XIX. Yüzyıl Osmanlı Kınalıada’sında Ermeniler ve Rumlar Arasında Uzun Soluklu Bir Arazi Davası

Year 2025, Volume: 83 Issue: 3, 1106 - 1140, 24.10.2025

Esma Nur Topcu

https://doi.org/10.26650/mecmua.2025.83.3.011

https://izlik.org/JA34NL44SW

Abstract

XIX. yüzyıl, Osmanlı tâbiiyetindeki halkların devletle ilişkilerinin yeniden dizayn edildiği mutlak bir değişim süreciydi. Dışarda Düvel-i Muazzama’nın baskıları, içerde ise etnik uyanışın getirdiği talepler silsilesi, Bâbıâlî’yi denge siyasetine ve arabuluculuk mesaisine mecbur bırakıyordu. Bu çalışma, böyle bir süreçte, Dersaadet sınırları dahilinde fakat onun karmaşık atmosferinden âzâde, minik ve izole bir ada olan Kınalıada’da, Ermeniler ve Rumlar arasında geçen uzun soluklu bir arazi ihtilafını ve bu ihtilafın Osmanlı Devleti tarafından çözümlenme sürecini ele almaktadır. Bizans Dönemi’nden beri Kınalıada’daki Rum (Metamorfosis, Hristos, Defne) Manastırı arazilerinde ikamet ve ziraat eden rahipler, bu hakkı Feth-i Hâkânî’den sonra da ellerinde tutmuşlardı. Prens Adaları Şehzâde Sultan Mehmet Vakfı’na dahil edildiğinde de, vakfiyede manastır arazilerinin Rum rahiplerinin tasarrufuna bırakılması şart kılınmıştı. Hal böyle iken 1837 senesinde padişahın, vakfın Kınalıada’daki diğer arazileri için Ermenilere münhasır yerleşme ve tasarruf etme hakkı tanıması, Ermeniler ve Rumlar arasında yirmi seneden uzun sürecek bir hukuk mücadelesinin fitilini ateşleyecekti. Rumların argümanlarının ve delillerinin geçersiz olduğu defalarca tespit edilmesine rağmen, yargılama sürecinin bu kadar uzamasının en görünür sebebi, onların asırlardır mezkur arazileri fiilen ellerinde tutmaları, yani “kadim zilyetlik” sahibi olmaları olsa gerektir. Buna karşılık Ermenilerin tasarruf hakkı, her muhatabı ilzam edecek bir kaynağa dayanıyordu: irâde-i seniyye. Bu vaziyet dahilinde Rumların gönül hoşluğunun sağlanması, nice makamların iştirak ettiği ve nice kereler tekrarlanan ölçüm ve incelemeler sonrasında mümkün olacaktı. Öte yandan bu ihtilaf sona erdiğinde, asırlardır sürgün ve inziva adası kimliği ile bütünleşmiş olan Kınalıada, kozmopolit ve mamur bir çehreye kavuşmuş olacaktı. Bu çalışma, arşiv belgeleri üzerinden mevzubahis arazi davasının monografik incelemesini sunmayı amaçlamaktadır.

Keywords

Kınalıada , Prens Adaları , Ermeniler , Rumlar , Ermeni-Rum Çatışmaları , Osmanlı Millet Sistemi , Arazi Davası , Şehzade Sultan Mehmet Vakfı , Defne Manastırı

A Long-Running Land Case Between Armenians And Rums In 19th-Century Ottoman Kınalıada

https://izlik.org/JA34NL44SW

Abstract

The 19th century was a period of an absolute change in which the relationship between the peoples under the Ottoman rule and the state was redesigned. Outside, the pressures of the Great Powers and inside, ethnic awakening of peoples were compelling The Sublime Porte to adopt a policy of balance. This study examines a long-running land dispute between Armenians and Rums in Kınalıada, a tiny and isolated island within the borders of Dersaadet, and its resolution by the Ottoman Administration. The Rum priests, who had been residing and farming on the lands of Rum Monastery in Kınalıada since The Byzantine Period, retained this right even after the Conquest of Istanbul. Nevertheless, in 1837, Sultan’s exclusive granting of residence and usufruct rights to Armenians on the Waqf’s remaining lands in Kınalıada would spark a legal battle between Armenians and Rums that would last for more than twenty years. In this process, the evidences put forward by Rums were repeatedly found to be invalid. However, the fact that they had held the “immemorial possession” of those lands for centuries was also taken into consideration. On the other hand, the rights granted to Armenians were based on a source that would be binding on every party involved: irade-i seniyye. After many investigations, when this conflict came to an end, Kınalıada, which had been identified as an island of exile and seclusion for centuries, would have a cosmopolitan and prosperous face. This study presents a monographic analysis of this conflict process through archival documents.

Keywords

Kınalıada , Princes’ Islands , Armenians , Rums , Armenian-Rum Conflicts , Ottoman Millet System , Land Case , Sehzade Sultan Mehmet Waqf , Khristos , Metamorphosis Monastery

References

• Bâb-ı ÂLî Evrak Odası Evrakı (BEO), No. 698/52317; No. 2826/211924; No. 829/11; No. 378/28311; No. 650/48713. google scholar
• Cevdet MaLiye Evrakı (C..ML..), No. 475/19349; No. 168/7087; No. 105/4659. google scholar
• DahiLiye Nezâreti Mektubî KaLemi Evrakı (DH.MKT.), No. 190/82; No. 414/32. google scholar
• DahiLiye Nezâreti Tesrî-i MuameLât Evrakı (DH.TMIK.M.), No. 156/7. google scholar
• Evkâf Nezareti DefterLeri (Ev.d) No. 14823; No. 16435. google scholar
• Hariçiye Nezareti Mektubî Kalemi Evrakı (HR.MKT.), No. 249/56. google scholar
• Hatt-ı Hümâyun Evrakı (HAT), No. 1611/94. google scholar
• İrade AdLiye ve Mezâhib Evrakı (İ..AZN.), No. 16/34; No. 66/7. google scholar
• Meclis-i Vâlâ Evrakı (MVL), No. 131/25; No. 8/10; No. 95/87; No. 113/27; No. 547/73. google scholar
• Mektubi Kalemi Evrakı (MF.MKT.), No. 222/43; No. 366/20; No. 1231/50. google scholar
• Mütenevvî Maruzât Evrakı (Y.MTV.), No. 125/112. google scholar
• Sadâret Divan KaLemi Evrakı (A.}DVN.), No. 28/71. google scholar
• Sadâret Mektubî KaLemi Evrakı (A.}MKT.), No. 51/59. google scholar
• Sadâret Mektubî KaLemi MeçLis-i VâLâ Evrakı (A. }MKT.MVL.), No. 54/100; No. 57/72. google scholar
• Sadâret Mektubî KaLemi Mühimme KaLemi Evrakı (MKT.MHM.), No. 418/34. google scholar
• Sadâret Mektubî KaLemi Nezâret ve Devâir Evrakı (A.}MKT.NZD.), No. 121/10; No. 183/64; No. 62/8. google scholar
• Sadâret Mektubi KaLemi Umum ViLayât Evrakı (A.}MKT.UM..), No. 121/32. google scholar
• Sadâret Müteferrik Evrakı ( A.}M...), No. 2/80. google scholar
• Şûrâ-yı DevLet DefterLeri (ŞD.), No. 2644/19; No. 829/11; No. 769/13; No. 2826/211924; No. 3013/25. google scholar
• YıLdız Perakende Evrakı - Mâbeyn Başkitâbeti (Y.PRK.BŞK), 16/59. google scholar
• Zabtiye Nezâreti Maruzâtı (Y..PRK.ZB..), No. 11/90. google scholar
• About E, La Greece Contemporaine (Paris L Haçhette 1851). google scholar
• Akpınar S, ‘AdaLarın Tarihi ve ArkeoLojisi’, Adaların Türk Turizmindeki ve Edebiyatındaki Yeri ve Önemi (Burgazada Lioness KuLübü Derneği 1984). google scholar
• ALi Haydar Efendi, Tertibü’s-Sunuf fî Ahkami’l-Vukuf (Şirket-i Mürettibiye 1340). google scholar
• Amiçis ED, İstanbul (Türk Tarih Kurumu 1993). google scholar
• Augustinos G, The Greeks of Asia Minor Confession, Community, and Etnicity in the Nineteenth Century (The Kent University 1992). google scholar
• Aydın MA, Türk Hukuk Tarihi (19. Bası Beta 2022). google scholar
• Bağış Aİ, O smanlı Ticaretinde Gayri Müsllmler Kapitülasyonlar - Berattı Tüccarlar Avrupa ve Hayriye Tüccarları (1750-1839) ( Turhan 1983). google scholar
• BaşbakanLık Arşivi Araştırma KuruLu (haz.), Osmanlı Belgelerinde Ermeniler Kataloğu (OsmanLı Arşivi Daire BaşkanLığı 1987). google scholar
• BaykaL BS, ‘Makamât-ı Mübareke MeseLesi ve BabıâLi’ (1959) 23 (4) BeLLeten 241-266. google scholar
• Braude B, ‘Foundation Myths of the MiLLet System’ in Benjamin Braude and Bernard Lewis (eds.), Christians and Jews in the Ottoman Empire, The Functioning of a Plural Society (HoLmes&Meier 1982). google scholar
• Braude B, ‘MiLLet Sisteminin İLginç Tarihi’, iç Hasan CeLaL GüzeL (ed.), Osmanlı’dan Günümüze Ermeni Sorunu (3. Bası, Yeni Türkiye 2006). google scholar
• Berkes N, Türkiye’de Çağdaşlaşma (Yapı Kredi 2021). google scholar
• Bournoutian GA, Ermeni Tarihi Ermeni Halkının Tarihine Kısa Bir Bakış (Aras 2011). google scholar
• google scholar
• Bozkurt G, Alman-İngiliz Belgelerinin ve Siyasi Gelişmelerin Işığı Altında Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukuki Durumu: 1839-1914 (Türk Tarih Kurumu 1989). google scholar
• Büyüm L (ed.), Kınalıadalı Ermeniler Konuşuyor Sessizliğin Sesi (1. Bası, Hrant Dink Vakfı 2021). google scholar
• Cevdet Paşa, Tezakir 1-12 (Türk Tarih Kurumu 1991). google scholar
• CeyLan E, ‘The MiLLet System in the Ottoman Empire' in Judi Upton Ward (ed.), New Millenium Perspectives in the Humanities (GLobaL Humanities Press 2002). google scholar
• Choniates N, O City of Byzantium, Annals of Niketas Choniates (Harry J MagouLias tr., Wayne State University Press 1984). google scholar
• Çark YG, Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler 1453-1953 (1. Bası, Yeni Matbaa 2006). google scholar
• Çelik R, ‘Osmanlı Bürokrasisinde Ermeniler’ iç Türk-Ermeni Külliyatı Merkez ve Taşrada Ermeniler (Türk Tarih Kurumu 2014). google scholar
• Dadyan S, Osmanlı’nın Gayrimüslim Tarihinden Notlar (1. Bası, Yeditepe 2011). google scholar
• ————, Osmanlı’da Ermeni Aristokrasisi ( 1. Bası, Everest YayınLarı 2011). google scholar
• Daş M, ‘Bizans İstanbuL’unda Siyasi GeLişmeLer’ iç Coşkun YıLmaz ve Feridun Emeçen (edr.), Büyük İstanbul Tarihi: Antik Çağ’dan XXI. google scholar
• Yüzyıla, C. 2 (İstanbuL Büyükşehir BeLediyesi KüLtür AŞ ve Türkiye Diyanet Vakfı İSAM YayınLarı 2015). google scholar
• DeLeon J, Büyükada Anıtlar Rehberi (PrisçiLLa Mary Işın çev., Remzi 2003). google scholar
• EngeLhardt EF, Devlet-i Osmaniye’nin Tarih-i Islahatı 1826’dan 1881’ye (EroL KıLınç çev., Ötüken 2017). google scholar
• Erçan Y, Osmanlı Yönetiminde Gayrimüslimler: Kuruluştan Tanzimat’a Kadar Sosyal Ekonomik ve Hukuki Durumları (Turhan 2001). google scholar
• Erdenen O, İstanbul Adaları (İstanbuL BeLediye Matbaası 1962). google scholar
• EryıLmaz B, ‘OsmanLı DevLeti’nde FarkLıLıkLara ve Hoşgörüye KavramsaL Bir YakLaşım’ iç Hasan CeLaL GüzeL (ed.), Osmanlı’dan Günümüze Ermeni Sorunu (Yeni Türkiye 2006). google scholar
• EvLiya ÇeLebi, Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, C. 2 (YüçeL DağLı ve Seyit ALi Kahraman haz., 2. Bası, Yapı Kredi 2008). google scholar
• FindLey CV, Bureaucratic Reform in The Ottoman Empire The Sublime Porte, 1789-1922 (Prinçeton University Press 1980). google scholar
• ————, ‘The Legaçy of Tradition Reform: Origins of the Ottoman Foreign Ministry’ (1970) 1 (4) InternationaL JournaL of MiddLe East Studies Cambridge University Press 334-357. google scholar FreeLy J, Prens Adaları (AdaLı 2012). google scholar
• Gibbons HA, Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluşu (1. Bası, 21. YüzyıL 1998). google scholar
• Göyünç N, Türkler ve Ermeniler (Yeni Türkiye 2005). google scholar
• ————, Osmanlı İdaresinde Ermeniler (GüLtepe 1983). google scholar
• GüLLü RE, Ermeni Sorunu ve İstanbul Ermeni Patrikhanesi 1878-1923 (Türk Tarih Kurumu 2015). google scholar
• HaLaçoğLu Y, ‘Tapu-Tahrir DefterLerine Göre XVI. YüzyıLın İLk Yarısında Sis (=Kozan) Sançağı)’ (2011) 32 Tarih Dergisi 819-892. google scholar
• Harman ÖF, ‘Îsâ’, Diyanet İslam Ansiklopedisi (Türkiye Diyanet Vakfı 2000). google scholar
• İbn Nüçeym, el-Bahrü'r-raik şerhu Kenzi'd-dekaik, 970/1563 (Zekeriyyâ Umeyrat thr, Dârü’L-Kütübi'L-İLmiyye, 1997/1418). google scholar
• İnaLçık H, ‘OsmanLı Tarihi En çok SaptırıLmış, Tek YanLı YorumLanmış Tarihtir’ (1999) 19 (OsmanLıLar ÖzeL Sayısı) Cogito 25-40. google scholar
• Jennings RC, Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean World 1571-1640 (State University of New York 1993). google scholar
• Kafadar C, ‘Ortaçağ AnadoLu’su ve OsmanLı DevLeti’nin KuruLuşu Üzerine’ (1999) 19 (OsmanLıLar ÖzeL Sayısı) Cogito 63-75. google scholar
• Kapıçı O, ‘Tanzimat Döneminde OsmanLı Hariçiyesinde AtaşeLik Memuriyetinin TeşekküLü’ (2022) 32 (4) Türkiyat Meçmuası- JournaL of TurkoLogy 355-379. google scholar
• Karpat KH, ‘The SoçiaL and Eçonomiç Transformation of IstanbuL in the Nineteenth Century’ in Studies on Ottoman Social and Political History Selected Articles and Essays (BriLL 2002). google scholar
• ————, ‘Ottoman PopuLation Reçords and the Census of 1881/82-1893’ (1978) 9 InternationaL JournaL of MiddLe East Studies 237-274. google scholar
• ————, Ottoman Population 1830-1914 Demographic and Social Characteristics (The University of Wisçonsin Press 1985). google scholar
• KenanoğLu M, Osmanlı Millet Sistemi: Mit ve Gerçek (4. Bası, KLasik 2017). google scholar
• KıLıç D, Tarihten Günümüze İstanbul Ermeni Patrikhanesi (Atatürk Araştırma Merkezi YayınLarı 2008). google scholar
• Kitsikis D, Türk-Yunan İmparatorluğu: Arabölge Gerçeği Işığında Osmanlı Tarihine Bakış (1. Bası, VoLkan Aytar çev., İLetişim 1996). google scholar
• Koçaş MS, Tarihte Ermeniler ve Türk- Ermeni İlişkileri (Kastaş 1990). google scholar
• Kömürçiyan EÇ, İstanbul Tarihi: XVII. Asırda İstanbul (Hrand D. Andreasyon çev., İstanbuL Üniversitesi Edebiyat FaküLtesi YayınLarı No. 506, KutuLmuş Basımevi, 1952). google scholar
• Küçük C, ‘OsmanLı İmparatorLuğu’nda MiLLet Sistemi ve Tanzimat’ iç HaLiL İnaLçık ve Mehmet SeyitdanLıoğLu (edr), Tanzimat: Değişim Sürecinde Osmanlı İmparatorluğu (1. Bası, Phoenix 2006). google scholar
• KüLekçi C, ‘Dinî MünasebetLer Çerçevesinde OsmanLı DevLeti’nde TopLumsaL Çatışma: Rum-Ermeni TopLumu Örneği (XIX. YüzyıL)’ (2013) 2 (4) Şarkiyat Meçmuası 65-90. google scholar
• Lang DM, Armenia: Cradle of Civilisation (3th edn, RoutLedge 1980). google scholar
• Lewis B, Modern Türkiyenin Doğuşu (5. Bası, Türk Tarih Kurumu 1993). google scholar
• Mamboury E, İstanbul: Rehber-i Seyyâhin (Ritso ve Mahdumu Neşriyatı 1925). google scholar
• ————, Les Îles des Princes (Maarif Matbaası 1943). google scholar
• MçCarthy J, ‘The PopuLation of The Ottoman Armenians’ in Türkkaya Ataöv (ed.), The Armenians in the Late Ottoman Period (4th edn, TBMM KüLtür Sanat ve Yayın KuruLu 2002). google scholar
• MiLLas A, Büyükada: Prinkipo, Ada-i Kebir (SteLyo Roidis çev., AdaLı 2014). google scholar
• ————, ‘Prens Adaları’nın Uzak Tarihi’ (2021) (5) İST Dergi 30-35. google scholar
• MoLtke HM, Moltke’nin Türkiye Mektupları (HayruLLah Örs çev., Remzi 1969). google scholar
• NaLbandian LZ, The Armenian Revolitionary Movement of the Nineteenth Century; The Origins and Devolopment of Armenian Political Parties (Standford University PHD, UMI Dissertation Serviçes, Ann Arbor 1959). google scholar
• OrtayLı İ, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı (1. Bası, HiL 1983). google scholar
• — ———, Osmanlı’da Milletler ve Diplomasi (1. Bası Türkiye İş Bankası KüLtür 2008). google scholar
• — ———, Osmanlı Barışı (3. Bası, Ufuk 2004). google scholar
• — ———, Osmanlı Toplumunda Aile (1. Bası, Pan 2000). google scholar
• Özçan B, ‘OsmanLı DevLeti ve Ermeni TeşekkürnameLeri’’ iç Türk-Ermeni Külliyatı Tarihte Türkler ve Ermeniler (Türk Tarih Kurumu 2014). google scholar
• Pamukçiyan K, Zamanlar, Mekanlar İnsanlar/ Ermeni Kaynaklarından Tarihe Katkılar III ( Aras 2003). google scholar
• Porter D, Constantinople and Its Environs in a Series of Letters, C. 2 (Harper and Brothers 1835). google scholar
• Ramsay WM, Impressions of Turkey: ‘During Twelve Years’ Wanderings (Hodder and Stoughton 1897). google scholar
• Sağır Y, ‘VakfiyeLerine ve BeLgeLere Göre Şehzâde Mehmet Vakıfları’ (2016) 9 (43) ULusLararası SosyaL AraştırmaLar Dergisi 921-938. google scholar
• SchLumberger G, Les îles Des Princes (CaLmann Lğvy 1884). google scholar
• Shaw S, ‘Ottoman Census System’ (1978) 9 (3) InternationaL JournaL of MiddLe East Studies, Cambridge University Press 325-338. google scholar
• SeyfeLi C, Millet Sistemi Mi? Rum ve Ermeni Patrikliğinin İdaresi ve Osmanlı Devlet Salnameleri (Çizgi 2019). google scholar
• SonyeL S R, Minorities and The Destruction of The Ottoman Empire (Turkish HistoricaL Society Printing Houses 1993). google scholar
• ————, ‘Hristiyan AzınLıkLar ve OsmanLı İmparatorLuğunun Son Dönemi’ iç Hasan CeLaL GüzeL (ed.), Osmanlı’dan günümüze Ermeni Sorunu (3. Bası, Yeni Türkiye 2006). google scholar
• SüsLü A, Türk Tarihinde Ermeniler (Kars Kafkas Üniversitesi RektörLüğü 1995) google scholar
• Şahin N, Osmanlı Ermenileri ve İkinci Meşrutiyet (Çizgi 2015). google scholar
• Şevki O, Proti’den Kınalı’ya: Tanıklarla Kınalıada (SeL 2004). google scholar
• — ———, KınaLıada (Pencere 2007). google scholar
• TuğLacı P, Tarih Boyunca İstanbul Adaları, C. 2 (Say 1992). google scholar
• Ubicini M A, Türkiye 1850 ( Tercüman Gazetesi). google scholar
• Uras E, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi (BeLge 1987). google scholar
• ÜLkü R, Ermenilerin Dilinden Türk-Ermeni İlişkileri; Devlete Sadakat Gösteren Ermeniler (1878-1908) (YayımLanmamış Yüksek Lisans Tezi İstanbuL Medeniyet Üniversitesi 2019). google scholar
• Ürkmez N, ‘AdaLar’ı Yönetmek: Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e AdaLar KaymakamLığı (1876-1923)’ (2023) (498) Türk İdare Dergisi 309-335. google scholar
• YıLmaz A (ed.), ‘2012 Beyannamesi: İstanbul Ermeni Vakıflarının El Konan Mülkleri’ (1. Bası, Hrant Dink Vakfı 2012). google scholar
• YıLmaz C (ed.), İstanbul Kadı Sicilleri (İstanbuL Büyükşehir BeLediyesi ve Türkiye Diyanet Vakfı 2008-19). google scholar