Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Şehirlerin Mekânsal Temsili: Tarihi Coğrafya Açısından Bir Değerlendirme

Öz

Türk ve İslam tarihinin önemli şahsiyetlerinden biri olan Evliya Çelebi tarafından kaleme alınan Seyahatname, kapsamı ve içerik zenginliği bakımından dünya seyahat literatüründe seçkin bir yere sahiptir. Eser, Osmanlı Devleti’nin idari sınırlarını aşan geniş bir coğrafyayı kapsaması ve özellikle şehirler başta olmak üzere yerleşimlere ilişkin ayrıntılı betimlemeler sunması bakımından tarihi coğrafya araştırmaları için değerli bir kaynak niteliği taşımaktadır. Uzun süre kaynak değeri tartışmalı görülmüş olsa da eserin son yıllarda disiplinler arası çalışmalarda artan biçimde kullanılması, bilimsel önemini yeniden gündeme getirmiştir. Buna karşın, coğrafya disiplini özelinde yapılan çalışmaların sınırlı kaldığı dikkat çekmektedir. Bu araştırma, Evliya Çelebi’nin şehirleri sosyal, kültürel, ekonomik ve morfolojik boyutlarıyla ele alan anlatılarını incelemeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda Seyahatname’nin dokuz cildi sistematik olarak taranmış, şehir tasvirlerine ilişkin veriler MAXQDA 2020 programı aracılığıyla kodlanmıştır. Bulgular, şehirlerin yalnızca fiziksel unsurlarla değil; sosyal yapı, ekonomik faaliyetler ve kültürel pratikler çerçevesinde de çok katmanlı biçimde temsil edildiğini göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, Seyahatname’nin tarihi coğrafya literatürüne katkısını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Evliya Çelebi
• Seyahatname
• Tarihi Coğrafya
• Beşeri Coğrafya.

Spatial Representations of Cities in Evliya Çelebi’s Seyahatname: A Historical Geography Perspective

Öz

The Seyahatname, authored by Evliya Çelebi, one of the prominent figures in Turkish and Islamic history, occupies a distinguished place in world travel literature owing to its extensive geographical coverage and rich content. The work constitutes an important source for historical geography, as it covers a vast geographical area extending beyond the administrative boundaries of the Ottoman Empire and provides detailed descriptions of settlements, particularly cities. Although the value of the Seyahatname as a historical source was debated for a long time, its increasing use in interdisciplinary studies in recent years has renewed scholarly interest in its academic significance. Nevertheless, studies focusing specifically on the geographical dimensions of the work remain limited. This study examines Evliya Çelebi’s narratives of cities through their social, cultural, economic, and morphological dimensions. In this context, the nine volumes of the Seyahatname were systematically examined, and data concerning urban descriptions were coded using MAXQDA 2020. The findings demonstrate that cities are represented not merely through their physical characteristics but also through their social structures, economic activities, and cultural practices, thereby revealing a multilayered representation of urban space. In this respect, the study highlights the significance of the Seyahatname as a source for historical geography and contributes to the understanding of its potential within the field of historical geography.

Anahtar Kelimeler

• Evliya Çelebi
• Seyahatname
• Historical Geography
• Human Geography

Kaynakça

1. Akın, E. (2018). Evliya Çelebi Seyahatnamesi bağlamında Nahçıvan bölgesi kültürel yaşamına bir bakış. Karadeniz Araştırmaları, 15(57), 55–64. https://doi.org/10.12787/KARAM1254
2. Alay, O. (2018). Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Bitlis halk kültürü. Turkish Academic Research Review, 3(2), 11– 26. https://doi.org/10.30622/ tarr.453087
3. Alkan, A. (2022). Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’ne göre Bitlis şehri yer adları. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 1(68), 58–66. https://doi.org/10.5152/AUJFL.2022.100.6566
4. Bayartan, M. (2005). Osmanlı şehrinde bir idari birim: mahalle. Coğrafya Dergisi, (13), 93–107.
5. Buldur, A. D. (2016). Evliya Çelebi’nin (17. yüzyıl) “iklim” anlayışı ve Seyahatname’de beldelerin iklimi. Marmara Coğrafya Dergisi, (33), 390–409. https://doi.org/10.14781/mcd.04998
6. Bulunur, K. İ. (2024). Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi’nde Galata. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 11(2), 370– 403. https://doi. org/10.16985/mtad.1536660
7. Cantürk, E., Köksal, B., & Yalçın, B. (2024). Evliya Çelebi’nin seyahatnamesinde İstanbul depremleri. Eğitim Bilimleri Tematik Araştırmalar Dergisi, 1(1), 1–15. https://izlik.org/JA38WH74PJ
8. Çabuk, S. (2012). Evliya Çelebi’nin gözünden bir Kayseri şehri okuması. Belleten, 76(277), 817–848. https://doi.org/10.37879/belleten.2012.817

9. Çelik, Ş. (2012). Evliya Çelebi’nin Bandırma, Aydıncık, Edincik ve Erdek ile ilgili verdiği bilgiler ve bunların değeri. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15(28), 67–81.
10. Çerçi, F. (2014). Evliya Çelebi’nin Erzincan yolculuğu. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 417–454. https://izlik. org/JA28RC49UU
11. Çetin, F. (2015). Evliya Çelebi ile Nil boyunca seyahat. Journal of Academic Inquiries, 10(1), 1–29. https://doi.org/10.17550/aid.33952
12. Dankoff, R. (2014). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi okuma sözlüğü (S. Tezcan, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
13. Dankoff, R. (2020). Seyyah-ı âlem: Evliya Çelebi’nin dünyaya bakışı (I. Ergüden, Çev.). Sel Yayıncılık.
14. Doğanay, H. (2000). Coğrafya’ya giriş. Pegem Kitabevi.
15. Erhan, K., Sarıusta, F., & Erdoğan, H. (2024). Bursa seyyahından cihan seyyahına Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’nin kültür coğrafyası bakımından değerlendirmesi: Bursa örneği. Humanitas Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 12(24), 109–133. https://doi.org/10.20304/ humanitas.1483267
16. Evliya Çelebi. (1999). Evliya Çelebi Seyahatnamesi (Y. Dağlı & S. A. Kahraman, Haz.). Yapı Kredi Yayınları.
17. Göküş, K., & Kocaman, Ş. (2024). Evliya Çelebi’nin Osmanlı coğrafyasındaki medreselerle ilgili izlenimleri. Hitit İlahiyat Dergisi, 23(1), 371–392. https://doi.org/10.14395/hid.1437833
18. Göyünç, N. (1993). Materialien zu Evliya Çelebi II: A guide to the Seyahatname of Evliya Çelebi. Osmanlı Araştırmaları, 13, 245–247.
19. Graneheim, U. H., & Lundman, B. (2004). Qualitative content analysis in nursing research: Concepts, procedures and measures to achieve trustworthiness. Nurse Education Today, 24(2), 105–112. https://doi.org/10.1016/j.nedt.2003.10.001
20. Gülenç, A. (2022). Evliya Çelebi’nin Seyahatname adlı eserinde 17. yüzyıl Cizre ve çevresine dair gözlemler. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (28), 53–75. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1084656
21. Gültekin, Y., & Yiğit, Y. (2017). Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Samsun anlatımları. Güncel Turizm Araştırmaları Dergisi, 1(1), 19–30.
22. Gümüşçü, O. (2018). Kaynaklarıyla tarihi coğrafya. Yeditepe Yayınları.
23. Gürçay, S. (2019). Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Çatalca. Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 2(3), 135–145.
24. Hsieh, H.-F., & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277–1288. https://doi.org/10.1177/104.973.2305276687
25. İbrahimgil, M. Z. (2014). Evliya Çelebi Seyahatnamesinde Ohri Sancağı. Sanat Tarihi Dergisi, 22(1), 1. https://izlik.org/JA68FR32GC
26. Karakuyu, M., & Sarıusta, F. (2012). Evliya Çelebi’nin Seyahatnâmesi’nin tarihî coğrafya açısından önemi. Y. Akçay (Ed.), Doğumunun 400. yılında Uluslararası Evliya Çelebi Sempozyumu bildirileri (ss. 229–236). İstanbul Gelişim Üniversitesi Yayınları.
27. Karakuyu, M., & Sarıusta, F. (2013). Evliya Çelebi’ye göre 17. yüzyılda Edirne’nin şehir coğrafyası ve kültürel hayat. Marmara Coğrafya Dergisi, (24), 124–149.
28. Kardaş, S. (2018). Evliya Çelebi Seyahatnamesinde Muş ve çevresi. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), 377–398. https://doi.org/10.29029/busbed.380034
29. Kılıç, M. (2015). Evliya Çelebi ve Seyahatname ile ilgili Türkçe bir bibliyografya denemesi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 4(1), 245–282. https://doi.org/10.15869/itobiad.24931
30. Kuckartz, U. (2019). Qualitative text analysis: A systematic approach. In G. Kaiser & N. Presmeg (Eds.), Compendium for early career researchers in mathematics education (pp. 181–197). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-15636-7_8
31. Kurt, Z., & Dingeç, E. (2025). Evliya Çelebi’nin adımlarıyla Kütahya şehri. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (84), 40–58. https://doi.org/10.51290/dpusbe.1577368
32. Lefebvre, H. (2020). Mekânın üretimi (I. Ergüden, Çev.). Sel Yayıncılık. (Orijinal çalışma 1974 yılında yayımlanmıştır)
33. Lindgren, B.-M., Lundman, B., & Graneheim, U. H. (2020). Abstraction and interpretation during the qualitative content analysis process. International Journal of Nursing Studies, 108, 103632. https://doi.org/10.1016/j.ijnurstu.2020.103632
34. Nalçacı, N. N. (2010). İstanbul’un Tarihsel Kaynakları Olarak Seyahatnameler. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 16, 523-562. https:// izlik.org/JA65MS96FS”
35. Okumuş, E. (2008). Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sinde Tatvan ve çevresi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (24), 187–216.
36. Ova, Ş., & Şakacı, B. K. (2025). Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesinde Trabzon: Tarihsel ve kültürel bir inceleme. Aksaray Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17(3), 157–164. https://doi.org/10.52791/aksarayiibd.1755359
37. Özmen, S. İ., & Yılmaz, Y. (2024). Evliya Çelebi’ye göre 17. yüzyılda Kayseri’nin mekânsal bağlamda değerlendirilmesi. Danisname Beşeri ve Sosyal Bilimler Dergisi, (8), 77–100.
38. Polatcan, F. (2016). Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’ndeki epigrafik öğelere dair bilgiler. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (56), 691–712. https://doi.org/10.14222/Turkiyat1590
39. Sarıusta, F., & Bayartan, M. (2023). Seyahatnamelerde İstanbul. A. Ertek (Ed.), İstanbul ilinin coğrafyası (ss. 409– 438). Türk Coğrafya Kurumu.
40. Sarıusta, F., & Erhan, K. (2025). 17. yüzyıl Osmanlı coğrafyasının gözlemci tanığı: Evliya Çelebi’nin coğrafyacı kimliği üzerine bir inceleme. Ege Coğrafya Dergisi, 34(2), 357–374. https://doi.org/10.51800/ecd.1750133
41. Schreier, M. (2012). Qualitative Content Analysis in Practice. SAGE Publications
42. Tezcan, N. (2009). Seyahatnâme. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 37. s, 16-19. https://islamansiklopedisi.org.tr/seyahatname—evliya-celebi. Erişim 28.08.2026
43. Tezcan, N. (2011). Seyahatnâme’nin yazınsal değeri ve Osmanlı-Türk yazınındaki yeri. Doğumunun 400. Yılında Evliyâ Çelebi (ss. 572– 592). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
44. Tezcan, N. (2019). Seyyahın kitabı: Evliya Çelebi üzerine makaleler. Yapı Kredi Yayınları.
45. Turan, N. (2015). Seyahatname’den yansıdığı biçimiyle 17. yüzyıl Arnavutluk şehirlerinde kimlik, kültür ve toplumsal yapılar. Istanbul Journal of Sociological Studies, (51), 83–106. https://doi.org/10.18368/IU/sk.25910
46. Uğur, A., & Aliağaoğlu, A. (2020). Şehir coğrafyası: Türkiye’de şehir coğrafyasının gelişimi. Doğu Coğrafya Dergisi, 25(44), 47–60. https:// doi.org/10.17295/ataunidcd.759905
47. Uzun, P., & Ülkü, C. (2021). Evliya Çelebi’nin izinde Silifke’den Erdemli’ye. Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(1), 134– 163. https://doi.org/10.55044/meusbd.1014516
48. Yıldırım, F. (2022). Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’nde Bosna Eyaleti nehir coğrafyası. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (56), 97–117. https://doi.org/10.53568/yyusbed.1098513