Van İli Ağızlarında Şekil ve Anlamını Koruyan Sözcükler II

Year 2026, Issue: Advanced Online Publication, 322 - 344, 13.03.2026

Engin Gökçür

https://doi.org/10.32600/huefd.1786863

https://izlik.org/JA76CG63AK

Abstract

Diller, konuşurlarının yaşadığı oğrafyalardaki yaşamın izlerini taşırlar. Türk dili de yüzyıllar boyunca Türklerin yerleştiği coğrafyalarda iletişim kurdukları toplumlarla geliştirdikleri kültürel ilişkilerin göstergesi olan zengin bir söz varlığına sahiptir. Her toplumda, bireylerin doğum, evlenme ve ölüm gibi yaşamın geçiş dönemleri ile ilgili oluşturduğu ve uyguladığı ritüllerde, giyim-kuşam, yeme-içme, mimari, müzik, halk hekimliği, din... gibi maddî ve manevî kültür unsurlarında Türklerin kendine has değerlerinin izlerini tespit etmek de mümkündür. Toplumlar, oluşturdukları ulusal maddî ve manevî kültür değerleriyle birbirinden ayrılırlar. Türkiyede ağız araştırmaları ile ilgili çalışmalar başlangıçta derleme faaliyetleri ile başlamış, sonraki yıllarda söz konusu yörenin fonetik ya da morfolojik dil özelliklerini tespit etmeye yönelik çalışmalarla devam etmiştir. Ağız araştırmaları çalışmalarında çoğunlukla yörenin söz varlığının içeriğine, kökenine, yapısına, anlam boyutuna, yörenin söz varlığının ağız bölgelerini belirleme hususiyetlerine...vb. değinilmemiştir. Bu gaye ile “Van İli Ağızlarında Şekil ve Anlamını Koruyan Sözcükler II” adı altında hazırlanan bu makalede Türk dilinin yukarıda belirtilen söz varlıklarındaki değişimin izleri belirgin bir şekilde takip edilebilir. Zira Türk dilinin tarihî dönemlerinde kullanılan sözcüklerin bir kısmı Türkiye Türkçesine uzanan süreçte ses ve anlam bakımından değişime uğramış, kimi sözcükler ise kullanımdan düşmüştür. Bu makale Türk dilinin tarihî dönemlerinde kullanılıp ses ve anlam bakımından Türkiye Türkçesi yazı dilinde değişikliğe uğrayan ya da kulanılmayan söz konusu sözcükleri tespit etmek amacıyla yazılmıştır. Doğu Anadolu bölgesinin sınır illeri olan Van, Bitlis, Kars, Iğdır, Ardahan ve Ağrı illerinin Azeri ve Terekeme ağızları fonetik, morfolojik ve söz varlığı bakımından her ne kadar Doğu Anadolu ağızları içinde yer alsa da Azerbaycan Türkçesi yazı dili ve ağızlarıyla da birçok noktada ortak hususiyetler taşır. Van ili ağızları üzerine yapılan çalışmalar incelendiğinde Türk dilinin tarihî dönemlerinde kullanılan birçok sözcüğün şekil ve anlam bakımından bölge ağızlarında korunduğu görülür. Van ili ağızlarında şekil ve anlam bakımından korunan söz varlığının bir bölümünü bu bağlamda Çağatay Türkçesi döneminde kullanılmaya başlayan ve Çağatay Türkçesi üzerinden Azerbaycan Türkçesine aktarılan Türkçe ve Moğolca kökenli kelimeler oluşturur. Van ili ağızlarında şekil ve anlamını koruyan söz varlığının diğer bir bölümünü ise Eski Türkçe ve Orta Türkçe dönemlerinde canlı bir şekilde kullanılan sözcükler oluşturur. Değişen yaşam koşullarına ve teknolojik alandaki gelişmelere bağlı olarak ölçünlü Türkçede söz konusu sözcükler kullanımdan düşerken Van ili ağızlarında kullanılmaya devam etmiştir. Türk dilinin tarihî dönemlerinde canlı bir şekilde kullanılan sözcüklerin diğer bir bölümü ise Türkiye Türkçesine uzanan süreçte anlam değişmeleri neticesinde anlamları farklılaşmış, Türkiye Türkçesine farklı anlamlarla ulaşmışlardır. Van ili ağızlarında ise söz konusu sözcüklerin tarihî süreçte kullanılan anlamlarını sürdürdüğü görülür.

Keywords

Van ili ağızları , anlam , söz varlığı. Türkiye Türkçesi

Ethical Statement

Söz konusu çalışma bilimsel çalışmalardan elde edilen veriler ışığında hazırlandığından etik beyan formunun hazırlanmasına gerek duyulmamıştır.

Supporting Institution

Herhangi bir kurumdan destek alınmamıştır.

Project Number

Herhangi bir proje kapsamında yapılmış bir çalışma değildir.

Words Preserving Their Forms and Meanings in Van Province Dialects II

https://izlik.org/JA76CG63AK

Abstract

Languages bear the traces of life in the geographies where their speakers live. The Turkish language, too, possesses a rich vocabulary that reflects the cultural relationships developed by Turks with the societies they interacted with in the regions where they settled over centuries. In every society, it is possible to identify traces of the unique values of the Turks in the rituals they create and practice regarding transitional periods of life such as birth, marriage, and death, as well as in material and spiritual cultural elements such as clothing, food and drink, architecture, music, folk medicine, and religion. Societies are distinguished from one another by the national material and spiritual cultural values they create. In Türkiye, studies on dialect research initially began with compilation activities and continued in later years with studies aimed at identifying the phonetic or morphological linguistic features of the region in question. In dialect research studies, the content, origin, structure, semantic dimension of the region's vocabulary, and the characteristics that determine the dialect regions of the region, etc., are mostly not addressed. This article, prepared under the title "Words That Have Retained Their Form and Meaning in the Dialects of Van Province II," clearly traces the changes in the vocabulary of the Turkish language mentioned above. Because some of the words used in the historical periods of the Turkish language have undergone changes in terms of sound and meaning in the process leading to Turkish spoken in Turkey, while some words have fallen out of use. This article was written to identify these words that were used in the historical periods of the Turkish language and have undergone changes in sound and meaning or are no longer used in the written Turkish language of Turkey. Although the Azeri and Terekeme dialects of the border provinces of Van, Bitlis, Kars, Iğdır, Ardahan, and Ağrı, which are the border provinces of the Eastern Anatolia region, are included within the Eastern Anatolian dialects in terms of phonetics, morphology, and vocabulary, they also share many common characteristics with the written language and dialects of Azerbaijani Turkish. When studies on the dialects of Van province are examined, it is seen that many words used in the historical periods of the Turkish language have been preserved in terms of form and meaning in the regional dialects. In the dialects of Van province, a portion of the vocabulary preserved in terms of form and meaning consists of words of Turkish and Mongolian origin that began to be used during the Chagatai Turkish period and were transferred from Chagatai Turkish to Azerbaijani Turkish. Another part of the vocabulary that has preserved its form and meaning in the dialects of Van province consists of words that were actively used during the Old Turkish and Middle Turkish periods. While these words fell out of use in Standard Turkish due to changing living conditions and technological developments, they continued to be used in the dialects of Van province. Another part of the words that were actively used in the historical periods of the Turkish language have undergone semantic changes in the process leading to Turkish spoken in Turkey, and have reached Turkish spoken in Turkey with different meanings. In the dialects of Van province, however, it is observed that these words have maintained the meanings they were used with throughout the historical period.

Keywords

Dialects of Van province , meaning , vocabulary , Turkish of Türkiye

Project Number

Herhangi bir proje kapsamında yapılmış bir çalışma değildir.

References

• Akdoğan, Y. (1999). Azerbaycan Türkçesinden Türkiye Türkçesine büyük sözlük. Beşir Yayınevi.
• Aksan, D. (2015). Her yönüyle dil, ana çizgileriyle dilbilim. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Altaylı, Seyfettin. (2018). Azerbaycan Türkçesi sözlüğü. C. I-II-III. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Ankay, N. (2022). Van Saray ağzı, İnceleme-metin, sözlük [Yüksek Lisans Tezi]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi. https://hdl.handle.net/20.500.14720/24269
• Aslan Erol, H. (2014). Eski Türkçeden Eski Anadolu Türkçesine anlam değişmeleri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Atalay, B. (2006). Kaşgarlı Mahmud. Divanü Lûgat-it Türk. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Atanıyazov, S. (2004).Türkmen Diliniň Sözköki (Etimologik) Sözlügi. Türkmenistanıň Milli Medeniyet Miras Merkezi.
• Bayat, F. ve Çınar, M. A. (2008). Eski Türkçe sözlük. Ötüken Yayınlarıi
• Bayat, F. (2008). Orta Türkçe sözlük 11-16. yüzyıllar. Ötüken Yayınlarıi
• Bulak, Ş. (2015). Van Küresin ağzı [Doktora Tezi]. İnönü Üniversitesi.
• Bulak, Ş. (2016). Van Küresin ağzında deyimler. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 56, 837-857.
• Caferoğlu, Ahmet (1954). Azerbaycan ve Anadolu ağızlarındaki Moğolca unsurlar. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 2(1), 1-10.
• Caferoğlu, Ahmet (1968). Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Clauson, S.G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford University Press.
• Çağbayır, Y. (2017). Ötüken Osmanlı Türkçesi sözlüğü. Ötüken Neşriyat.
• Çağbayır, Y. (2017). Orhun Yazıtlarından günümüze Türkiye Türkçesinin söz varlığı Ötüken Türkçe sözlük. 5 Cilt. Ötüken Neşriyat.
• Çalışkan, A. (2024). Van ili Erciş ilçesi ağzı söz varlığı [Yüksek Lisans Tezi]. Akdeniz Üniversitesi.
• Çelebioğlu, S. (2019). Erciş ağzı. [Yüksek Lisans Tezi]. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
• Doerfer, G. (1963). Türkische und Mongolische elemente im Neupersischen. I Mongolische Elemente, Wiesbaden.
• Doerfer, G. (1965). II Türkische Elemente im Neupersischen, Alif, Bis, Tā Wiesbaden.
• Doerfer, G. (1967). III Türkische Elemente im Neupersischen, Jim, Bis, Kāf, Wiesbaden.
• Doerfer, G. (1975). IV Türkische Elemente im Neupersischen (Schluss), Wiesbaden.
• Eren, H. (2020). Türk dilinin etimolojik sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Gazioğlu, C. (2007). Bütün yönleriyle tarih ve kültür hazinesi Erciş.
• Gökçür, E. (2012). Van Gölü havzası ağızları [Doktora Tezi]. Fırat Üniversitesi.
• Gökçur, E. (2006). Van ve merkez köyleri ağızları: İnceleme-metinler-sözlük [Yüksek Lisans Tezi]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
• Grönbech, K. (1942). Komanisches Wörterbuch. Einar Munksgaard.
• Gül, M. (2023). Van ili Edremit ağızlarından derlemeler. Duvar Yayınları.
• Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözcüklerin köken bilgisi sözlüğü (Cilt I-II). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• https://sozluk.gov.tr, Erişim Tarihi: 20. 09. 2023 – 30. 09. 2024, https://sozluk.gov.tr
• https://lugatim.com, Erişim Tarihi: 20. 09. 2023 – 30. 09. 2024
• https://www.nisanyansozluk.com/ Erişim Tarihi: 20. 09. 2023 – 30. 09. 2024
• http://www.otukensozluk.com/ Erişim Tarihi: 20. 09. 2023 – 30. 09. 2024
• https://sozluk.gov.tr/ Erişim Tarihi: 20. 09. 2023 – 30. 09. 2024
• Kanar, M. (2011). Eski Anadolu Türkçesi sözlüğü. Say Yayınları.
• Karagözlü, S. (2024). Irak Türkmen Türkçesinde Moğolcadan alıntı sözcükler. Türkiyat Mecmuası - Journal of Turkology, 34(2), 877-897.
• Kasımoğlu, H. (2010). Van yöresine ait Türk halk masalları [Doktora Tezi]. Gazi Üniversitesi.
• Kayaçelebi, K. (1990). Doğunun yıldızı Van (Bütün yönleriyle). Zafer Matbaası.
• Kayaçelebi, Ü. (2018) Eski Van’a doğru bir seyahat I. Van Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
• Kayaçelebi, Ü. (2018) Eski Van’a doğru bir seyahat II. Van Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
• Koşar, S. (2007). Dünden bugüne Erciş. Erciş Ofset Matbaacılık ve Gazetecilik.
• Korkmaz, Z. (1992). Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Korkmaz, Z. (2004). Eski Anadolu Türkçesinin Türk dili tarihindeki yeri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, 52(2), 99-105.
• Lessing, F. D. (2003) Moğolca- Türkçe sözlük A-N (1. Cilt). (G. Karaağaç, Çev.). Türk DilKurumu Yayınları.
• Mutçalı, S. (1995). Arapça-Türkçe sözlük. Dağarcık Yayınlaru.
• Nişanyan, S. (2009). Sözlerin soyağacı. Everest Yayınları.
• Oğur, Ü. (2019). Van Azeri ağzı- (İnceleme, Metin (IPA), Sözlük) [Yüksek Lisans Tezi]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
• Önay, Y. (2006). Van manileri. Van Belediye Başkanlığı Yayınları.
• Paçacıoğlu, B. (2016). VIII-XVI. yüzyıllar arasında Türkçenin söz dağarcığı. Kesit Yayınları.
• Parlatır, İ. (2006). Osmanlı Türkçesi sözlüğü. Yargı Yayınevi.
• Poppe, N. (1928). “Das mongolische Sprachmaterial einer Leidener Handschrift, Bulletin de l’Académie des Sciences de l’URSS: 55-79.
• Radloff, W. (1905). Opıt Slovarya Tyurskih Nareçiy (~Versuch eines Wörterbuches der Türk Dialekte), S. Petersburg I: 1893, II:1899, III: 1905, IV:1911.
• Sarıca, B. (2006). Van Gölü çevresi ağızları sözlüğü. Atlas Yayınları. Sevortyan, E.V. Etimologiçeskiy Slovar Tyurkskih Yazıkov, Moskova, I: 1974, II: 1978, III:1980, IV:1989, V: 1997, VI: 2000.
• Steingass, F. (1963). A Comprehensive Persian - English Dictionary Farsça - Ġngilizce Sözlük. İstanbul: Çağrı Yayınları.
• Tekin, Ş. (2001). Ög, ögir-, yarlıg, yarlıka- kelimelerinin nereden geldikleri hakkında. Ş. Tekin (Yay. haz.), İştikakçının köşesi içinde. Simurg Yayınları.
• Tietze, A. (2019). Tarihi ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugati. C.1 A-B, C.2 C-E, C.3 F-J, C.4 K-L, C.5 M-N, C.6 O-R, C.7 S-Ş, C.8 T-V, C.9 Y-Z, C.10 Dizin. Türkiye Bilimler Akademisi.
• Toparlı, R., Vural, H., & Karaatlı, R. (2007). Kıpçak Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Türkçe/Osmanlıca-İngilizce Redhouse sözlüğü (1999). Sev Mat-baacılık ve Yayıncılık A.Ş.
• Türk Dil Kurumu (2009). Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Türkiye Halk ağzından derleme sözlüğü (2009). 12 c. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Ünlü, S. (2012). Harezm-Altınordu Türkçesi sözlüğü. Eğitim Kitabevi.
• Ünlü, S. (2012). Karahanlı Türkçesi sözlüğü. Eğitim Kitabevi.
• Ünlü, S. (2013). Çağatay Türkçesi sözlüğü. Eğitim Kitabevi.
• Van Kültür ve Turizm Envanteri III (Halk Kültürü II) (2016). M. Aktuğ (Yay. haz.). Gündoğdu Ofset.
• Yazım Kılavuzu (2012). 27. Baskı. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Yıldırım, F. (2002). Türkiye Türkçesinin ağızları ve etnik yapı: Çukurova ağızları örneği”, Türkbilig, 2002(24), 136-153.
• Yılmaz, E. (2016). Erciş folkloru [Yüksek Lisans Tezi]. Ömer Halisdemir Üniversitesi.
• XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla tarama sözlüğü (2009). 6. c., Türk Dil Kurumu Yayınları.