Research Article

COVID-19 Pandemisine Yönelik Komplo Teorilerinin Bireylerin Aşı Niyetine Etkisi

Volume: 13 Number: 1 May 5, 2026
EN TR

COVID-19 Pandemisine Yönelik Komplo Teorilerinin Bireylerin Aşı Niyetine Etkisi

Abstract

Amaç: COVID-19 salgını sürecinde ortaya çıkan belirsizlik çerçevesinde, söz konusu virüsün kökeni, aşılarla ilgili komplo teorilerinin hızla yayılmasına neden olmuştur. Mevcut çalışmanın amacı, bireylerin komplo teorilerine duydukları inancın COVID-19 aşı niyetleri üzerindeki etkisinin araştırılmasıdır. Ayrıca bu çalışmada, potansiyel bireysel farklılıkların COVID-19 aşı niyetleri ve komplo teorilerine duyulan inançla ilişkisinin incelenmesi amaçlanmıştır. 
Yöntem: Katılımcılar (N=170), komplo yanlısı bilgiye maruz bırakılan grup, komplo karşıtı bilgiye maruz bırakılan grup ve kontrol grubuna seçkisiz olarak atanmıştır. Grup manipülasyonunun ardından katılımcılardan, Aşı Karşıtlığı Ölçeği ve COVID-19’a Yönelik Komplo Teorileri Ölçeği’ni cevaplandırmaları beklenmiş, bireysel farklılıkları inceleyebilmek amacıyla eğitim seviyesi, gelir düzeyi, muhafazakârlık düzeyi ve politik konumlarını bildirmeleri istenmiştir. 
Bulgular: Bulgular, Türkiye’de yaşayan bireylerin komplo yanlısı manipülasyona maruz kaldıklarında aşılanmaya yönelik tutumlarının olumsuz, komplo karşıtı manipülasyona maruz kaldıklarında ise aşılanmaya yönelik tutumlarının olumlu etkilendiğini göstermiştir. Ayrıca, bireylerin aşılanmaya yönelik tutumlarının ve komplo teorilerine inanma eğilimlerinin politik eğilimlerinden ve eğitim seviyelerinden etkilenebildiği görülmüştür. 
Sonuç: Sonuç olarak, mevcut çalışma ile komplo yanlısı ve komplo karşıtı manipülasyona maruz kalmanın aşı tutumuna etki edebileceği gösterilmiştir. Bunun yanı sıra muhafazakârlık ve eğitim seviyesinin de aşı tutumu ve komplo inançları ile ilişkili olduğu görülmüştür. Bu çalışmanın bulguları, ülkemizde COVID-19 pandemisine yönelik komplo teorilerine maruz kalmanın, bireysel farklılıklarla birlikte kişilerin davranışlarını nasıl etkilediğini daha iyi anlamamıza yardım edecektir.

Keywords

References

  1. AKBAŞ, E. (2020). Covid-19’un toplumsal etkileri. İ. Demir (Ed.), Kovid-19 ve sonrası: Disiplinlerarası bir yaklaşım (ss. 5-9). ULİSA.
  2. AKTAŞ, A. (2022). Sağlık İnanç Modeli Bağlamında Yeni Koronavirüs Hastalığına (COVID-19) Yönelik Tutumların Değerlendirilmesi: Tanımlayıcı Bir Araştırma, Turkiye Klinikleri Journal of Health Science, 7(3), 899-908. doi: 10.5336/healthsci.2021-86341
  3. AKYÜZ, S. S. (2017). Aşı karşıtlığı ve şeffaflık algısında iletişim pratikleri ve siyasal aidiyetlerin rolü. Electronic Journal of New Media, 5(2), 172–185. https://doi.org/10.17932/iau.ejnm.25480200.2021/ejnm_v5i2005
  4. AKYÜZ, S. S. (2020). Yanlış bilgi salgını: COVID-19 salgını döneminde Türkiye’de dolaşıma giren sahte haberler. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi. https://doi.org/10.31123/akil.779920
  5. ALPER, S. & IMHOFF, R. (2022). Suspecting foul play when it is objectively there: the association of political orientation with general and partisan conspiracy beliefs as a function of corruption levels. Social Psychological and Personality Science, 14(5). https://doi.org/10.1177/19485506221113965
  6. ALPER, S., BAYRAK, F. & YILMAZ, O. (2021). Psychological correlates of COVID-19 conspiracy beliefs and preventive measures: Evidence from Turkey. Current Psychology, 40(11), 5708-5717. 10.1007/s12144-020-00903-0
  7. ALI, M., AHMAD, N., KHAN, H., ALI, S., AKBAR, F. & HUSSAIN, Z. (2019). Polio vaccination controversy in Pakistan. The Lancet, 394(10202), 915–916. https://doi.org/10.1016/s0140-6736(19)32101-4
  8. BOZKURT, V. (2020, 21 Nisan). Covid 19 ve komplo teorileri: Kimler komplo teorilerine inanıyor? Fikir Turu. https://fikirturu.com/toplum/covid-19-ve-komplo-teorileri-kimler-komplo-teorilerine-inaniyor/

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Social Psychology

Journal Section

Research Article

Early Pub Date

May 3, 2026

Publication Date

May 5, 2026

Submission Date

December 24, 2024

Acceptance Date

September 9, 2025

Published in Issue

Year 2026 Volume: 13 Number: 1

APA
Balçık, S. M., Varol, E., & Oğuz Taşbaş, E. H. (2026). COVID-19 Pandemisine Yönelik Komplo Teorilerinin Bireylerin Aşı Niyetine Etkisi. Istanbul Gelisim University Journal of Social Sciences, 13(1), 251-262. https://doi.org/10.17336/igusbd.1606645
AMA
1.Balçık SM, Varol E, Oğuz Taşbaş EH. COVID-19 Pandemisine Yönelik Komplo Teorilerinin Bireylerin Aşı Niyetine Etkisi. IGUJSS. 2026;13(1):251-262. doi:10.17336/igusbd.1606645
Chicago
Balçık, Sema Merve, Elif Varol, and Esra Hatice Oğuz Taşbaş. 2026. “COVID-19 Pandemisine Yönelik Komplo Teorilerinin Bireylerin Aşı Niyetine Etkisi”. Istanbul Gelisim University Journal of Social Sciences 13 (1): 251-62. https://doi.org/10.17336/igusbd.1606645.
EndNote
Balçık SM, Varol E, Oğuz Taşbaş EH (May 1, 2026) COVID-19 Pandemisine Yönelik Komplo Teorilerinin Bireylerin Aşı Niyetine Etkisi. Istanbul Gelisim University Journal of Social Sciences 13 1 251–262.
IEEE
[1]S. M. Balçık, E. Varol, and E. H. Oğuz Taşbaş, “COVID-19 Pandemisine Yönelik Komplo Teorilerinin Bireylerin Aşı Niyetine Etkisi”, IGUJSS, vol. 13, no. 1, pp. 251–262, May 2026, doi: 10.17336/igusbd.1606645.
ISNAD
Balçık, Sema Merve - Varol, Elif - Oğuz Taşbaş, Esra Hatice. “COVID-19 Pandemisine Yönelik Komplo Teorilerinin Bireylerin Aşı Niyetine Etkisi”. Istanbul Gelisim University Journal of Social Sciences 13/1 (May 1, 2026): 251-262. https://doi.org/10.17336/igusbd.1606645.
JAMA
1.Balçık SM, Varol E, Oğuz Taşbaş EH. COVID-19 Pandemisine Yönelik Komplo Teorilerinin Bireylerin Aşı Niyetine Etkisi. IGUJSS. 2026;13:251–262.
MLA
Balçık, Sema Merve, et al. “COVID-19 Pandemisine Yönelik Komplo Teorilerinin Bireylerin Aşı Niyetine Etkisi”. Istanbul Gelisim University Journal of Social Sciences, vol. 13, no. 1, May 2026, pp. 251-62, doi:10.17336/igusbd.1606645.
Vancouver
1.Sema Merve Balçık, Elif Varol, Esra Hatice Oğuz Taşbaş. COVID-19 Pandemisine Yönelik Komplo Teorilerinin Bireylerin Aşı Niyetine Etkisi. IGUJSS. 2026 May 1;13(1):251-62. doi:10.17336/igusbd.1606645

 Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0)