TEKİRDAĞ İLİNDE SAĞLIK OKURYAZARLIĞI DÜZEYİ VE İLİŞKİLİ SOSYODEMOGRAFİK FAKTÖRLER

Öz

Sağlık okuryazarlığı, bireylerin sağlıkla ilgili bilgiye erişme, bu bilgiyi anlama, değerlendirme ve kullanma kapasitesini ifade eden ve sağlık sonuçlarıyla ilişkili temel bir halk sağlığı göstergesidir. Bu araştırmanın amacı, Tekirdağ ilinde yaşayan 18 yaş ve üzerindeki bireylerin sağlık okuryazarlığı düzeyini belirlemek ve bu düzeyle ilişkili sosyodemografik faktörleri incelemektir. Kesitsel ve tanımlayıcı nitelikteki araştırmanın örneklemini, tabakalı örnekleme yaklaşımıyla Tekirdağ’ın merkez ve ilçelerindeki Aile Sağlığı Merkezleri’nden ulaşılan 509 gönüllü birey oluşturmuştur. Veri toplama aracı olarak Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği (TSOY-32) ve araştırmacılar tarafından geliştirilen sosyodemografik bilgi formu kullanılmıştır. Katılımcıların %13,6’sı yetersiz, %41,7’si sorunlu-sınırlı, %29,3’ü yeterli ve %15,5’i mükemmel düzeyde genel sağlık okuryazarlığına sahiptir. Sağlık okuryazarlığı puanları eğitim durumu, çalışma durumu ve yaş gruplarına göre anlamlı biçimde farklılaşırken (p<0,05), cinsiyet ve sağlık güvencesi türüne göre anlamlı bir farklılık saptanmamıştır. Kronik hastalık tanısı bulunan katılımcıların sağlık okuryazarlığı puanları, tanısı bulunmayanlara göre anlamlı biçimde daha düşüktür. Bulgular, sağlık okuryazarlığının yalnızca bireysel bir beceri olarak ele alınamayacağını; eğitim, istihdam ve yaş gibi toplumsal konum göstergeleriyle ilişkili bir sağlık eşitsizliği boyutu taşıdığını düşündürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sağlık eşitsizlikleri
• Sağlık iletişimi
• Sağlık okuryazarlığı
• Sosyodemografik faktörler
• Tekirdağ.

HEALTH LITERACY LEVELS AND ASSOCIATED SOCIODEMOGRAPHIC FACTORS IN TEKİRDAĞ, TÜRKİYE

Öz

Health literacy refers to individuals’ capacity to access, understand, appraise, and use health-related information and is a key public health indicator associated with health outcomes. This study aimed to determine the health literacy levels of adults aged 18 years and older living in Tekirdağ, Türkiye, and to examine associated sociodemographic factors. In this cross-sectional descriptive study, the sample consisted of 509 volunteers recruited through a stratified sampling approach from Family Health Centers located in the central district and other districts of Tekirdağ. Data were collected using the Turkey Health Literacy Scale-32 (TSOY-32) and a sociodemographic information form developed by the researchers. Of the participants, 13.6% had inadequate, 41.7% problematic-limited, 29.3% sufficient, and 15.5% excellent general health literacy. Health literacy scores differed significantly by education level, employment status, and age group (p<0.05), whereas no significant differences were found by sex or health insurance type. Participants diagnosed with a chronic disease had significantly lower health literacy scores than those without a diagnosis. The findings suggest that health literacy cannot be understood solely as an individual competency; it also has a health inequality dimension associated with indicators of social position, including education, employment, and age.

Anahtar Kelimeler

• Health communication
• Health inequalities
• Health literacy
• Sociodemographic factors
• Tekirdağ

Kaynakça

1. Balçık, P. Y., Taşkaya, S., & Şahin, B. (2014). Sağlık okur-yazarlığı. TAF Preventive Medicine Bulletin, 13(4), 321-326.
2. Berens, E.-M., Vogt, D., Messer, M., Hurrelmann, K., & Schaeffer, D. (2016). Health literacy among different age groups in Germany: Results of a cross-sectional survey. BMC Public Health, 16, 1151. https://doi.org/10.1186/s12889-016-3810-6
3. Bertakis, K. D., Azari, R., Helms, L. J., Callahan, E. J., & Robbins, J. A. (2000). Gender differences in the utilization of health care services. Journal of Family Practice, 49(2), 147-152.
4. Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. İçinde J. G. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (s. 241-258). Greenwood.
5. Braveman, P., & Gottlieb, L. (2014). The social determinants of health: it’s time to consider the causes of the causes. Public health reports, 129(1_suppl2), 19-31. https://doi.org/10.1177/00333549141291S206
6. Demirli, P. (2018). Bireylerin sağlık okuryazarlığı üzerine bir araştırma: Edirne ili örneği. [Yüksek lisans tezi]. Trakya Üniversitesi.
7. Deniz, S., Öztaş, D., & Akbaba, M. (2018). Birinci basamak sağlık hizmetlerinde çalışan sağlık personelinin sağlık okuryazarlığı düzeyinin ve etkileyen faktörlerin belirlenmesi. Sakarya Tıp Dergisi, 8(2), 214-228.
8. Doğan, M., & Çetinkaya, F. (2019). Akademisyenlerde sağlık okuryazarlığı düzeyinin olumlu sağlık davranışlarıyla ilişkisi. Sağlık Bilimleri Dergisi, 28, 135-141. https://doi.org/10.34108/eujhs.492647

9. Durmaz, S., Sürücü, E., & Özvurmaz, S. (2020). Mermer fabrikası işçilerinde sağlık okuryazarlığı, sağlık algısı düzeyleri ve ilişkili faktörlerin belirlenmesi. Medical Sciences, 15(3), 81-91. https://doi.org/10.12739/NWSA.2020.15.3.1B0092
10. Ergün, S., Sürücüler, H. K., & Işık, R. (2019). Ergenlerde e-sağlık okuryazarlığı ve sağlıklı yaşam biçimi davranışları: Balıkesir örneği. Jaren, 5(3), 194-203. https://doi.org/10.5222/jaren.2019.65002
11. Giddens, A. (1990). The consequences of modernity. Stanford University Press.
12. Ilgaz, A. (2021). Bir aile sağlığı merkezine kayıtlı bireylerde sağlık okuryazarlığı seviyesi ve ilişkili faktörler. HUHEMFAD-JOHUFON, 8(2), 151-159.
13. Ishikawa, H., & Yano, E. (2008). Patient health literacy and participation in the healthcare process. Health Expectations, 11(2), 113-122. https://doi.org/10.1111/j.1369-7625.2008.00497.x
14. İkiışık, H., Turan, G., Kutay, F., Sever, F., Keskin, S. N., Güdek, H., Dur Tiftik, S. R., & Maral, I. (2020). Üçüncü basamak sağlık kuruluşuna başvuran hastaların sağlık okuryazarlığı düzeyinin incelenmesi. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası, 73(3), 247-252. https://doi.org/10.4274/atfm.galenos.2020.83007
15. Kendir Çopurlar, C., & Kartal, M. (2016). Sağlık okuryazarlığı nedir? Nasıl değerlendirilir? Neden önemli? Turkish Journal of Family Medicine and Primary Care, 10(1), 42-47. https://doi.org/10.5455/tjfmpc.193796.
16. Kickbusch, I. S. (2001). Health literacy: Addressing the health and education divide. Health Promotion International, 16(3), 289-297. https://doi.org/10.1093/heapro/16.3.289
17. Kickbusch, I., Pelikan, J. M., Apfel, F., & Tsouros, A. D. (Eds.). (2013). Health literacy: The solid facts. World Health Organization.
18. Marmot, M. (2005). Social determinants of health inequalities. The Lancet, 365(9464), 1099-1104. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(05)71146-6
19. Nutbeam, D., & Lloyd, J. E. (2021). Understanding and responding to health literacy as a social determinant of health. Annual Review of Public Health, 42(1), 159-173.
20. Okur, E., Evcimen, H., & Şentürk, A. Y. (2021). Sağlık hizmetleri meslek yüksekokulu öğrencilerinin sağlık okuryazarlığı düzeylerinin incelenmesi. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, 30(1), 18-24. https://doi.org/10.17942/sted.629676
21. Okyay, P., & Abacıgil, F. (Ed.). (2016). Türkiye sağlık okuryazarlığı ölçekleri güvenilirlik ve geçerlilik çalışması. T.C. Sağlık Bakanlığı. https://sggm.saglik.gov.tr/TR,57003/turkiyenin-saglik-okuryazarligi-duzeyi-olculdu.html
22. Özkan, S., Tüzün, H., Uğraş Dikmen, A., & İlhan, M. N. (2020). Salgınlarda toplum davranışı ve sağlık okuryazarlığı. Journal of Biotechnology and Strategic Health Research, 4, 105-110. https://doi.org/10.34084/bshr.719139
23. Shim, J. K. (2010). Cultural health capital: a theoretical approach to understanding health care interactions and the dynamics of unequal treatment. Journal of health and social behavior, 51(1), 1-15. https://doi.org/10.1177/0022146509361185
24. Sørensen, K., Pelikan, J. M., Röthlin, F., Ganahl, K., Slonska, Z., Doyle, G., Fullam, J., Kondilis, B., Agrafiotis, D., Uiters, E., Falcon, M., Mensing, M., Tchamov, K., van den Broucke, S., & Brand, H. (2015). Health literacy in Europe: Comparative results of the European health literacy survey (HLS-EU). European Journal of Public Health, 25(6), 1053-1058. https://doi.org/10.1093/eurpub/ckv043
25. Svendsen, I. W., Damgaard, M. B., Bak, C. K., Bøggild, H., Torp-Pedersen, C., Svendsen, M. T., & Berg-Beckhoff, G. (2021). Employment status and health literacy in Denmark: a population-based study. International Journal of Public Health, 66, 598083. https://doi.org/10.3389/ijph.2021.598083
26. Şahin Kaya, Ş. (2011). Televizyonda kadın, sağlık ve hastalık. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 14(2), 117–150.
27. Şahinöz, T., Şahinöz, S., & Kıvanç, A. (2018). Üniversite son sınıf öğrencilerinin sağlık okuryazarlığı düzeyleri üzerine karşılaştırmalı bir araştırma. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 7(3), 71-79.
28. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2018). Türkiye sağlık okuryazarlığı düzeyi ve ilişkili faktörleri araştırması. Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü.
29. Wilkinson, R., & Marmot, M. (Eds.). (2003). Social determinants of health: The solid facts (2nd ed.). World Health Organization.