Mehmed Şakir Paşa’nın Osmanlı Terminolojisine Dair “Istılahât-ı Kadîme”si

Öz

Halikarnas Balıkçısı ismiyle meşhur olan Cevat Şakir Kabaağaçlı’nın (ö. 1973) babası Mehmed Şakir Paşa (ö. 1914) görev aldığı askerî ve idarî vazifelerinin yanında Yeni Osmanlı Tarihi adlı eseriyle de tanınmaktadır. Şakir Paşa söz konusu eserini beş cilt olarak Osmanlı Devleti’nin başlangıcından 1876’ya kadar getirmek istemiş ve çalışmasının büyük kısmını tamamlamıştır; fakat Osmanlı matbaalarında eserin ancak ilk iki cildi basılabilmiştir. Bu makalenin konusu eserin hemen başında yer alan ve Osmanlı müesseseleri ile erken modern Osmanlı İmparatorluğu’nda kullanılan bazı terimleri ihtiva eden Istılahât-ı Kadîme’dir. Mehmed Şakir Paşa söz konusu bölümü 1900’lerin başındaki bir Osmanlı okuruna yardımcı olmak maksadıyla hazırlamış ve aradan geçen yüzyıllar sebebiyle unutulan “kılıç tımarı”, “muhzır ağa”, “voynuk” ve “yurtluk” gibi bazı terimlerin açıklamalarını vermiştir. Eserini hazırlarken hem Osmanlı kroniklerini hem de o zamana kadar yazılmış yabancı kaynakları kullanan Şakir Paşa’nın Osmanlı medeniyet ve tarihine dair söz konusu ıstılahâtı bizde hazırlanan tarih lügatlerinin ilk halkalarından biri olması bakımından da dikkate değerdir.

Anahtar Kelimeler

• Mehmed Şakir Paşa
• Yeni Osmanlı Tarihi
• Istılahât-ı Kadîme
• Osmanlı terminolojisi

Mehmed Şakir Pasha’s “Istılahât-ı Kadîme” on Ottoman Terminology

Abstract

Mehmed Şakir Pasha (d. 1914) is the father of Cevat Şakir Kabaağaçlı (d. 1973), known as the “Halikarnas Balıkçısı”, and is famous for his history book called New Ottoman History besides military and administrative duties. He wanted to cover the period from the beginning of the Ottoman Empire to 1876 in his work and completed most of it however, only the first two volumes were published in Ottoman printing houses. The subject of this article is Istılahât-ı Kadîme, which contains some terms used in Ottoman institutions and the early modern Ottoman Empire, and is located right at the beginning of the work. Mehmed Şakir Pasha prepared this chapter to assist an Ottoman reader in the early 1900s. He gave explanations of some terms, such as “kılıç tımarı”, “muhızr ağa”, “voynuk” and “yurtluk”, which had been forgotten for centuries. Şakir Pasha used both Ottoman chronicles and foreign sources up to that time while preparing his work. In addition, this “ıstılahât” on Ottoman civilization and history is remarkable in that it is one of our first history dictionaries.

Keywords

• Mehmed Şakir Paşa
• Yeni Osmanlı Tarihi
• Istılahât-ı Kadîme
• Osmanlı terminolojisi

Kaynakça

1. Akbayar, N. (Haz.) (1996). Mehmed Süreyya-Sicill-i Osmanî, Cilt 1. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
2. Batmaz, Ş. ve Alan G. (Haz.) (2009). Mehmet Zeki Pakalın - Sicill-i Osmanî zeyli, Cilt 17. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
3. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). BEO. 715/53577.
4. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). HAT. 294/17477.
5. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). HH. İ. 225/24.
6. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). HR. SYS. 1715/87.
7. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). HR. SYS. 1715/90.
8. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). HR. TH. 142/17.

9. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). HR. TH. 55/11.
10. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). İ. DH. 934/73989.
11. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). İ. HR. 344/28.
12. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). İ. HR. 349/27.
13. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). İ. TAL. 80/32.
14. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). İ. TAL. 88/80.
15. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Y. PRK. ASK. 40/71.
16. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Y. PRK. ASK. 50/118.
17. Devrim, Ş. (2000). Şakir Paşa Ailesi. (S. Karamürsel, Çev.). İstanbul: Doğan Kitap. (Orijinal çalışma basım tarihi 1994).
18. Erhat, A. (1985). Mektuplarıyla Halikarnas Balıkçısı. İstanbul: Adam Yayınları.
19. Erkal, N. (2015). İstanbul’da erken dönem Osmanlı mimarisi. Antik çağdan XXI. yüzyıla büyük İstanbul tarihi 8 içinde (s. 80-139). İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
20. Erner Binark, N. (2000). Şakir Paşa Köşkü Ahmet Bey ve Şakirler. İstanbul: Remzi Kitabevi.
21. Eyice, S. (1988). Ağakapısı. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi 1 içinde (s. 462-464). İstanbul: TDV Yayınları.
22. [Gövsa], İ. A. (1936). Meşhur adamlar hayatları-eserleri, Cilt 4. İstanbul: Sedat Simavi.
23. İnal İbnülemin M. K. (1982). Osmanlı devrinde son sadrazamlar, Cilt 3. İstanbul: Dergâh Yayınları.
24. Kabaağaç, S. (2009). Dün, sanki bin yıllık uzak bir zamandır anılar. İstanbul: TB Yayıncılık.
25. Mercan, M. (1998). Sadrıazam Ahmed Cevad Paşa. (Yayımlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul.
26. Okay, C. (2001). Mavi sürgüne doğru: Halikarnas Balıkçısı’nın bilinmeyen yılları (1921-1928). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
27. Özcan, A. (1993). Çorbacı. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi 8 içinde (s. 369-370). İstanbul: TDV Yayınları. Özcan, A. (1997). Harbiye nezâreti. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi 16 içinde (s. 119-120). İstanbul: TDV Yayınları.
28. Öztuna, Y. (1996). Devletler ve hânedanlar: Türkiye (1074-1990), Cilt 2. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
29. Pakalın, M. Z. (1993). Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü, Cilt 1-3. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
30. Saraç, Y. (Haz.) (2016). Bursalı Mehmed Tahir-Osmanlı müellifleri, Cilt 1-3. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları (TÜBA).
31. Saydam, A. (2007). Ömer Lutfi Paşa. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi 34 içinde (s. 74-76). İstanbul: TDV Yayınları.
32. Sunar, M. M. (2012). Ulûfe. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi 42 içinde (s. 124-126). İstanbul: TDV Yayınları Şakir Paşa, M. (1330/1911). Yeni Osmanlı tarihi, Cilt 1. İstanbul: Matbaa-i Hayriye.
33. Şemseddin S. (1317-18/1899-90). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdam Matbaası. Tok, Ö. (Haz.) (2008). Mehmet Zeki Pakalın-Sicill-i Osmanî zeyli, Cilt 5. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. Tuğlacı, P. (1995). Tarih boyunca İstanbul adaları, Cilt 1. İstanbul: Say Yayınları.