İnsan Hakları Çerçevesinde İklim Değişikliğinden Meydana Gelecek Felaketlerden İdarenin Sorumluluğu

Year 2025, Volume: 83 Issue: 3, 1228 - 1266, 24.10.2025

Serkan Köybaşı , Nihal Özkardeş

https://doi.org/10.26650/mecmua.2025.83.3.015

https://izlik.org/JA34AM73NK

Abstract

Günümüzde iklim değişikliğinin bir insan hakları sorunu olduğu geniş çaplı bir şekilde kabul edilmektedir. İklim değişikliği nedeniyle meydana gelen sıcak hava dalgaları, yoğun yağışlar, seller, kasırgalar ve aşırı hava olayları ölümlere, sağlık sorunlarına ve mülk kayıplarına neden olmaktadır. Dahası, iklim değişikliğiyle birlikte gıda ve su güvenliği tehlikeye girmekte, göç ve çatışma ihtimali gibi birçok sosyo-ekonomik sonuç da ortaya çıkmaktadır. İklim değişikliği ve insan hakları arasındaki sıkı ilişki yüksek mahkeme kararlarına da yansımaya başlamıştır. Federal Almanya Anayasa Mahkemesinin Neubauer kararı ve İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi’nin Verein KlimaSeniorinnen Schweiz ve Diğerleri v. İsviçre kararı iklim değişikliği ile insan hakları arasındaki sıkı ilişkinin kurulması bakımından öncü içtihatlardandır. Türkiye, iklim değişikliğinden en çok etkilenen/etkilenecek coğrafyalardan birinde bulunmasına rağmen henüz bir iklim kanunu benimsememiştir ve bütüncül bir iklim politikası yürütmemektedir. Türkiye şimdiden orman yangınları, kuraklık, sıcak hava dalgaları gibi birçok felaketle karşı karşıyadır. Türkiye’nin henüz iklim değişikliğini azaltmaya yönelik bir mevzuat benimsememiş olması, iklim değişikliğinden meydana gelecek afetlerde idarenin sorumluluğunun doğmayacağı anlamına gelmemektedir. Türkiye idaresi, afetlerin sonuçlarını azaltmaya yönelik tedbirleri almaması, bilgilendirme yükümlülüklerine uymaması ve kamu hizmetinin uyarlanma ilkesi gereği iklim değişikliğine uyum faaliyetlerini genişletmemesi durumunda hizmet kusuru nedeniyle sorumlu kabul edilebilecektir. Bu doğrultuda makalede, iklim değişikliğinin insan haklarıyla ilişkisi üzerinde durulacak, Türkiye’nin karşı karşıya olduğu riskler göz önüne serilecek ve Türkiye idaresinin meydana gelecek afetlerden doğan zararlar bakımından sorumlu tutulup tutulamayacağı irdelenecektir.

Keywords

İklim değişikliği , İklim davaları , İnsan hakları , Kusur sorumluluğu , Mücbir sebep

Liability of Administration Due to Disasters Caused by Climate Change within the Framework of Human Rights

https://izlik.org/JA34AM73NK

Abstract

It is now widely accepted that climate change is a human rights issue. Heat waves, heavy rainfall, floods, hurricanes, and extreme weather events caused by climate change cause deaths, health problems, and property losses. Moreover, food and water security are at risk, and many socio-economic consequences arise, such as the possibility of migration and conflict. The close link between climate change and human rights has also begun to be reflected in high court decisions. The Neubauer decision of the Federal Constitutional Court of Germany and the Verein KlimaSeniorinnen Schweiz and Others v. Switzerland decision of the European Court of Human Rights are pioneering precedents in establishing the close relationship between climate change and human rights. Although Turkey is located in one of the regions most affected and to be affected by climate change, it has neither adopted a climate law nor implemented a holistic climate policy. Turkey has already been facing many disasters, such as forest fires, drought, heat waves. The fact that Turkey has not yet adopted a legislation to reduce climate change does not mean that the administration will not be held responsible for disasters that will occur due to climate change. If the Turkish administration does not take measures to reduce the consequences of disasters, does not comply with its information obligations, and does not expand its climate change adaptation activities in accordance with the principle of adaptation of public services, it may be considered responsible for service defect. In this context, the article will focus on the relationship between climate change and human rights, reveal the risks that Turkey faces, and examine whether the Turkish administration can be held responsible for damages arising from disasters that will occur.

Keywords

Climate change , Climate litigation , Human rights , Service defect , Force majeure

References

• Açımuz B, ‘Devletin Yükümlülüklerine, Sorumluluğuna ve Yargıcın Yetkilerine Yaklaşımda DÖnüştürücü Etkileri Bakımından Sistemik İklim Davaları’ (2022) XIX(2) YUHFD 343-428. google scholar
• Adak A, ‘Afet Tehlikesi ve Olgusu Karşısında İdarenin Konumu ve GÖrevleri’ (2000) (Prof. Dr. SeYfullah Edis’e Armağan) 181-186. google scholar
• Akyüz V, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararlarının İdari Yargı Kararlarına Etkisi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi) (İstanbul Üniversitesi SosYal Bilimler Enstitüsü Kamu Hukuku BÖlümü 2010). google scholar
• Alçık Engürülü M, ‘AİHM’in Çevre İçtihadının İklim Değişikliği Davalarına UYgulanabilirliği’ (2023) 72(3) Ankara Üniversitesi Hukuku Fakültesi Dergisi 1007-1054. google scholar
• Aslan Ö, Dirençli Toplumlardan Sorumlu İdarelere: İklim Temelli Aşırı Hava Olaylarına Hak Temelli Yaklaşım (İPM Politika Notu 2022) https://ipc.sabanciuniv.edu/Content/Images/CKeditorImages/20220617-09062938.pdf (Erişim 23 EYlül 2024). google scholar
• AYdın A ve Türker Y Ö, ‘Orman Alanlarınn Turizme Tahsisinde Hukuki Süreç’ (2022) 160 TBB Dergisi 125-150. google scholar
• Azimli Çilingir G, ‘İdarenin Sorumluluğu İlkesi Kapsamında Afetlerin Değerlendirilmesi’ (2019) 4(8) Van YYÜ İİBF Dergisi 167-193. google scholar
• Bachelet M, ‘Global Update at the 42nd Session of the Human Rights Council’ (OHCR, 9 EYlül 2019) https://www.ohchr.org/en/ statements/2019/09/global-update-42nd-session-human-rights-council (Erişim 12.06.2024). google scholar
• Beudart M, Right to a Healthy Environment: Shortcomings in Rights-Based Climate Litigation and Possible Advancements in Europe (Yüksek Lisans Tezi) (Tilburg Üniversitesi Hukuk Fakültesi, Kamu Hukuku ve YÖnetişim BÖlümü, Uluslararası Hukuk ve Küresel YÖnetişim Yüksek Lisans Programı 2023). google scholar
• Blattner C, ‘Separation of Powers and KlimaSeniorinnen’ (Verfassungsblog, 30 Nisan 2024) https://verfassungsblog.de/separation-of-powers-and-klimaseniorinnen/ (Erişim 23 EYlül 2024). google scholar
• BoYd D R, Report of the Special Rapporteur on the Issue of Human Rights Obligations Relating to the Enjoyment of a Safe, Clean, Healthy and Sustainable Environment, BM General AssemblY, UN DOC A/75/161, 15 Temmuz 2020. google scholar
• Bozkurt D, ‘Ormanların Korunması: Devletin AnaYasal Sorumluluğuna İlişkin Bir Değerlendirme’ (2022) 12(2) AkdHFD 527-558. google scholar
• Bönnemann M, ‘Litigating Enforcement: German/s Contestd Climate Governance and the New Wave of Climate Litigation' (Climate Law-A Sabin Center Blog, 12 Aralık 2023) https://blogs.law.columbia.edu/climatechange/2023/12/12/litigating-enforcement-germanYs-contested-climate-governance-and-the-new-wave-of-climate-litigation/ (Erişim 05.08.2024). google scholar
• Bönnemann M ve Tigre M A, ‘The Transformation of European Climate Change Litigation' (Verfassungsblog, 9 Nisan 2024) https://verfassungsblog.de/the-transformation-of-european-climate-change-litigation/ (Erişim 14.06.2024). google scholar
• CDC, ‘Heat Stress' https://www.cdc.gov/niosh/topics/heatstress/default.html (Erişim 11.04.2024). google scholar
• ChoamskY N ve Pollin R, İklim Krizi ve Küresel Yeşil Yeni Düzen (ÜtopYa 2021). google scholar
• Cramer W, Guiot J, Fader M, Garrabou J, Gattuso J-P, Iglesias A, Lange M A, Lionello P, Llasat M C, Paz S, Penuelas J, Snoussi M, Toreti A, Tsimplis M N ve Xoplaki E, ‘Climate Change and Interconnected Risks to Sustainable Development in the Mediterranean' (2018) 8 Nature Climate Change 972-980. google scholar
• Dabanlı İ, ‘İklim Değişikliği ve Artan Orman Yangınları İlişkisi', in Taşkın Kavzoğlu (edr.), Orman Yangınları - Sebepleri, Etkileri, İzlenmesi, Alınması Gereken Önlemler ve Rehabilitasyon Faaliyetleri (TürkiYe Bilimler Akademisi 2021) 25-42. google scholar
• DalbY S, ‘Anthropocene Formations: Environmental SecuritY, Geopolitics and Disaster' (2017) 34(2-3) TheorY, Culture & SocietY 233-252. google scholar
• Dellal İ ve Ünüvar F İ, ‘Effect of Climate Change on Food SupplY of TurkeY' (2019) 20(2) Journal of Environmental Protection and EcologY 692-700. google scholar
• Demircan M, Gürkan H, Eskioğlu O, Arabacı H ve Coşkun M, ‘Climate Change Projections for TurkeY: Three Models and Two Scenarios' (2017) 1(1) Turkish Journal of Water Science and Management 22-43. google scholar
• DMÖ, ‘Heatwave' https://wmo.int/topics/heatwave (Erişim 05.08.2024). google scholar
• Ertuğrul M ve KaYa L G, ‘TürkiYe'nin Akdeniz İklim Kuşağında Çıkan Orman Yangınlarının İncelenmesi ve Alınması Gereken Önlemler', in Taşkın Kavzoğlu (edr.), Orman Yangınları - Sebepleri, Etkileri, İzlenmesi, Alınması Gereken Önlemler ve Rehabilitasyon Faaliyetleri (TürkiYe Bilimler Akademisi 2021) 201-217. google scholar
• Evans, J P, ‘21st CenturY Climate Change in the Middle East' (2009) 92(3) Climatic Change 417-432. google scholar
• Evren Ç C, ‘İdarenin Sorumluluğunu EtkileYen Neden Olarak Mücbir Sebep' (2010) 14(1) GAÜN-HFD 263-297. google scholar
• Fairhurst K, Our Obligation to Future Generations - A Human Rights Approach in the Case of Neubauer et al. v Germany, (Yüksek Lisans Tezi) (Universitat Pompeu Fabra, European and Global Law 2022). google scholar
• Ganesan P ‘Not Just Another ECtHR Judgement: AnalYsis of KlimaSeniorinnen Schweiz v Switzerland (Part 1 of 3)' (Climate Rights Database, 18 Nisan 2024) https://climaterightsdatabase.com/2024/04/18/not-just-another-ecthr-judgment-analYsis-of-klimase niorinnen-schweiz-v-switzerland-part-1-of-3/ (Erişim 23 EYlül 2024). google scholar
• Gümüş BoYacı Ö T, ‘Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Koruma Sisteminde Tehlikeli FaaliYetler ve Doğal Afetler Karşısında Devletin Yaşam Hakkı Bağlamında Pozitif Yükümlülükleri' (2023) 29(1) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 205-244. google scholar
• Hellner A ve Epstein Y, ‘Allocation of Institutional ResponsibilitY for Climate Change Mitigation: Judicial Applications of Constitutional Environmental Provisions in the European Climate Cases Arctic Oil, Neubauer, and l'Affaire Du siecle' (2023) 35 Journal of Environmental Law 207-227. google scholar
• Heri C, ‘Climate Change Before the European Court of Human Rights: Capturing Risk, Ill-Treatment and Vulnerability’ (2022) 33(3) The European Journal of International Law 925-951. google scholar
• Hertig E ve Jacobeit J, ‘Downscaling Future Climate Change: Temperature Scenarios for the Mediterranean Area’ (2008) 63 Global and PlanetarY Change 127-131. google scholar
• Hickel J, Less is More - How Degrowth Will Save the World (Windmill Books 2021). google scholar
• Hirschlag A, ‘The California Town That Kept a Record-Breaking Wildfire at BaY’ (BBC, 10 EYlül 2024) https://www.bbc.com/future/article/ 20240909-how-montecito-california-fire-proofed-and-defended-itself-against-a-mega-wildfire# (Erişim 11.09.2024). google scholar
• Hockenes P, ‘As the Climate Bakes, TurkeY Faces a Future Without Water’ (Yale Environment 360, 30 EYlül 2021) https://e360.Yale.edu/ features/as-the-climate-bakes-turkeY-faces-a-future-without-water (Erişim 15.04.2024). google scholar
• IPCC, Clİmate Change 2021: The Physİcal Scİence Basİs (Summary for Polİcymakers) (IPCC Geneva 2021). google scholar
• IPCC, Clİmate Change 2023: Synthesİs Report (Summary for Polİcymakers) (IPCC Geneva 2023) google scholar
• Işıklar C, ‘DanıştaY Kararlarında İdarenin Kusursuz Sorumluluğunu Kaldıran ve Azaltan Haller’ (2019) 4(1) YBHD 115-118. google scholar
• İklim Haber, ‘TürkiYe Afet Riski En Yüksek Olan Ülkeler Arasında’ (11 EYlül 2024) https://www.iklimhaber.org/turkiYe-afet-riski-en-Yuksek-olan-ulkeler-arasinda/ (Erişim 22 EYlül 2024). google scholar
• İnan F, ‘Bir Kamu Hizmeti Ya da Kamu Hizmetinin TamamlaYıcısı Olarak İdarenin KamuoYunu Bilgilendirme Yükümlülüğü’ (2020) 2 MHFD 547-572. google scholar
• Kotze Louis J, ‘Neubauer et al. versus Germany: Planetaıy Climate Litigation for the Anthropocene?' (2021) 22 German Law Journal 1423-1444. google scholar
• KÖYbaşı S, İklİm Değİşİklİğİne Karşı Yeşİl Anayasalcılık (On İki Levha 2023). google scholar
• Kuglitsch F G, Toreti A, Xoplaki E, Della-Marta P M, Zerefos C S, Türkeş M ve Lutherbacher J, ‘Heat Wave Changes in the Eastern Mediterranean Since 1960’ (2010) 37(4) Geographical Research Letters 1-5. google scholar
• Kuzma S, Saccoccia L ve Chertock M, ‘25 Countries, Housing One-quarter of the Population, Face ExtremelY High Water Stress’ (World Rescources Instİtute, 16 Ağustos 2023) https://www.wri.org/insights/highest-water-stressed-countries (Erişim 10.04.2024). google scholar
• Lelieveld J, Hadjinicolaou P, Kostopoulou E, Chenoweth J, El MaYaar M, Giannakopoulos C, Hannides C, Lange M A, Tanarhte M, TYrlis E ve Xoplaki E, ‘Climate Change and Impacts in the Eastern Mediterranean and the Middle East’ (2012) 114 Climate Change 667-687. google scholar
• Letsas G, ‘Did the Court in Klimaseniorinnen Create an Actio Popularis?’ (EJIL:Talk!, 13 MaYıs 2024) https://www.ejiltalk.org/did-the-court-in-klimaseniorinnen-create-an-actio-popularis/ (Erişim 23 EYlül 2024). google scholar
• Lionello P ve Scarascia L, ‘The Relation Between Climate Change in the Mediterranean Region and Global Warming’ (2018) 18 Regional Environmental Change 1481-1493. google scholar
• Minnerop P, ‘The ‘Advance Interference-Like Effect’ of Climate Targets: Fundamental Rights, Intergenerational EquitY and the German Federal Consitutional Court’ (2022) 23 Journal of Environmental Law 135-162. google scholar
• Moriondo M, Good P, Durao R, Bindi M, Giannakopoulos C ve Corte-Real, J, ‘Potential Impact of Climate Change on Fire Risk in the Mediterranean Area’ (2006) 31 Climate Research 85-95. google scholar
• Namdar R, Karami E ve Keshavarz M, ‘Climate Change and VulnerabilitY: The Case of MENA Countries’ (2021) 10(794) International Journal of Geo-Information 1-19. google scholar
• Nevitt M, ‘The Legal Crisis Within the Climate Crisis’ (2024) 76 Stanford Law Review 1051-1127. google scholar
• Nolan A, ‘Inter-generational EquitY, Future Generations and DemocracY in the European Court of Human Rights’ Klimaseniorinnen Decision’ (EJIL:Talk!, 15 Nisan 2024) https://www.ejiltalk.org/inter-generational-equitY-future-generations-and-democracY-in-the-european-court-of-human-rights-klimaseniorinnen-decision/ (Erişim 23 EYlül 2024). google scholar
• Paz S, Negev M, Clermont A ve Green M S, ‘Health Aspects of Climate Change in Cities with Mediterranean Climate, and Local Adaptation Plans’ (2016) 13(4) International Journal of Environmental Research and Public Health 1-20. google scholar
• Peel J ve OsofskY H M, ‘Climate Change Litigation’ (2020) 16 Annual Review of Law and Social Science 21-38. google scholar
• Reich J, Hausammann F ve Boss N V, ‘Climate Change Litigation Before the ECtHR’ (Verfassungsblog, 16 MaYıs 2022) https://verfassungsblog.de/climate-change-litigation-before-the-ecthr/ (Erişim 12.06.2024). google scholar
• Robine, J-M, Cheung S L K, RoY S L, OYen H V, Griffiths C, Michel J-P ve Herrman F R, ‘Death Toll Exceeded 70,000 in Europe During the Summer of 2003’ (2008) 331 C. R. Biologies 171-178. google scholar
• Saulo C, in ‘WHO confirms that 2023 smashes global temperature record’ (WMO, 12 Ocak 2024) https://wmo.int/news/media-centre/ wmo-confirms-2023-smashes-global-temperature-record (Erişim 25.03.2024). google scholar
• Sırdaş S, Şen Z ve Öztopal A, ‘Climate Change Expectations in the Next Half CenturY of TurkeY’ İn İbrahim Dinçer, Can Özgür Çolpan, Fethi Kadıoğlu (edr), Causes, Impacts and Solutİons to Global Warmİng (Springer 2013) 103-127. google scholar
• Sümer N, ‘İdare Hukukunda Mücbir Sebep: Covid-19, Mücbir Sebep ve BireYin Sorumluluğu Üçlemesi’ (2020) 152 DanıştaY Dergisi 189-232. google scholar
• Şahin Ü A, Onat B ve Ayvaz C, ‘Climate Change and Greenhouse Gases in Turkey’, iç Nilgün Balkaya ve Sinan Güneysu (edr), Recycling and Reuse Approaches for Better Sustainability (Springer 2019) 201-214. google scholar
• Şanlı AtaY Y, Afetler ve İdarenin Hukuki Sorumluluğu (Hak ve Araştırmalar Derneği 2022). google scholar
• T.C. Cumhurbaşkanlığı, ‘2053 Yılı İtibarıYla Net Sıfır EmisYon Hedefini GerçekleştirmeYi ÖngÖrüYoruz’ (1 Aralık 2023) https://www.tccb.gov.tr/haberler/410/150389/-2053-Yili-itibariYla-net-sifir-emisYon-hedefini-gerceklestirmeYi-ongoruYoruz-#:~:text=Cumhurbaşkanı%20Erdoğan% (Erişim 11.09.2024). google scholar
• T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, ‘Orman Yangını Riskine Karşı Erken UYarı Sistemi ‘MEUS’ Devrede Bakan Mehmet Özhaseki: “Orman Yangınlarına Karşı ‘MEUS’ ile Önceden Tedbir AlıYoruz”’ (12 MaYıs 2024) https://csb.gov.tr/orman-Yangini-riskine-karsi-erken-uYari-sistemi-meus-devrede-bakan-mehmet-ozhaseki-orman-Yanginlarina-karsi-meus-ile-onceden-tedbir-aliYoruz-bakanlik-faaliYetleri-40111text=Erken% 20uYarı%20sistemi%20MEUS’un,paYlaşılarak%20gerekli%20tedbirlerin%20alınması%20sağlanıYor. (Erişim 23 Temmuz 2024). google scholar
• T.C. Ticaret Bakanlığı, Yeşil Mutabakat EYlem Planı 2021 https://ticaret.gov.tr/data/60f1200013b876eb28421b23/MUTABAKAT%20YEŞİL.pdf (Erişim 23 EYlül 2024). google scholar
• Türkeş M, Turp M F, An N, Öztürk T ve Kurnaz M L, ‘Impacts of Climate Change on Precipitation ClimatologY and VariabilitY in TurkeY’, in Nilgün B Harmancıoğlu ve Doğan Altınbilek (edr.), Water Resources of Turkey (Springer 2020) 467-491. google scholar
• Wentz J A, ‘Climate Change and Human Health: A SYnthesis of Scientific Research and State Obligations Under International Law’ (2024) Columbia Law School - Sabin Çenter for Climate Change Law https://schoLarship.law.columbia.edu/cgi/viewcontent.cgi?article= 1224&context=sabin_climate_change (Erişim 05.08.2024). google scholar
• World Health Organization, ‘Drought’ https://www.who.int/health-topics/drought#tab=tab_1 (Erişim 05.08.2024). google scholar
• Yıldırım T, ‘DanıştaY Kararlarında Mücbir Sebep Kavramı’ (2019) 25(2) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 1520-1538. google scholar
• Yayla A, İdarenin Kusursuz Sorumluluğu (1. Bası, On İki Levha 2015). google scholar
• Yayla Y, İdare Hukuku (1. Bası, Beta 2009). google scholar