Tarihî ve Modern Türk Dillerinde Es “Bilinç~Şuur ve Zihin” Sözcüğü ve Türevleri

Kişinin kendisini, çevresini ve etrafında olup biteni anlama, kavrama ve tanımlama yetisine karşılık gelen “bilinç~şuur ve zihin” kavram alanı, Türk dilinin soyut yönünü gösteren zengin örnekler içermektedir. Türk dilinin ilk yazılı ürünlerinin verildiği çağlardan itibaren “bilinç~şuur ve zihin” kavram alanı içerisinde ög, uķuş, aŋ ve us benzeri ifadeler dönem metinleri içerisinde yer almaktadır. Bahsedilen “bilinç~şuur ve zihin” kavram alanı ile ilişkili leksikal yapılardan biri de es sözcüğüdür. İlk kez Harezm Türkçesi metinlerinde es ve bu ifadeden türemiş esle- ifadeleriyle görülen bu ifade, kronolojik olarak Türk dilinin tarihî ve modern dönemlerine ait dillerinde yer alan leksikal bir birimdir. Bu çalışma ile “bilinç~şuur ve zihin” kavram alanının ürünü olan es sözcüğünün tarihî ve modern Türk dillerindeki görünümlerine yer verilerek ilgili ifadenin izlediği gelişme süreci ile beraber sahip olduğu kökenbilgisel tanımlama, konu üzerine görüş bildiren çeşitli araştırmacıların fikirleri dâhilinde ortaya konacaktır.

The concept area of “consciousness and mind”, which corresponds to the person's ability to understand and define himself, his surroundings and what is happening around him, contains rich examples showing the abstract direction of the Turkic language. Since the era of the first written products of the Turkic language, phrases such as ög, uķuş, aŋ and us have been included in the term texts within the concept area of “consciousness and mind”. One of the lexical structures related to the concept area of “consciousness and mind” is the word es. This expression, which was first seen es and esle- in the texts of Khwarezm Turkic with its expressions derived from this expression, is a lexical unit that takes place chronologically in the languages of the historical and modern periods of the Turkic language. The historical and modern Turkic languages of the word es, which is the product of the concept field of “consciousness and mind”, are presented in this study. Also, its oriental definition with the development process followed by the relevant expression are revealed within the opinions of various researchers.