BOURGEOISIE IN THE NOVELS OF HALID ZIYA UŞAKLIGIL

Öz

This article examines Halid Ziya Uşaklıgil’s eight novels (Sefile, Nemide, Bir Ölünün Defteri, Ferdi ve Şürekâsı, Mai ve Siyah, Aşk-ı Memnu, Kırık Hayatlar, and Nesl-i Ahîr) through the lens of Franco Moretti’s theory of the bourgeois. Moretti’s keywords, usefulness, efficiency, comfort, seriousness, influence, earnestness, and roba (property), together with Pierre Bourdieu’s distinction between economic, cultural, and social capital, provide a complementary conceptual framework for analyzing bourgeois representation in the novels. The author’s own family background, straddling both the commercial and bureaucratic strata of the Ottoman bourgeoisie, makes him particularly suited to represent both. The novels are analyzed through close reading, in chronological order of serialization or publication, combined with a historical-biographical approach. The findings reveal a gradual development in the representation of the bourgeoisie across the author’s career: the bourgeoisie is almost absent in Sefile; love and adventure become forms of capital in Nemide and Bir Ölünün Defteri; Ferdi ve Şürekâsı centers on the commercial bourgeoisie and the concept of roba; Mai ve Siyah narrates the bankruptcy of an investment in cultural capital; Aşk-ı Memnu portrays the uppermost stratum of the bourgeoisie within Moretti’s "gray zone"; Kırık Hayatlar depicts the internal collapse of the ideal bourgeois family; and Nesl-i Ahîr extends this collapse to the Empire itself. Recurring patterns include the framing of marriage as a social or economic capital investment and the near-universal bankruptcy that follows characters’ capital investments. The study argues that the incomplete formation of the Ottoman bourgeoisie, unlike its European counterparts, leaves its trace in this recurring motif of bankruptcy throughout Halid Ziya’s fiction. Aiming to contribute to the limited body of scholarship directly addressing the bourgeoisie in Turkish literature, this article presents Halid Ziya’s oeuvre as a rich resource for tracing Ottoman modernization.

Anahtar Kelimeler

• Franco Moretti
• Halid Ziya Uşaklıgil
• Modernization
• Novel
• Ottoman bourgeoisie.

HALİD ZİYA UŞAKLIGİL’İN ROMANLARINDA BURJUVA

Öz

Bu makale, Halid Ziya Uşaklıgil’in sekiz romanını (Sefile, Nemide, Bir Ölünün Defteri, Ferdi ve Şürekâsı, Mai ve Siyah, Aşk-ı Memnu, Kırık Hayatlar, Nesl-i Ahîr) Franco Moretti’nin burjuva kuramı ışığında incelemeyi amaçlamaktadır. Moretti’nin fayda, verimlilik, konfor, ciddiyet, tesir, ağırbaşlılık ve roba (mülk) gibi anahtar kavramları ile Pierre Bourdieu’nün iktisadi, kültürel ve sosyal sermaye ayrımı, romanlardaki burjuva temsilinin çözümlenmesinde tamamlayıcı bir kuramsal çerçeve oluşturur. Yazarın hem ticaret hem bürokratik burjuvaziye mensup ailevi geçmişi, onu Osmanlı burjuvazisinin iki zümresini de temsil etmeye elverişli kılar. Romanlar, yakın okuma yöntemiyle ve tefrika ya da yayım tarihlerine göre kronolojik sırayla, tarihsel-biyografik bir yaklaşımla incelenmiştir. Bulgular, burjuva temsilinin yazarın romancılık kariyeri boyunca aşamalı bir gelişim gösterdiğini ortaya koymaktadır: Sefile’de burjuvazi neredeyse görünmezken, Nemide ve Bir Ölünün Defteri’nde sevgi ve macera sermayeleşir; Ferdi ve Şürekâsı ticaret burjuvazisini ve roba kavramını merkeze alır; Mai ve Siyah kültürel sermayeye yapılan yatırımın iflasını anlatır; Aşk-ı Memnu burjuvazinin en üst katmanını Moretti’nin “gri bölge” kavramıyla resmeder; Kırık Hayatlar ideal burjuva ailesinin iç çöküşünü, Nesl-i Ahîr ise bu çöküşün İmparatorluğa yayılmasını konu edinir. Evliliğin sosyal ya da iktisadi bir sermaye yatırımı olarak kurgulanması ve karakterlerin sermaye yatırımlarının neredeyse istisnasız iflasla sonuçlanması, çalışmanın belirlediği ortak örüntülerdir. Çalışma, Osmanlı burjuvazisinin Avrupa’daki örneklerinden farklı olarak tam anlamıyla teşekkül edememesinin, Halid Ziya’nın romanlarındaki bu süreklilik arz eden iflas motifinde izini bıraktığını öne sürmektedir. Türk edebiyatında burjuvazi meselesini doğrudan ele alan sınırlı sayıdaki çalışmaya katkıda bulunmayı amaçlayan bu makale, Halid Ziya’nın eserlerini Osmanlı modernleşmesinin izini sürmek için zengin bir kaynak olarak sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Franco Moretti
• Halid Ziya Uşaklıgil
• Modernleşme
• Osmanlı burjuvazisi
• Roman.

Kaynakça

1. Ateş, M. (2003). Servet-i Fünûn romanlarında Batılılaşma analizi ve kimlik tipleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Dumlupınar Üniversitesi.
2. Aymaz, G. (1998). Toplumsal iletişim ve edebiyat: Osmanlı modernleşmesi ve aydın kimliği açısından Türk romanında küçük burjuva etiği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
3. Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. J. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education içinde (ss. 241-258). Greenwood.
4. Gill, G. (2008). Bourgeoisie, state, and democracy. Oxford University Press.
5. Göçek, F. M. (1999). Burjuvazinin yükselişi imparatorluğun çöküşü: Osmanlı Batılılaşması ve toplumsal değişme (İ. Yıldız, Çev.). Ayraç Yayınevi.
6. Harris, W. H., & Levey, J. S. (Ed.). (1975). The new Columbia encyclopedia. Columbia University Press.
7. İleri, S. (1981). Aşk-ı Memnu ya da uzun bir kışın siyah günleri. Yazko.
8. Kerman, Z. (2008). Uşaklıgil’in romanlarında Batılı yaşayış. Dergâh Yayınları.

9. Kocka, J., & Mitchell, A. (Ed.). (2015). 19. yüzyıl Avrupası’nda burjuva toplumu. İletişim Yayınları.
10. Merriman, J. (2018). Rönesans’tan bugüne modern Avrupa tarihi (Ş. Alpagut, Çev.). Say Yayınları.
11. Moretti, F. (2015). Tarihle edebiyat arasında burjuva (E. Buğlalılar, Çev.). İletişim Yayınları.
12. Pernaud, R. (1991). Burjuvazi (M. A. Kılıçbay, Çev.). İletişim Yayınları.
13. Sombart, W. (2008). Burjuva: Modern ekonomi dönemine ait insanın ahlaki ve entelektüel tarihine katkı (O. Adanır, Çev.). Doğu Batı Yayınları.
14. Şemsettin Sami (2017). Resimli Kâmûs-I Fransevi. Mihran Matbaası.
15. Tanpınar, A. H. (2007). Edebiyat üzerine makaleler. Dergâh Yayınları.
16. Tanpınar, A. H. (2010). XIX. asır Türk edebiyatı tarihi. Yapı Kredi Yayınları.
17. Uşaklıgil, H. Z. (2009). Nesl-i Ahîr (A. Sınar Uğurlu, Haz.). Özgür Yayınları.
18. Uşaklıgil, H. Z. (2015). Kırık hayatlar (S. Karadeniz, Haz.). Özgür Yayınları.
19. Uşaklıgil, H. Z. (2016a). Sefile (Ö. F. Huyugüzel, Haz.). Özgür Yayınları.
20. Uşaklıgil, H. Z. (2016b). Nemide (B. Sağıroğlu, Haz.). Özgür Yayınları.
21. Uşaklıgil, H. Z. (2016c). Bir ölünün defteri (O. Oğuz, Haz.). Özgür Yayınları.
22. Uşaklıgil, H. Z. (2016d). Ferdi ve şürekâsı (S. Öz, Haz.). Özgür Yayınları.
23. Uşaklıgil, H. Z. (2017). Kırk yıl (A. Uçman, Haz.). Yapı Kredi Yayınları.
24. Uşaklıgil, H. Z. (2018a). Mai ve siyah (H. İnci, Haz.). Yapı Kredi Yayınları.
25. Uşaklıgil, H. Z. (2018b). Aşk-ı memnu (H. İnci, Haz.). Yapı Kredi Yayınları.
26. Uşaklıgil, H. Z. (2019). Saray ve ötesi (A. Uçman, Haz.). Yapı Kredi Yayınları.
27. Uysal, Z. (2014). Metruk ev: Halit Ziya’nın romanında modern Osmanlı bireyi. İletişim Yayınları.