneğin hâlâ canlı olduğunu göstermesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Morris Janowitz’in “The Professional Soldier” (Profesyonel Asker) perspektifi, modern orduların siyasete müdahale eğiliminin azaldığını öne süren teorik çerçevesiyle, Türkiye’deki sivil-asker ilişkileri için hayati bir bağlam sunmuştur. Ancak başarısız darbe girişimi, profesyonel askerlik normlarının ihlal edildiğini ortaya koymuş ve darbe döneminin sona erdiğine dair varsayımların sorgulanmasını zorunlu kılmıştır. Dahası bu olay, Janowitz’in teorisinin sivil kontrol lehine pratik bir uygulamasını da eş zamanlı olarak beraberinde getirmiştir. 15 Temmuz'dan bu yana, askeri alanda sivil-asker uyumunu ve sivil denetimi hızlandıran reformlar sivil otoriteyi pekiştirmiştir. Bu çalışma, sivil-asker ilişkilerinin dönüşümünü tarihsel bir analiz yoluyla inceleyerek; Türkiye'deki bu ilişkilerin uzun vadeli bir süreç olarak görülmesi gerektiğini ve darbe girişiminin bu süreç içerisinde sivil tarafın lehine kritik bir dönüm noktası olarak değerlendirilmesi gerektiğini ileri sürmektedir.

Keywords

• Morris Janowitz
• 15 Temmuz 2016
• sivil-asker ilişkileri
• demokratik entegrasyon
• profesyonel asker

Integration of military into a democratic system: Morris Janowitz and the failed coup attempt of July 15, 2016

Abstract

Throughout the history of the Turkish Republic, a series of military coups and memorandums occurred, which deeply impacted political life and interrupted civilian rule up until the failed coup attempt of July 15, 2016. From the early years of the Republic, the decisive power of military actors over politics (military tutelage) created the groundwork for these interventions. The failed coup attempt was considered the last and most striking example of the long-standing tradition of military intervention in Turkish political history. This event, which constituted the subject of this study, was significant as it demonstrated that the interventionist tradition of the officer corps remained alive. Morris Janowitz’s “The Professional Soldier” perspective offered a vital context for civil-military relations in Türkiye, with its theoretical framework suggesting a decreased tendency for modern armies to intervene in politics. The failed coup attempt, however, revealed that professional soldiery norms had been violated, necessitating the questioning of assumptions regarding the end of the coup era. Moreover, this incident simultaneously brought forth a practical application of Janowitz’s theory in favor of civilian control. Since July 15, reforms accelerating civil-military harmony and civilian oversight in the military domain consolidated civilian authority. This study, by examining the transformation of civil-military relations through historical analysis, suggested that these relations in Türkiye should have been viewed as a long-term process, and the coup attempt was evaluated as a critical turning point favoring the civilian side within this process.

Keywords

• Morris Janowitz
• July 15 2016
• civil- military relations
• democratic integration
• professional soldier

References

1. Ahmad, F. (1995). Modern Türkiye’nin oluşumu. Sarmal Yayınevi.
2. Akyürek, S., Serap, K. F., Atalay, E., & Bıçaksız, A. (2014). Sivil- asker ilişkileri ve ordu- toplum mesafesi. Bigesam Yayınları.
3. Akman, N. (2010). Avrupa Birliği’ne üyelik sürecinde yapılan demokratikleşme çabaları ve Türkiye’de demokrasinin konsolidasyonu: Adalet ve Kalkınma Partisi hükümetleri dönemi, [Yüksek Lisans Tezi], Sakarya Üniversitesi, Sakarya.
4. Alabarda, Y. (2016). Demokratik Sivil-Asker İlişkileri Kapsamında TSK’nın Dönüşümü. Liberal Düşünce Dergisi, 84, 5-18. Retrieved from: https://izlik.org/JA26PZ82EJ
5. Alkan, H. (2016). 15 Temmuz’u anlamak: Parametreler ve sonuçlar. Bilig, 79, 253-272. Retrieved from: https://izlik.org/JA99UK93TJ
6. Alpar, M. (2017). Sonuçları itibarıyla 15 Temmuz darbesi. Turkish Studies (Elektronik), 12(16), 53-64. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.11711
7. Altinay, A. G. (2004). The Myth Of The Military-Nation. In The Myth of the Military-Nation: Militarism, Gender, and Education in Turkey içinde (p. 13-32). New York: Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9781403979360_2
8. Arslan, S. (2023). Adalet ve Kalkınma Partisi hükümetleri döneminde sivil-asker ilişkilerinin dönüşümü. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 14(1), 400-430. https://doi.org/10.54688/ayd.1170026

9. Aslan, Ö. (2017). 15 Temmuz sonrası askeri eğitimin demokratikleştirilmesi: fırsatlar, riskler ve yol haritası. Liberal Düşünce Dergisi, 85, 37-55. Retrieved from: https://izlik.org/JA38WU87BR
10. Ateş, B. (2022). Türkiye’de profesyonel askerliğin sosyolojik bir incelemesi: meslek, görev ya da yaşam tarzı? İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 42, 21-44, Şubat 11, 2023 tarihinde https://doi.org/10.26650/SJ.2022.42.1.0068
11. Atkinson, D. B., Fahey, K., Lindstädt, R., & Warner, Z. (2025). Military labor systems, domestic politics, and the battlefield. Comparative Political Studies, 0(0). https://doi.org/10.1177/00104140251328026
12. Aygen, M. (2018). Türkiye ve darbeler: 15 Temmuz örneği. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 28(2), 231-253. https://doi.org/10.18069/firatsbed.460947
13. Balcı, A. (2020). Dış politikada hesaplaşmak. Lejand Kitap.
14. Barany, Z. (2013). How Post-colonial Armies Came About: Comparative perspectives from Asia and Africa. Journal of Asian and African Studies, 49(5), 597-616. https://doi.org/10.1177/0021909613507229 (Original work published 2014).
15. Barbak, A. (2018). Türkiye’de yönetimin sivilleşmesi: ordunun siyasal kontrol süreci üzerine bir inceleme. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 9(1), 31-65. Retrieved from: https://izlik.org/JA86UY58BK
16. Beliakova, P. (2021). Erosion of civilian control in democracies: a comprehensive framework for comparative analysis. Comparative Political Studies, 54(8), 1393-1423. https://doi.org/10.1177/0010414021989757 (Original work published 2021).
17. Birand, M. Ali, (1986). Emret komutanım. Milliyet Yayınları.
18. Bland, D. L. (1999). A unified theory of civil-military relations. Armed Forces & Society, 26(1), 7-25. https://doi.org/10.1177/0095327X9902600102 (Original work published 1999).
19. Bruneau, T. C., & Matei, F. C. (CRIS). (2008). Towards a new conceptualization of democratization and civil-military relations. Democratization, 15(5), 909–929. https://doi.org/10.1080/13510340802362505
20. Brooks, R. A. (2019). Integrating the civil–military relations subfield. Annual Review of Political Science, 22(1), 379-398. https://doi.org/10.1146/annurev-polisci-060518-025407
21. Burak, B. (2011). The role of the military in Turkish politics: To guard whom and from what. European Journal of Economic and Political Studies, 4(1), 143-169.
22. Burk, J. (2002). Theories of democratic civil-military relations. Armed Forces&Society, 29, 7-29. https://doi.org/10.1177/0095327X0202900102
23. Burk, J. (1993). Morris Janowitz and the origins of sociological research on armed forces and society. Armed Forces & Society, 19(2), 167-185. https://doi.org/10.1177/0095327X93019002
24. Callaghan, J. (2017). Military and society in 21st century europe: A comparative analysis. Routledge.
25. Cansever, N., & Kiriş, H.M. (2015). Türkiye’de ordu-siyaset ilişkileri çerçevesinde Ak Parti-TSK etkileşimine bakış. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 20(3), 361-384.
26. Choulis, I., Mehrl, M., Escribà-Folch, A., & Böhmelt, T. (2022). How mechanization shapes coups. Comparative Political Studies, 56(2), 267-296. https://doi.org/10.1177/00104140221100194 (Original work published 2023).
27. Cizre-Sakallıoğlu, Ü. (2004). Problems of democratic governance of civil‐military relations In Turkey and the European Union enlargement zone. European Journal of Political Research, 43(1), 107-125. https://doi.org/10.1111/j.1475-6765.2004.00147.x
28. Cizre-Sakallıoğlu, Ü. (1997). The anatomy of the Turkish military’s autonomy. Comparative Politics, 29(2), 151-166. https://doi.org/10.2307/422077
29. Cottey, A., Edmunds, T., & Forster, A. (2002). The second generation problematic: Rethinking democracy and civil-military relations. Armed Forces & Society, 29(1), 31-56. https://doi.org/10.1177/0095327X0202900103 (Original work published 2002).
30. Coletta, D., & Crosbie, T. (2021). Janowitz and Huntington—Better together: A response. Armed Forces & Society, 48(3), 723-729. https://doi.org/10.1177/0095327X20988556 (Original work published 2022).
31. Çilliler, Y. (2020). Türkiye’de sivil-asker ilişkileri (1980-2019). A. Mumyakmaz (Dü.) içinde, Darbeler Tarihi, Siyaseti, Sosyolojisi (ss.29-54). Ankara: Orion Yayınları.
32. Çilliler, Y. (2017). Sivil-asker ilişkileri teorileri ve Türkiye’deki geçmiş askeri darbeler işığında 15 Temmuz darbe girişimi. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 4(1), 1-17. https://doi.org/10.17336/igusbd.305500.
33. Çitçi, O. (2006). Ordu-siyaset ilişkileri. Amme İdare Dergisi, 39(4), 17-44.
34. Dağ, R. (2016). The role of contesting ideologies: civil-military relations in Turkey. Journal of Global Analysis, 6(2), 157-177.
35. Demirel, T. (2004). Soldiers and civilians: the dilemma of Turkish democracy. Middle Eastern Studies, 40(1), 127-150. https://doi.org/10.1080/00263200412331301927
36. Demirel, T. (2002). Türk Silahlı Kuvvetleri’nin toplumsal meşruiyeti üzerine. Toplum ve Bilim, 93, 29-54.
37. Ergül, Y. (2014). Bir komutanın not defteri. Ka Kitap.
38. Feaver, P. D. (2003). Armed servants: agency, oversight, and civil-military relations. Harvard University Press.
39. Feaver, P. D. (1999). Civil-military relations. Annual review of political science, 2(1), 211-241. https://doi.org/10.1146/annurev.polisci.2.1.211
40. Feaver, P. D. (1996). The civil-military problematique: Huntington, Janowitz and the question of civilian control. Armed Forces & Society, 23(2), 149-178. https://doi.org/10.1177/0095327X960230020
41. Finer, S. (1976). The Man on Horseback: The Role of Military in Politics. Penguin Books.
42. Frazer, J. (1995). Conceptualizing civil-military relations during democratic transition. Africa Today, 39-48. Retrived from: https://www.jstor.org/stable/4187029
43. Gökçe, A. F. (2012). Çağdaş kamu yönetiminde kamu denetçiliği (Ombudsmanlık) ve Türkiye için askeri ombudsmanlık önerisi. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17(2), 203-227. Retrived from: https://izlik.org/JA97JC68HY
44. Gürsoy, Y. (2014). Türkiye’de sivil asker ilişkilerinin dönüşümünün sebepleri. Uluslararası İlişkiler, 11(43), 157-180.
45. Gürsoy, Y. (2009). Civilian support and military unity in the outcome of Turkish and Greek ınterventions. Journal of Political and Military Sociology, 27(1), 47-75. Retrived from: https://www.jstor.org/stable/45369126
46. Gürcan, M. (2017). Never again!: but how?: state and the military in Turkey after july 15. İstanbul Policy Center.
47. Gürcan, M., & Gisclon, M. (2016). From autonomy to full-fledged civilian control: The changing nature of Turkish civil-military relations after July 15. IPC-Mercator Policy Brief.
48. Hale, W. (1996). Türkiye’de ordu ve siyaset (çev. Ahmet Fethi). Hil Yayıncılık.
49. Haugom, L. (2016). Turkey after the coup attempt. IFS Insights 4, 1–8. Retrived from: https://www.jstor.org/stable/resrep25802
50. Heper, M. (2011). Civil-military relations in turkey: toward a liberal model?. Turkish Studies, 12(2), 241-252. https://doi.org/10.1080/14683849.2011.572631
51. Heper, M. (1994). Atatürk’te devlet düşüncesi, Ersin Kalaycıoğlu; Ali Yaşar Sarıbay (der.), Türkiye’de Siyaset: Süreklilik ve Değişim içinde, 233-263. İstanbul: Der Yayınları.
52. Huntington, S. P. (1965). Political development and political decay. World Politics, 17(3), 386-430. https://doi.org/10.2307/2009286
53. Huntington, S. P. (1957). The soldier and the state: the theory and politics of civil-military relations. Harvard University Press.
54. Işık, M. (2024). 15 Temmuz darbe girişimi ve 28 Şubat postmodern darbesinin karşılaştırmalı bir değerlendirmesi. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi (AKAD), 16(31), 589-601. https://doi.org/10.20990/kilisiibfakademik.1507936.
55. İba, Ş. (1998). Ordu devlet siyaset. Çiviyazıları.
56. İnsel, A. & Bayramoğlu, A. (2004). Bir Zümre, Bir Parti: Türkiye'de Ordu: Bir Zümre, Bir Parti. İletişim Yayınları.
57. Janowitz, M. (1977). Military ınstitutions and coercion in the developing nations.: Chicago and London: The University of Chicago Press.
58. Janowitz, M. (1964). The Military in political development of new nation. Bulletin Of The Atomic Scientists, 20(8), 6-10. https://doi.org/10.1080/00963402.1964.11454697
59. Janowitz, M. (1960). The Professional soldier: A social and political portrait. New York Free Press.
60. Karpat, K. (2010). Osmanlı’dan günümüze asker ve siyaset. İstanbul: Timaş Yayınları.
61. Kaya, M. (2020). 15 Temmuz ışığında ingiltere medyasının Türkiye izlenimine sosyolojik bir bakış. İçtimaiyat, 4(15 Temmuz Özel Sayısı), 64-76. https://izlik.org/JA65GJ35PX
62. Kayalı, K. (2018). Ordu ve siyaset. İletişim Yayınları.
63. Kızılaslan, K. U. (2018). Sosyal bilimlerde bir araştırma alanı olarak sivil-asker ilişkileri. Akademik Hassasiyetler, 5(10), 1-30. Retrieved from: https://izlik.org/JA26LG87XF
64. Kinney, D. H. (2018). Politicians at Arms: Civilian recruitment of soldiers for middle east coups. Armed Forces & Society, 45(4), 681-701. https://doi.org/10.1177/0095327X18777983 (Original work published 2019).
65. Kuhlmann, J. (Ed.). (2011). Military and Society in 21st Century Europe: A Comparative Analysis (1st ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315124490
66. Lasswell, H. D. (1941). The garrison state: The sociology of the military. American Journal of Sociology, XLVI, 455-468. https://doi.org/10.1086/218693
67. Larson, A.D. (1974). Military professionalism and civil control: a comparative analysis of two ınterpretations. Journal of Political and Military Sociology, 2 (Spring), 57-72. Retrieved from: https://www.jstor.org/stable/45292887
68. Lovell, J.P. & Albright, D. E. (1997). To Sheathe the sword: Civil-military relations in the quest for democracy. Westport, CT: Greenwood.
69. Luckham, A. R. (1971). A comparative typology of civil-military relations. Government and Opposition, 6(1), 5–35. https://doi.org/10.1111/j.1477-7053.1971.tb00810.x
70. Maigre, M. (2009). Theories of civil-military relations. Retrieved from: https://acrobat. adobe. com/id/um. aaid: sc: EU: d8964702-c0cc-4195-a802-7d581 526db46
71. Maviş, N. (2024). 15 Temmuz sonrası asker sivil ilişkilerinin demokratik dönüşümü. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 14(3), 953-972. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1416336
72. Moskos, C.C. (1976). The military. Annual Review of Sociology, 2, 55-77. Retrieved from: https://www.jstor.org/stable/2946086
73. Narlı, N. (2000). Civil‐military relations in Turkey. Turkish Studies, 1(1),107-127. https://doi.org/10.1080/14683840008721223
74. Nisan, F., & Şeker, NT (2017). Demokrasiyi sekteye uğratan darbe haberlerinin çerçevelenmesi: 15 Temmuz 2016 darbe girişimi örneği. TRT Akademi, 2(3), 68-96. Retrieved from: https://izlik.org/JA27NP46DN
75. Nordlinger, E. A. (1977). Soldiers in politics: military coups and governments. Prentice Hall. Retrieved from: https://lccn.loc.gov/76040016
76. Nordlinger, E. A. (1976). Military Governments in Communally Divided Societies: Their Impact upon National Integration. In Case Studies on Human Rights and Fundamental Freedoms (pp. 533-564). Brill Nijhoff. https://doi.org/10.1163/9789004632783_020
77. Owens, M. (2017, November 30). Civil–Military Relations. Oxford Research Encyclopedia of International Studies. Retrieved from: https://oxfordre.com/internationalstudies/view/10.1093/acrefore/9780190846626.001.0001/acrefore-9780190846626-e-123.
78. Önder, M., & Ü. N. Zengin (2018). AK Parti döneminde asker-sivil ilişkileri. 12. Uluslararası Kamu Yönetimi Sempozyumu- KAYSEM12, Kırıkkale, Türkiye, 25-27 Ekim, ss.134-144, (Tam Metin Bildiri).
79. Örs, B. (1996). Türkiye’de askeri müdahaleler bir açıklama modeli. İstanbul: Der Yayıncılık.
80. Perlmutter, A. (1977). The military and politics in modern times: on professionals, praetorians, and revolutionary soldiers. Yale University Press.
81. Perlmutter, A. (1969). The Praetorian State and the Praetorian Army: Toward a T axonomy of Civil-Military Relations in Developing Polities. Comparative Politics, 1(3), 382–404. Retrieved from: https://www.jstor.org/stable/421446
82. Schiff, R. L. (2009). The military and domestic politics: a concordance theory of civil-military relations. Routledge Press.
83. Segal, D. R., & Ender, M. G. (2008). Sociology in military officer education. Armed Forces & Society, 35(1), 3-15. https://doi.org/10.1177/0095327X083217
84. Self, D. S. (2022). Bounded democratization: how military-party relations shape military-led democratization. Comparative Political Studies, 56(6), 862-896. https://doi.org/10.1177/00104140221116461 (Original work published 2023).
85. Senemoğlu, O., & Bükrücü Kazkondu, Ş. (2024). 27 Mayıs 1960 askeri darbesine Huntington'ın kuramsal ayrım teorisinden bakmak. Journal of World of Turks/Zeitschrift für die Welt der Türken, 16(3), 239-260. https://doi.org/10.46291/ZfWT/160314
86. Serra, N. (2011). Demokratikleşme sürecinde ordu silahlı kuvvetlerin demokratik reformu üzerine düşünceler. Translated by Ş. Tokel. İstanbul: İletişim Yayınları.
87. Snider, D. M., & Carlton-Carew, L. (1995). U.S. civil-military relations: in crisis or transition?. The Washington Quarterly, 18(1), 131–147.
88. Szarejko, A. A. (2014). The soldier and the Turkish state: Toward a general theory of civil-military relations. PERCEPTIONS: Journal of international Affairs, 19(2), 139-158. Retrieved from: https://izlik.org/JA39GS48EE
89. Şener, B. (2016). Asker neden darbe yapar?: kurumsallaşmasını tamamlayamamış demokrasilerde sivil–asker ilişkileri üzerine genel bir değerlendirme. TURAN-SAM, 8(31), 66-72.
90. Taylor, B. D. (2001). Russia’s passive army: rethinking military coups: rethinking military coups. Comparative Political Studies, 34(8), 924-952. https://doi.org/10.1177/0010414001034008004 (Original work published 2001).
91. Terzi, N., & Başpınar, A. (2023). Askeri sosyolojinin kuruluşu: The American soldier. İstanbul University Journal of Sociology 43(2), 167-95. https://doi.org/10.26650/SJ.2023.43.2.0099 erişim 13.08.2025.
92. Toynbee, A. (1989). Militarizmin kökenleri. (M. Dündar, Çev.) A Yayınları.
93. Üskül, Z. (1989). Siyaset ve Asker: Cumhuriyet Döneminde Sıkıyönetim Uygulamaları [Politics and Soldier: State of Emergencey in the republic era]. AFA Yayınları.
94. Üzümcü, A., & Topal, S. (2018). AK Parti döneminde Türkiye’nin dış ticaretinin gelişimi ve 15 Temmuz darbe girişiminin türkiye’nin dış ticaret ve turizmine yansımaları, 15 Temmuz Darbe Girişimi ve Türkiye Uluslararası Sempozyumu, Bildiriler Kitabı, ed.: Fethi Ahmet Polat vd., Muş Alparslan Üniversitesi Yayınları, Sempozyum Dizisi, 2, 19-20. Ankara: Nobel Yayıncılık.
95. Vatandaş, S. (2017). AB koşulluluğunun yükselişi ve düşüşü: Türkiye’de sivil asker ilişkilerindeki dönüşüm. [Yüksek Lisans Tezi], Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli.
96. Yavuz, M.H., & Koç, R. (2016). Türk darbe girişimi: Gülen hareketi devlete karşı. Orta Doğu Politikası, 23(4), 136-148. https://doi.org/10.1111/mepo.12239
97. Yazıcı, S. (2009). Demokratikleşme sürecinde Türkiye. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
98. Welch, C. E., & Smith, A. K. (1974). Military role and rule: Perspectives on civil-military relations. Brooks/Cole.
99. Welch Jr, C. E. (Ed.). (1976). Civilian control of the military: Theory and cases from developing countries. State University of New York Press.
100. Online References
101. AB istihbarat raporuna göre Erdoğan tasfiyeyi 15 Temmuz öncesi planladı. Retrieved from: https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-38646182.
102. Resmî Gazete. Olağanüstü Hal Kapsamında Bazı Tedbirler Alınması ve Milli Savunma Üniversitesi Kurulması ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Hükmünde Kararname. Retrieved from: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2016/07/20160731.htm
103. TBMM Araştırma Komisyonu: “15 Temmuz Darbe Girişimi: Meclis Araştırma Komisyonu Raporu” Türkiye Hukuk Platformu. Retrieved from: https://www.turkiyehukuk.org/darbelerin-karakteristik-ozellikleri-ve-15-temmuz-darbesi/
104. Türk Dil Kurumu (2024, Aralık 12), Türkçe sözlük. Retrieved from: https://sozluk.gov.tr/?q=darbe&aranan
105. TBMM Tutanak Hizmetleri Başkanlığı (2012, Kasım 07). Bilgisine başvurulan kişilerin görüşme tutanakları. Retrieved from: https://acikerisim.tbmm.gov.tr/server/api/core/bitstreams/83cc978e-c784-4a94-bf27-8e08c2e22a9d/content
106. TBMM Darbe komisyonu 15 Temmuz raporu: 'Sorumlu FETÖ', (2025, Ağustos 5), Retrieved from: https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-40047809).
107. “9 Şubat 2008’de Anayasa’nın 10. ve 42. Maddeleri’nde yapılan değişiklikler ile ilgili Anayasa Mahkemesi kararı”. Retrieved from: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/10/20081022-15.htm
108. “Ülkemizde Demokrasiye Müdahale Eden Tüm Darbe ve Muhtıralar ile Demokrasiyi İşlevsiz Kılan Diğer Bütün Girişim ve Süreçlerin Tüm Boyutları ile Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu Raporu”, Sayı:376, Cilt 1, Kasım 2012, Retrieved from: https://www.tbmm.gov.tr/darbeler_arastirmasi/darbeler_arastirmasi_raporu.pdf